jepeefJeÅeejepeieg¢eÙeesie:

ßeerYeieJeevegJeeÛe –

1

Ó

ßeerYeieJeeve GJeeÛe (YeieJeeve ßeerke=â<Ce ves keâne) DevemetÙeJes (DemetÙee-jefnle DeLee&led oes<eo=ef°MetvÙe Deewj MegYeÂef°Ùegòeâ) les (legcnW) Fob leg (Ùen efJeMes<e) ieg¢eleceb (DelÙevle ieesheveerÙe) efJe%eeve-meefnleb (DevegYeJe meefnle) %eeveb (yeÇÿe%eeve) ØeJe#Ùeeefce (GheosMe otBiee) Ùeled (efpemes) %eelJee (peevekeâj Dehejes#eevegYetefle ceW) DeMegYeeled (mebmeej-yevOeve ¤he DeMegYe mes) cees#Ùemes (legce cegòeâ nes mekeâesies) ~~1~~

YeieJeeve ßeerke=â<Ce ves keâne – DemetÙee-jefnle legcnW ceQ Ùen efJeMes<e, DelÙevle ieesheveerÙe, DevegYeJe-meefnle yeÇÿe%eeve keâe GheosMe otBiee, efpemes peevekeâj legce Fme mebmeej-yevOeve ¤he DeMegYe mes cegòeâ nes peeDeesies~

1 – Deye lekeâ mehlece Deewj De°ce DeOÙeeÙeeW ceW ßeerYeieJeeveves Fme leLÙe keâe efve¤heCe efkeâÙee nw keâer – hejcesÕej-leòJe DevevÙe Yeefòeâ mes ner megueYe nw, veneR lees Jen veneR efceuelee~ Deye Jes Deheves Deveghece SsÕeÙe& Deewj Yeefòeâ kesâ DemeeOeejCe ØeYeeJe keâer efJemle=le JÙeeKÙee keâj jns nQ~

Fob (Ùen yeÇÿeefJeÅee) jepeieg¢eb (Deefle ietÌ{ pees yeÇÿe%e ieg® kesâ GheosMe efyevee mecePeer veneR pee mekeâleer) jepeefJeÅee (meYeer efJeÅeeDeeW kesâ jepee Ùee meJe&ßes‰ efJeÅee) Gòeceb (Gòece) heefJe$eb (heefJe$e) ØelÙe#e-DeJeieceb (Dehejes#e ¤he mes DevegYeJeÙeesiÙe) OecÙeË (Oece&Ùegòeâ) keâlegË (keâjvee Ùee peevevee) meg-megKeb (DeveeÙeeme Ùee menpe nw) DeJÙeÙeced Ûe (Deewj De#eÙe [HeâueØeo nw]) ~~2~~

Ùen yeÇÿeefJeÅee meYeer efJeÅeeDeeW ceW ßes‰ nw Deewj Ùen DeefleietÌ{ nw, Fmes efJeÅee keâe jepee keânles nQ~ Ùen heefJe$e Deewj Gòece nw Fmekeâer Dehejes#eevegYetefle Deefle megiece nw~ Ùen Oece&pevekeâ Yeer nw leLee Fmekeâe Heâue De#eÙe nw~

1

Ø

ØØ

hejvlehe (ns Depeg&ve) DemÙe (Fme) Oece&mÙe (yeÇÿeefJeÅee¤he Oece& kesâ Øeefle) DeßeöOeevee: (ßeæe jefnle) heg®<ee: (ueesie) ceeced (cegPes) DeØeehÙe (ve heekeâj) ce=lÙeg-mebmeej-Jelce&efve (ce=lÙeg hetCe& mebmeej-ceeie& ceW) efveJele&vles (heefjYeüceCe Ùee ÙeeleeÙeele keâjles nQ) ~~3~~

ns Depeg&ve, Fme YeefòeâmebÙegòeâ %eeve ¤he Oece& kesâ Øeefle ßeæenerve ueesie cegPes ve heekeâj ce=lÙegceÙe Fme mebmeej-ceeie& ceW DeeJeeieceve keâjles jnles nQ~

1 – ßeerOej mJeeceer ves efueKee nw – ÙeneB Oece& Meyo mes Yeefòeâ meefnle %eeve ueef#ele nw~ ... Fme Oece& kesâ Øeefle ßeæe ve keâjkesâ DeLee&led Fme Oece& Ùee %eeve mJe¤he YeieJeeve kesâ mecyevOe ceW DeeeqmlekeäÙe-yegefæÙegòeâ ve neskeâj pees ueesie DevÙe osJelee keâer Gheemevee keâjles nQ, Jes cegPes veneR heeles~ HeâuemJe¤he Jes yeej-yeej ce=lÙeg-YeÙe-Ùegòeâ Fme mebmeej-ceeie& ceW heefjYeüceCe keâjles jnles nQ~

1

DeJÙeòeâcete|levee (DeJÙeòeâ mJe¤he) ceÙee (cesjs Éeje) Fob (Ùen) meJeË (mecemle) peieled (mebmeej) leleb (heefjJÙeehle nw) meJe&Yetleeefve (mecemle Yetle Deewj ØeeCeer) celmLeeefve (cegPeceW DeJeeqmLele nQ) Denb Ûe (Deewj ceQ) les<eg (GveceW) ve DeJeeqmLelee: (DeJeeqmLele veneR ntB) ~~4~~

DeJÙeòeâ-mJe¤he cesjs Éeje Ùen mecemle peieled heefjJÙeehle nw, mecemle Yetle Deewj ØeeCeer cegPeceW DeJeeqmLele nQ, uesefkeâve ceQ GveceW DeJeeqmLele veneR ntB~

1 – DeJÙeòeâ cete|le DeLee&led DeleereqvõÙe leòJe~ YeieJeeve ner Fme efJeÕeyeÇÿeeC[ kesâ keâejCe ¤he nw~ ßegefle ceW efueKee nw – ‘leled me=<šdJee leosJeevegØeeefJeMeled’ DeLee&led yeÇÿe mebmeej keâer me=ef° keâjkesâ GmeceW peerJe¤he ceW ØeefJe° ngS nQ~ Fme keâejCe celmLeeefve DeLee&led keâejCe ¤he cegPeceW ÛejeÛej mecemle Yetle DeJeeqmLele nQ~ Ssmee nesves hej Yeer keâejCe ce=efòekeâe efpeme Øekeâej Deheves keâeÙe& Iej Deeefo ceW veneR jnleer, Gmeer Øekeâej keâejCe ¤he ‘ceQ’ me=° heoeLe& YetleeWceW veneR jnlee, keäÙeeWefkeâ DeekeâeMe keâer lejn ‘ceQ’ efvee|uehle ntB~ (ßeerOej mJeeceer)

Gvekeâer JÙeeeqhle kesâJeue efJeÕeyeÇÿeeC[ ceW ner meerceeyeæ veneR nw, Jen mebmeej mes hejs Yeer nQ~ ßegefleceW efceuelee nw – ‘‘heeoesÓmÙe efJeÕee Yetleeefve ef$eheeomÙeece=leb efoefJe’’ heefjÂMÙeceeve efJeÕe Gme efJeješ heg®<e kesâ Skeâ DebMe ceW nQ Deewj Gvekeâe Mes<e DebMe Devleefj#e keâer omeeW efoMeeDeeW ceW heefjJÙeehle nw~ Jen peieled mes hejs nQ~ Jen efJeÕeevegie neskeâj Yeer efJeÕeeleerle nQ, Jen JÙeehekeâ Deewj peieled JÙeehÙe nQ, Jen efve:mebie Deewj efvee|Jekeâej nQ~ ÕesleeÕelej Gheefve<eo ceW efueKee nw –

ceeÙeeb leg Øeke=âeEle efJeÅeevceeefÙeveb Ûe censÕejced~

lemÙeeJeÙeJeYetlewmleg JÙeehleb meJe&efceob peieled~~

DeLee&led mebmeej keâer Øeke=âefle (peveveer) ceeÙee nw Deewj ceeÙee kesâ DeOeerÕej keâes censÕej peevevee~ GvneR kesâ Skeâ DeJeÙeJe Ùee DebMe kesâ Éeje mecemle heoeLe& heefjJÙeehle nQ~

Ùen efJeÕeyeÇÿeeC[ GvneR keâe Skeâ heeocee$e nw~

Õ

¹

ces (cesje) SsÕejb (F&ÕejerÙe) Ùeesieb (DeIešveIešveeÛeelegÙe& Ùee ÙeLeeLe& mJe¤he) heMÙe (osKees) Yetleeefve Ûe (Yetle Deewj ØeeCeer Yeer) celmLeeefve ve (cesjs Yeerlej DeJeeqmLele veneR nw) cece (cesje) Deelcee (DeelcemJe¤he) YetleYe=led (YetleOeejkeâ) Yetle-YeeJeve: Ûe (Deewj Yetle-heeuekeâ nw) YetlemLe: ve ([efkeâvleg] YetleeW ceW ceQ DeJeeqmLele veneR ntB) ~~5~~

cesje F&ÕejerÙe Ùeesie DeLee&led DeIešve-Iešvee-ÛeelegÙe& Ùee ceeÙee osKees~ ceQ Demebie ntB, FmeefueS Yetle Deewj ØeeCeer cesjs Yeerlej veneR nQ~ cesje hejcemJe¤he YetleeW Deewj ØeeefCeÙeeW kesâ Oeejkeâ Deewj heeuekeâ nQ, efkeâvleg ceQ YetleeW ceW veneR ntB~

1 – peerJe efpeme Øekeâej Mejerj keâe OeejCe Deewj heeueve keâjlee nw, Deewj cecelJe-yegefæ mes GmeceW Deemeòeâ jnlee nw, efkeâvleg F&Õej DeefYeceeve jefnle nesves mes YetleeW keâes OeejCe Deewj heeueve keâjkesâ Yeer GmeceW Deemeòeâ veneR nesles~ Gvekeâer DeJeeqmLeefle cee$e mes ner efJeÕe keâer efJeÅeceevelee nQ~ ßegefle ceW Yeer keâne ieÙee nw – ‘lecesJe YeevlecevegYeeefle meJeË lemÙe Yeemee meJe&efceob efJeYeeefle’ – DeLee&led Jen pÙeesefle-mJe¤he ceW ØekeâeMeceeve nQ, Fmeer mes mecemle efJeÕe ØekeâeefMele nw~

me=ef° keâe jnmÙe DeefÛevleveerÙe Deewj DeefveJe&ÛeveerÙe nw~ hejceeLe& Âef° mes me=ef°, eqmLeefle, ueÙe Ùes DeJemLeeÙeW efceLÙee nQ~ Jen efvee|Jekeâej YeeJe ceW ner meoe efJejepeceeve nQ~ Jen ÙeesieceeÙee keâes DeeßeÙe keâjkesâ DeIešve-Iešvee-ÛeelegÙe& efoKee jns nQ~ mecemle ÂMÙe ØehebÛe ÙeesieceeÙee keâer keâuhevee cee$e nw~ Jen efveieg&Ce neskeâj Yeer meiegCe Øeleerle nesles nQ~ Ssmes efJe¤æ YeeJe kesâJeue meJe&Meefòeâceeve F&Õej ceW ner mecYeJe nQ~

1

ÙeLee (efpeme Øekeâej) meJe&$eie: (meJe&$e ieceveMeerue) ceneved JeeÙeg: (cene JeeÙeg) efvelÙeb (meoe) DeekeâeMe-eqmLele: (DeekeâeMe ceW DeJeeqmLele nw) leLee (Gmeer Øekeâej) meJee&efCe (mecemle) Yetleeefve (Yetle) celmLeeefve (cegPeceW eqmLele nQ) Fefle (Ùen leòJe) DeJeOeejÙe (peeve uees) ~~6~~

efpeme Øekeâej meJe&$e ieceveMeerue ceneJeeÙeg meoe DeekeâeMe ceW DeJeeqmLele nw, Gmeer Øekeâej mecemle Yetle Deewj ØeeefCe cegPeceW eqmLele nQ, Ùen leòJe peeve uees~

1 – ÙeneB DeeOeej ¤he DeekeâeMe kesâ meeLe YeieJeeve keâer leguevee keâer ieÙeer nw Deewj JeeÙeg kesâ meeLe YetleeW leLee ØeeefCeÙeeW keâer Ghecee oer ieÙeer nw~ DeekeâeMe kesâ meceeve meJe&iele YeieJeeve ceW

mecemle Yetle Deewj ØeeefCe efvee|uehle YeeJe mes DeJeeqmLele nQ~ Fme Mueeskeâ ceW ßeerYeieJeeved ves Fmeer leòJe keâes mecePeeÙee nw~

Ø ¹

keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) keâuhe#eÙes (ceneØeueÙekeâeue ceW) meJee&efCe (mecemle) Yetleeefve (Yetle) ceeefcekeâeb (cesjer) Øeke=âeEle (Øeke=âefle ceW) Ùeeeqvle (ueerve nes peeles nQ) hegve: (efHeâj mes) keâuheeoew (keâuhe kesâ DeejcYe ceW) Denb (ceQ) leeefve (Gme efJeÕeyeÇÿeeC[ keâer) efJeme=peeefce (me=ef° keâjlee ntB)~~7~~

ns Depeg&ve, ceneØeueÙe keâeue ceW mecemle Yetle cesjer Øeke=âefle ceW ueerve nes peeles nQ~ keâuhe kesâ DeejcYe ceW ceQ hegve: Gvemes efJeÕeyeÇÿeeC[ keâer me=ef° keâjlee ntB~

1 – ÙeesieceeÙee keâer meneÙelee mes YeieJeeve me=ef°, eqmLeefle, ØeueÙe kesâ nsleg nesles nQ~ Ùener yeele ßeerYeieJeeve keân jns nQ~ keâuhe keâe #eÙe nesves hej ØeueÙe kesâ meceÙe meejs Yetle cesjer meòJe, jpe, lece iegCeeeqlcekeâe ceeÙee ceW efJeueerve nes peeles nQ~ hegve: keâuhe kesâ DeejcYe ceW DeLee&led me=ef°-keâeue ceW YetleeW keâer ceQ mLetue, met#ce Deeefo ¤he mes me=ef° keâjlee ntB~ (ßeerOej mJeeceer)

ieerlee kesâ Deveskeâ mLeeveeW ceW me=ef°, eqmLeefle, ØeueÙe, ceneØeueÙe, Ùegie Deeefo keâe GuuesKe nw~ Fvekeâe keâeue-efve§eÙe keâjvee yengle ner keâef"ve nw~ hegjeCe Deewj mebefnlee Deeefo «evLe Fme keâeueieCevee kesâ mecyevOe ceW Skeâcele Yeer veneR nQ~ Skeâ ceveg<Ùe-Je<e& ceW osJeleeDeeW keâe Skeâ efovejele nw~ 360 ceeveg<e-Je<eex ceW Skeâ osJe-Je<e& neslee nw~ ÛelegÙeg&ie ceW 12000 efoJÙe Je<eeX ceW DeLee&led 4,32,0000 Je<eeX ceW Ûeej Ùegie nesles nQ~

cevegmebefnlee Deewj YeefJe<ÙehegjeCe kesâ cele ceW 4 Ùegie · 12000 ceeveg<e Je<e& nQ~ 4 Ùegie kesâ 4 heeo nQ – ke=âle Ùee melÙe, $eslee, Éehej Deewj keâefue~ keâefue keâe ogiegvee Éehej, efleiegvee $eslee Deewj Ûeej iegvee ke=âleÙegie nw~ ke=âleÙegie 4800 ceeveg<e Je<e&, $eslee Ùegie 3600 ceeveg<e Je<e&, Éehej Ùegie 2400 ceeveg<e Je<e&, keâefueÙegie 1200 ceeveg<e Je<e& nw~ 71 owJe ÛelegÙeg&ie · 1 ceveg nw~

14,40,00,000 ceeveg<e Je<eeX ceW yeÇÿee keâe Skeâ efovejele nw~ 360 yeÇeÿe efovejele ceW yeÇÿee keâe Skeâ Je<e& neslee nw~ 100 yeÇÿe Je<e& Skeâ yeÇÿee keâer DeeÙeg nw DeLee&led 10,36,80,00,00,00,00,000 ceeveJe Je<e& Skeâ yeÇÿee keâer DeeÙeg nw~

keâuhe Deeefo kesâ efJeÛeej mes ØeceeCe efceuelee nw – 5000 Je<eeX kesâ keâuhe keâes ueewefkeâkeâ keâuhe keâne ieÙee nw~ Skeâ keâuhe ceW 14 ceveg Deewj 15 meeqvOeÙeeB nesleer nQ~

efJe<CeghegjeCe Deewj JeeÙeghegjeCe mes Øeehle ÙegieefveCe&Ùe ceW peevee peelee nw efkeâ mJeeÙecYegJe ceveg mes keâuhe DeejcYe neslee nw~

1

ØØØ

mJeeb (Deheveer) Øeke=âeEle (Øeke=âefle keâes) DeJe°YÙe (JeMeerYetle keâjkesâ) Øeke=âles: JeMeeled (Øeke=âefle keâer meneÙelee mes) Fceb (Fme) ke=âlmveb (mecemle) DeJeMeb (Deheves keâcee&vegmeej pevce- ce=lÙeg kesâ DeOeerve) Yetle-«eececed (YetleeW keâer) hegve: hegve: (yeej-yeej) efJeme=peeefce (me=ef° keâjlee ntB) ~~8~~

ceQ Deheveer Øeke=âefle keâes JeMeerYetle keâjkesâ Gmeer Øeke=âefle keâer meneÙelee mes Deheves keâcee&vegmeej pevce-ce=lÙeg kesâ DeOeerve Fve mecemle ØeeefCeÙeeW keâer yeej yeej me=ef° keâjlee ntB~

1 – ceQ Deheveer Øeke=âefle ceW DeefOeef‰le neskeâj ØeueÙe keâeue ceW ueÙeØeehle keâcee&Oeerve pejeÙegpe, DeC[pe, mJesope Deewj GefÆpe Fve Ûeej Øekeâej kesâ ØeeefCeÙeeW keâer hetJee&e|pele De° kesâ Devegmeej yeej yeej efJeefJeOe ¤he mes me=ef° keâjlee ntB~ (ßeerOej mJeeceer)

¹

OevebpeÙe (ns Depeg&ve) les<eg (Gve) keâce&meg (keâceeX ceW) Demeòebâ (Deveemeòeâ) GoemeerveJeled (Goemeerve keâer lejn) Deemeerveced (efJeÅeceeve) ceeb (cegPes) leeefve (Jes meye) keâcee&efCe (keâce&) ve Ûe efveyeOveeqvle (Deeyeæ veneR keâj mekeâles) ~~9~~

ns Depeg&ve, Gve keâceeX ceW Deveemeòeâ Goemeerve keâer lejn efJeÅeceeve cegPes Jes meye keâce& Deeyeæ veneR keâj mekeâles~

1 – YeieJeeve hetCe&keâece nQ, efkeâmeer Jemleg ceW Gvekeâer Deekeâeb#ee Ùee Deemeefòeâ veneR nw~ Fme keâejCe me=ef° keâjkesâ Yeer Jes GmeceW efuehle veneR nesles~ Deemeefòeâ ner yevOeve keâe keâejCe nw, keâce& yevOeve keâe keâejCe veneR nw~ ßeerYeieJeeve Ùener efMe#ee Deheves peerJeve kesâ DeeoMe& mes ueesieeW keâes os jns nQ~

Ø

¹

keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) ceÙee DeOÙe#esCe (cesjs DeOÙe#e jnves mes) Øeke=âefle: (Øeke=âefle, ef$eiegCeeeqlcekeâe ceeÙee) me-Ûej-DeÛejced ([ÛejeÛej] peieled) metÙeles (me=ef° keâjleer nw) Devesve (Fme) nslegvee (keâejCe) peieled (Ùen efJeÕe) efJeheefjJele&les (yeej-yeej GlheVe neslee nw) ~~10~~

ns Depeg&ve, cesjs DeOÙe#e jnves mes Øeke=âefle (ef$eiegCeeeqlcekeâe ceeÙee) ÛejeÛej peieled keâer me=ef° keâjleer nw~ Fme keâejCe Ùen efJeÕe yeej-yeej GlheVe neslee nw~

1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Fme Mueeskeâ kesâ Yee<Ùe ceW efueKee nw – YeieJeeved %eevemJe¤he nQ~ GveceW keâesF& efJekeâej veneR nw~ hejvleg Jener DeOÙe#e ¤he mes ØesjCee osles nQ~ Fme keâejCe Gvekeâer ef$eiegCeeeqlcekeâe ceeÙee Fme ÛejeÛej peieled keâes ØemeJe keâjleer nw~ efkeâvleg Jen mee#eer ÛewlevÙe mJe¤he, Skeâ Deewj efveieg&Ce nQ~

¹

cet{e: (De%eeveer ceveg<Ùe) Yetle-censÕejb (mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ ceneve F&Õej) cece (cesjs) hejced (ßes‰) YeeJeb (YeeJe) Depeevevle: (ve peevekeâj) ceeveg<eeR (ceveg<Ùe) levegced (Mejerj) Deeefßeleced (DeeßeÙe keâj efueÙee nw) ceeb (cegPes) DeJepeeveeqvle (DeJe%ee keâjles nQ) ~~11~~

De%eeveer ceveg<Ùe mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ ceneved F&Õej mJe¤he cesjs ßes‰ YeeJe keâes ve peevekeâj cegPes ceveg<Ùe Mejerj kesâ Deeefßele ceevekeâj cesjer DeJe%ee keâjles nQ~

1 – mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ censÕej YeieJeeve keâe hejce leòJe ve peevekeâj De%eeveer ceveg<Ùe osnOeejer YeieJeeve kesâ DeJeleej keâer DeJe%ee keâjles nQ~ Fmekeâe keâejCe Ùen nw efkeâ Megæ meòJeceÙe <e[defJeOe SsÕeÙe&Meeueer YeieJeeve ceveg<Ùe¤he mes DeJeleerCe& nesles nQ Fme yeele keâes Jes mecePe Yeer veneR mekeâles~ Jes DeJeleej-ueeruee hej efJeÕeeme veneR keâjles~ (ßeerOej mJeeceer keâer šerkeâe)

DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Fme Mueeskeâ kesâ Yee<Ùe ceW efueKee nw – ceeveg<eeR – ceveg<Ùe mecyevOeer leveg keâes DeeßeÙe keâj uesves mes Yeer DeLee&led ceveg<Ùe osn keâes DeeßeÙe keâjkesâ JÙeJenej keâjves mes Yeer ceQ (YeieJeeve) ÙeLeeLe& ceW ØeeefCeÙeeW kesâ censÕej DeLee&led Devlejelcee ntB~ cesjs Fme hejce YeeJe DeLee&led hejceelceleòJe keâes ve peevekeâj pees ueesie cesjs Øeefle DeJe%ee keâjles nQ Jes De%eeveer nQ~

ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – F&Õej keâes osKevee Deewj DeJeleej keâes osKevee Skeâ ner yeele nw~ ...Gmekesâ DeJeleej keâes osKeves mes ner Gvekeâe oMe&ve nes peelee nw~ ...DeJeleej – pees leejCe keâjles nQ~ ...Meefòeâ keâe ner DeJeleej nw~ DeJeleej kesâ Yeerlej Gvekeâer Meefòeâ keâe DeefOekeâ ØekeâeMe nw, Jen Meefòeâ keâYeer-keâYeer hetCe&YeeJe mes jnleer nw~

1

Ø

ceesIe-DeeMee: (efve<Heâue keâecevee) ceesIe-keâcee&Ce: (efve<Heâue keâce& keâjves Jeeues) ceesIe%eevee: (Denbkeâejer) efJeÛesleme: (De%eeveer ueesie) ceesefnveeR (ceesnpevekeâ) je#emeeR (eEnmekeâ Øeke=âefle Jeeueer) DeemegjeR Ûe (Deewj FeqvõÙe-Yeesie-efJeueemeer) Øeke=âeEle (mJe-YeeJe) efßelee: SJe (DeeßeÙe keâjves Jeeues ner [cesjer DeJe%ee keâjles nQ]) ~~12~~

efve<Heâue keâecevee Ùegòeâ, efvejLe&keâ keâce& keâjves Jeeues, Denbkeâejer ueesie, ceesnpevekeâ eEnmekeâ Øeke=âefle Jeeues Deewj FeqvõÙeYeesie-efJeueemeer mJeYeeJe Jeeues ner cesjer DeJe%ee keâjles nQ~

1 – JeemegosJe keâer Dehes#ee DevÙe osJelee cegPes MeerIeÇ Heâue oWies, Ssmeer efve<Heâue DeeMee efpeveceW nw, Jes ner ceesIeeMee nQ~ F&Õej mes efJecegKe nesves kesâ keâejCe efpevekesâ keâce& JÙeLe& nes peeles nQ, Jes ner ceesIekeâcee& nQ~ veevee Øekeâej kesâ kegâlekeâex keâe DeeßeÙe keâjves Jeeues ceesIe%eevee nQ~ Fve meye keâejCeeW mes efpevekeâe efÛeòe efJeef#ehle nw, eEnmee Deeefo leecemeer Deewj je#emeer Øeke=âefle keâe efpeve ueesieeW ves DeeßeÙe efkeâÙee nw, Jes ner JeemegosJe keâer DeJe%ee keâjles nQ~

ØØ

Ø

heeLe& (ns Depeg&ve) leg (efkeâvleg) owJeeR (meeeqòJekeâ) Øeke=âeEle (mJeYeeJe) Deeefßelee: (DeeßeÙe keâjves Jeeues) cenelceeve: (cenelcee ueesie) DevevÙe-ceveme: (Skeâevle efÛeòe mes) ceeb (cegPe JeemegosJe ßeerke=â<Ce keâes) Yetle-Deeefoced (ØeeefCeÙeeW kesâ cetue keâejCe) DeJÙeÙeced (meveeleve) %eelJee (peevekeâj) Yepeeqvle (Yepeve keâjles nw) ~~13~~

ns Depeg&ve, efkeâvleg meeeqòJekeâ mJeYeeJe Jeeues cenelcee ueesie Skeâevle efÛeòe mes cegPe JeemegosJe ßeerke=â<Ce keâes ØeeefCeÙeeW kesâ cetue keâejCe meveeleve peevekeâj Yepevee keâjles nQ~

¹

[Jes Yeòeâ ueesie] meleleb (meoe) ceeb (cesje) keâerle&Ùevle (keâerle&ve keâjkesâ) Ùelevle: (ØeÙelveMeerue) Â{JeÇlee: Ûe (Deewj ÂÌ{JeÇle neskeâj) YekeälÙee (Yeefòeâ mes) vecemÙevle: (vecemkeâej keâjkesâ) efvelÙeÙegòeâe: Ûe (Deewj cegPeceW efvelÙeÙegòeâ jnkeâj) Gheemeles (cesjer Gheemevee keâjles nQ) ~~14~~

Jes Yeòeâ ueesie meoe cesje keâerle&ve keâjkesâ ØeÙelveMeerue Deewj ÂÌ{JeÇle neskeâj Yeefòeâ mes vecemkeâej keâjkesâ Deewj cegPeceW efvelÙeÙegòeâ jn keâj cesjer Gheemevee keâjles nQ~

1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – meoe yeÇÿemJe¤he cegPe YeieJeeve keâe keâerle&ve keâjles ngS FeqvõÙeeW keâes mebÙele keâjkesâ Mece, oce, oÙee, DeeEnmee Deeefo OeceeX kesâ Deveg‰eve mes efpevekeâe efÛeòe ÛeebÛeuÙejefnle nes ieÙee nw, Jes ner ÂÌ{JeÇle nQ~ Ssmes ÂÌ{JeÇle neskeâj meYeer peerJeeW kesâ ùoÙe ceW Deelcee ¤he mes DeJeeqmLele cegPes vecemkeâej keâjles ngS efvelÙeÙegòeâ Ùeesieerueesie cesjer Gheemevee keâjles nQ~

Õ

¹

DevÙes Deefhe Ûe (Deewj DevÙe ueesie) %eeveÙe%esve (%eeve ¤he Ùe%e kesâ Éeje DeLee&led YeieJeodyegefæ mes) Ùepevle: (hetpee keâjles nQ) ceeb (cesjer) Gheemeles (DeejeOevee keâjles nQ) [keâesF&] SkeâlJesve (yeÇÿe Skeâ nQ, Fme YeeJevee mes DeLee&led DeYeso YeeJe mes) [keâesF&] he=LekeälJesve (efJe<Ceg, Fvõ, Ûevõ Deeefo ceW he=Lekedâ he=Lekedâ YeeJe mes heg®<eesòece DeJeeqmLele nQ) [keâesF& keâesF&] efJeÕeleescegKeced (meJee&lcekeâ ¤he mes) yengOee (efJeefYeVe YeeJe mes [cesjer]) Gheemeles (Gheemevee keâjles nQ) ~~15~~

Deewj DevÙe ueesie %eeve ¤he Ùe%e kesâ Éeje DeLee&led YeieJeodyegefæ mes hetpee keâjkesâ cesjer DeejeOevee keâjles nQ~ keâesF& yeÇÿe Skeâ nQ, Fme YeeJevee mes DeLee&led DeYesoYeeJe mes, keâesF& efJe<Ceg, Fvõ, Ûevõ Deeefo ceW he=Lekedâ he=Lekedâ YeeJe mes heg®<eesòece DeJeeqmLele nQ, keâesF& meJee&lcekeâ ¤he mes efJeefYeVe YeeJe mes cesjer ner Gheemevee keâjles nQ~

1 – %eeveÙe%e – ‘JeemegosJe: meJe&ced’ – Fme Øekeâej meJee&lceoMe&ve ¤he %eeve ner Ùe%e nw, Gmekesâ Éeje keâesF& Yeòeâ cesjer Gheemevee keâjlee nw, Deewj keâesF& DevÙeevÙe osJeleeDeeW kesâ meeLe cesje DeYeso peevekeâj cesjer Gheemevee keâjles nQ~ Deewj keâesF& oemÙe Deeefo heeBÛe YeeJeeW kesâ Skeâ Ùee SkeâeefOekeâ YeeJekeâe DeeßeÙe ues keâjkesâ cesje Yepeve keâjles nQ~ efHeâj DevÙe keâesF& yeÇÿee Deewj ®õ Deeefo ¤he mes cesjer Gheemevee keâjles nQ~ Fve meYeer mlejeW kesâ YeòeâeW keâer hetpee JeemegosJe «enCe keâjkesâ GvnW ke=âleeLe& keâjles nQ~ Fme Øekeâej kesâ %eeveer Yeòeâ ner ßes‰ Deewj YeieJeeve kesâ efJeMes<e efØeÙe nQ~

¹

Denb (ceQ) ›eâleg: ([Deeqive°esce Deeefo] Jewefokeâ Ùe%e) Denb (ceQ) Ùe%e: (mceele& Ùe%e) Denb (ceQ) mJeOee (ßeeæeefo efhele=-Ùe%e) Denb (ceQ) Deew<eOeced (Dees<eefOe mes GlheVe DeVe Deewj Yes<epe) Denb SJe (ceQ) cev$e: (cev$e) Denb SJe (ceQ ner) DeepÙeb (nJeve keâe Ieer) Denb (ceQ) Deeqive: (nesceeeqive) Denb (ceQ) ngleced (nJevekeâeÙe&) ntB) ~~16~~

ceQ Deeqive°esce Deeefo Jewefokeâ Ùe%e ntB, ceQ ner mce=efleMeeŒeesòeâ Jeso-DeOÙeÙeve, efvelÙe, nesce, efhele=-lehe&Ce, yeefueJewMÙeosJe Deewj DeefleefLemesJee ¤he hebÛeceneÙe%e, ceQ efhele=ßeeæ, ceQ DeVe Ùee Dees<eefOe, ceQ cev$e, ceQ Ie=le Deeefo, ceQ Deeqive Deewj ceQ ner nesce ¤he ntB, DeLee&led YeieJeeve ner meye kegâÚ nQ~

1 – Dees<eefOe – Oeeve, iesntB, peew Deeefo Skeâ yeej Heâue osves Jeeues DeVe Deeefo kesâ heewOes~ Jevemheefle – Deece, peecegve, Ješ, DeÕelLe (heerheue) Deeefo yeej yeej Heâue osves Jeeues Je=#e~

¹

Denb SJe (ceQ ner) DemÙe (Fme) peiele: (mebmeej keâe) efhelee (pevceoelee efhelee) ceelee (ieYe&OeeefjCeer peveveer) Oeelee (keâce&Heâue-oelee F&Õej) efheleecen: (efhelee keâe Yeer efhelee) JesÅeb (Skeâcee$e %esÙe heoeLe&) heefJe$eb (heefJe$e) DeeWkeâej: (ØeCeJe) $e+kedâ ($e+iJeso) meece (meeceJeso) Ùepeg: Ûe (Deewj Ùepeg&Jeso ntB) ~~17~~

ceQ ner Fme mebmeej keâe pevceoelee efhelee, ieYe&OeeefjCeer peveveer, keâce&Heâue-oelee F&Õej, efhelee keâe Yeer efhelee, Skeâcee$e %esÙe heoeLe&, heefJe$e ØeCeJe, $e+iJeso, meeceJeso Deewj ÙepegJexo ntB~

1 – henues Jen efJeÕeleescegKe DeLee&led meJe&ceÙe nw, Ùen yeleeÙee ieÙee nw~ Deye YeieJeeve JeemegosJe meJee&lcekeâ nQ, Fmekeâer ÛeÛee& keâer pee jner nw~

Ø

¹

[ceQ] ieefle: (keâce&Heâue) Yelee& (hees<eCekeâlee&) ØeYeg: (efveÙevlee) mee#eer (MegYeeMegYe kesâ õ°e) efveJeeme: (eqmLeefle-mLeeve) MejCeb (j#ekeâ) megùled ([ØelÙeghekeâej-efvejhes#e] Ghekeâejkeâ) ØeYeJe: (me=ef°-keâlee&) ØeueÙe: (ØeueÙe-keâlee&) mLeeveb (DeeOeej) efveOeeveb (ueÙe-mLeeve) DeJÙeÙeb (DeefJeveeMeer) yeerpeced (keâejCe ntB) ~~18~~

ceQ ner keâce&Heâue, hees<eCekeâlee&, efveÙevlee, MegYeeMegYe kesâ õ°e, eqmLeefle-mLeeve, j#ekeâ, ØelÙeghekeâej-efvejhes#e Ghekeâejkeâ, me=ef°keâlee&, ØeueÙekeâlee&, DeeOeej, ueÙemLeeve, DeefJeveeMeer Deeefo keâejCe ntB~

1 – Fme Mueeskeâ ceW Ùener mhe°¤he mes yeleeÙee ieÙee nw efkeâ Jener peerJeeW kesâ Skeâcee$e ieefle, Jener JejsCÙe, MejCÙe, Skeâcee$e Deeefo keâejCe nQ~

þ

¹

Depeg&ve (ns Depeg&ve) Denb (ceQ) leheeefce (leehe oslee ntB) Denb (ceQ) Je<eË (Je<ee& keâjlee ntB) efveie=þeefce (Deekeâ<e&Ce keâjlee ntB) Glme=peeefce Ûe (ÚesÌ[lee ntB) [ceQ] Dece=leb (Dece=le DeLee&led osJeleeDeeW pewmee Decej peerJeve) ce=lÙebg Ûe ([he=LJeer JeeefmeÙeeW keâer] ce=lÙeg Ùee veeMemJe¤he) meled (DeefJeveeMeer De#eÙe Deelcee) Demeled Ûe (Deewj DeefvelÙe #ej peiele ntB) ~~19~~

ns Depeg&ve, ceQ ner metÙe& ¤hemes leehe oslee ntB, ceQ ner he=LJeer mes peue KeeRÛelee (Deekeâ<e&Ce keâjlee) ntB efHeâj Gmes Je<e&Ce Yeer keâjlee ntB~ ceQ osJeleeDeeW keâe Decej peerJeve leLee he=LJeer-JeeefmeÙeeW keâer ce=lÙeg ntB DeLeJee ceQ ner peerJeeW keâe peerJeve Deewj ce=lÙegmJe¤he ntB~ ceQ meled Demeled meye kegâÚ ntB~

1 – ßeerYeieJeeve DeeefolÙe ¤he mes leehe osles nQ, Jener peerJeve Deewj ce=lÙeg, mLetue Deewj met#ce nQ~ efHeâj ßeerYeieJeeve ner meye kesâ me=ef°keâlee& leLee keâce& nQ~ Fme %eeve mes pees JeemegosJe keâer Gheemevee keâjles nQ Jes JeemegosJe kesâ mJe¤he keâes Øeehle keâj uesles nQ~

¹

$ewefJeÅee: (leerveeW JesoeW kesâ peeveves Jeeues) Ùe%ew: (Ùe%eeW kesâ Éeje) ceeb (cesjer) F<šdJee (hetpee keâjkesâ) meescehee: (meescejme heeve keâjkesâ) hetleheehee: (efve<heehe nes keâj) mJeie&efle (mJeie&ueeskeâ) ØeeLe&Ùevles (ØeeLe&vee keâjles nQ) les (Jes) hegCÙeb (heefJe$e) megjsvõueeskeâced (mJeie&ueeskeâ) DeemeeÅe (Øeehle keâjkesâ) efoefJe (mJeie& ceW) efoJÙeeved (Deueewefkeâkeâ) osJeYeesieeved (osJeleeDeeW kesâ GheÙeesieer Yeesie keâer JemlegDeeW keâe) DeMveeqvle (Yeesie keâjles nQ) ~~20~~

leerveeW JesoeW kesâ peeveves Jeeues Ùeeef%ekeâ ueesie Ùe%eeW kesâ Éeje cesjer hetpee keâjkesâ Ùe%e kesâ Devle ceW meescejme heerkeâj efve<heehe neskeâj mJeie&-megKe keâer ØeeLe&vee keâjles nQ~ Jes Fve hegCÙekeâceeX kesâ HeâuemJe¤he megjsvõueeskeâ Øeehle neskeâj mJeie& ceW osJeleeDeeW kesâ GheÙeesieer Yeesie keâer JemlegDeeW keâe Yeesie keâjles nQ~

1 – pees ueesie %eevejefnle nQ, Fme keâejCe Yeesiekeâeceer nQ Gvekeâer DeJemLee kewâmeer nw Jener yeleeÙee ieÙee nw~ Deieues Mueeskeâ ceW Gvekeâer keäÙee ieefle nesleer nw Fmeer keâes YeieJeeve yeleeÙeWies~

ØØØ

ØØ ¹

les (Jes) leb (Gme) efJeMeeueb (efJehegue) mJeie&ueeskeâced (mJeie& ueeskeâ Ùee mJeie&megKe) YegkeälJee (Yeesie keâjkesâ) hegCÙes #eerCes [meefle] (hegCÙe keâe #eÙe nesves hej) celÙe&ueeskebâ (Fme he=LJeer ueeskeâ ceW) efJeMevleer (ØeefJe° nesles nQ) SJeb (Fme Øekeâej) $eÙeerOeceË (leerve JesoeW ceW efJeefnle Oece&) DevegØeheVee: (Deveg‰eve keâjves Jeeues) keâecekeâecee: (keâecÙe Yeesie Ûeenves Jeeues) ieleeieleb ([mebmeej ceW] DeeJeeieceve) ueYevles (Øeehle nesles nQ [DeLee&led keâcee&vegmeej] ceveg<Ùe, heMeg, Deeefo ÙeesefveÙeeW ceW GlheVe nesles nQ) ~~21~~

Jes Gme efJeMeeue mJeie&ueeskeâ keâe megKeYeesie keâjkesâ hegCÙe keâe #eÙe nesves hej Fme celÙe&ueeskeâ ceW ueewš Deeles nQ~ Fme Øekeâej Jeso-efJeefnle Ùe%eeefo keâe Deveg‰eve keâjves Jeeues yeej yeej Fme mebmeej ceW DeeJeeieceve keâjles jnles nQ~

1 – Jeso-efJeefnle Ùe%eeefo keâe Deveg‰eve keâjves Jeeues keâecevee-hejeÙeCe ceveg<Ùe hegCÙe keâceeX kesâ HeâuemJe¤he mJeiee&efo keâes Øeehle nesles nQ Deewj hegCÙe keâe #eÙe nesves hej efHeâj mes Fme celÙe&ueeskeâ ceW ueewš Deeles nQ~ Fme YeeJe mes GvnW yeej yeej Mejerj «enCe keâjvee heÌ[lee nQ~ Deelce%eeve ve nesves lekeâ ceveg<Ùe keâes cegefòeâ veneR efceueleer~

1

DevevÙee: (Skeâe«eceve mes) ceeb (cegPe YeieJeeve keâer) efÛevleÙevle: (efÛevlee keâjles ngS) Ùes (pees) pevee: (ueesie) heefj-Gheemeles (cesjer Gheemevee keâjles nQ) efvelÙe-DeefYeÙegòeâeveeb (cegPeceW meoe Devegjòeâ jnves Jeeues) les<eeb (Gve JÙeefòeâÙeeW kesâ) Ùeesie-#esceb (DeØeehle Jemleg keâer Øeeeqhle Deewj Øeehle Jemleg keâer j#ee) Denb (ceQ) Jeneefce ({eskeâj uee oslee ntB) ~~22~~

Skeâe«e ceve mes cegPe YeieJeeve keâer efÛevlee keâjles ngS pees ueesie cesjer Gheemevee keâjles nQ, cegPeceW meoe Devegjòeâ jnves Jeeues Gve JÙeefòeâÙeeW kesâ Ùeesie-#esce keâe ØeyevOe ceQ keâjlee ntB~

1 – Ùeesie-#esce Meyo keâe DeLe& efJeefYeVe šerkeâekeâejeW ves Deveskeâ Øekeâej mes efkeâÙee nw~ DeØeehle Jemleg kesâ ueeYe keâes ‘Ùeesie’ keâne ieÙee nw, Gme ueyOe Jemleg keâer j#ee keâes ‘#esce’ yeleeÙee ieÙee nw~ DevevÙe efÛevleeMeerue Yeòeâ kesâ YejCe-hees<eCe keâe Yeej mJeÙeb YeieJeeve ner Jenve keâjles nQ~ Ùeesie Meyo mes peerJeelcee Deewj hejceelcee keâer Skeâlee keâer DevegYetefle ner ueef#ele ngF& nw~ YeesiÙe Jemleg keâer Øeeeqhle Ùeesie veneR nw Deewj #esce Meyo keâe DeLe& Ùeesie keâer Deeqvlece DeJemLee DeLee&led cegefòeâ nw~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – ‘‘pees ueesie peerJeelcee Deewj hejceelcee keâer Skeâlee keâe DevegYeJe keâjles nQ Jes Mejerj kesâ Yeesie kesâ efueS Ùeesie-#esceeLe& ØeÙelve veneR keâjles~ peerJeve Ùee ce=lÙeg efkeâmeer DeJemLee ceW Jes Mejerj kesâ Yeesie keâer keâecevee veneR keâjles~

(DeLee&led Jes meoe ner Skeâcee$e YeieJeeve keâer efÛevlee keâjles nQ) keäÙeeWefkeâ Jes meoe ner Skeâcee$e YeieJeeve keâes DeeßeÙe efkeâÙes ngS nQ~ Dele: YeieJeeve ner Gvekesâ Ùeesie#esce Jenve keâjles nQ~

peerJe mJe¤hele: yeÇÿe nw, efkeâvleg ceeÙee kesâ ceesn mes Jen Deheves keâes pevce-cejCeMeerue osner mecePelee nw, efkeâvleg DevevÙeefÛevleeMeerue YeòeâeW keâes ßeerYeieJeeve ke=âhee keâjkesâ mJe¤he keâe %eeve osles nQ Deewj Ùener Gvekesâ efueS ÙeLeeLe& Ùeesie nw, efHeâj ke=âhee keâjkesâ Jen GvnW Deelce%eeve ceW Øeefleef‰le Yeer keâjles nQ Deewj Ùener Gvekesâ efueS #esce nw~ hejceeLe&oMeea Yeòeâ keâes Deelce%eeve osvee Deewj Gme %eeve ceW Øeefleef‰le keâjvee oesveeW YeieJeeve keâe ner oeefÙelJe nw~ Jener Skeâcee$e keâce&Heâueoelee nQ~ Yeòeâ keâes Yeefòeâ Deewj cegefòeâ meye kegâÚ Jener osles nQ~ Yeòeâ kesâJeue MejCeeiele neskeâj Gvekeâe mcejCe keâjW~

ÓÓÓ ¹

keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) ßeæÙee DeeqvJelee: (ßeæeÙegòeâ neskeâj) Ùes Deefhe (pees Yeer) Yeòeâe: (Yeòeâ ueesie) DevÙeosJelee: (DevÙe osJeleeDeeW keâes) Ùepevles (hetpeles nQ) les Deefhe (Jes Yeer) ceeced SJe (cegPes ner) DeefJeefOehetJe&kebâ (cees#e-Øeehekeâ efveÙece ÚesÌ[ keâj DevÙe YeeJe mes) Ùepeeqvle (hetpeles nQ) ~~23~~

ns Depeg&ve, ßeæeÙegòeâ neskeâj pees Yeer Yeòeâ DevÙe osJeleeDeeW keâer hetpee keâjles nQ, Jes Yeer cegPes ner DeefJeefOehetJe&keâ Yepevee keâjles nQ~ (efkeâvleg peeveyetPe keâj hetpee veneR keâj jns nQ Fme keâejCe ceQ ßeerYeieJeeve keâer ner hetpee keâj jne ntB – Ssmee %eeve ve jnves kesâ keâejCe Gvekeâer cegefòeâ veneR nesieer~)

1 – hetpee, DeejeOevee Deeefo efpeme osJelee kesâ GösMÙe mes Dee|hele nesleer nw, Jen osJelee Gmes heeles nQ Deewj Gme osJelee ¤he mes Gmekeâe ÙeLeeÙeesiÙe Heâue Yeer osles nQ~ Dele: ßeerYeieJeeved kesâ GösMÙe mes Dee|hele nesves hej ner Jen Gmes «enCe keâjles nQ, veneR lees veneR~ ÙeÅeefhe efJeefYeVe osJeosefJeÙeeB YeieJeeve kesâ DebMees mes GlheVe nQ, lees Yeer Ùeepekeâ ueesie pees cees#e-Øeehekeâ efJeefOe keâes ÚesÌ[ keâj efYeVe YeeJe mes Gve DebMe-osJeleeDeeW keâer mekeâece YeeJe mes hetpee keâjles nQ, Jen hetpee heg®<eesòece JeemegosJe lekeâ veneR hengBÛeleer~ Fme keâejCe Jes yeej-yeej mebmeej ceW Deeles nQ~ ‘‘ÙeeÂMeer YeeJevee ÙemÙe efmeefæYe&Jeefle leeÂMeer’’ – DeLee&led efpemekeâe pewmee YeeJe – mekeâece Ùee efve<keâece neslee nw Jen Gmeer YeeJe mes efmeefæ heelee nw~ mekeâece keâceea mJeie&ueeskeâ-Øeeeqhle ¤he Heâue heelee nw Deewj efve<keâece Ùeesieer cees#e-ueeYe keâjles nQ~ ßeerYeieJeeve ner efJeefYeVe ¤heeW mes ØelÙeskeâ meeOekeâ keâes Gmekeâer ØeeLe&vee kesâ Deveg¤he Heâue osles nQ~

1

efn (keäÙeeWefkeâ) Denb SJe (ceQ ner) meJe&Ùe%eeveeb (mecemle Ùe%eeW keâe) Yeesòeâe ([osJelee ¤he mes] Yeesòeâe) ØeYeg: SJe Ûe (Deewj Heâueoelee ØeYeg ntB) Ûe leg (efkeâvleg) les (DeLee&led DevÙe osJelee kesâ hetpekeâ) leòJesve (ÙeLeeLe& ¤he mes) ceeced (cegPes) ve DeefYepeeveeqvle (veneR peeveles) Dele: (FmeefueS) ÛÙeJeeqvle (Jes mebmeej ceW efiejles nQ) ~~24~~

keäÙeeWefkeâ ceQ ner mecemle Ùe%eeW keâe osJelee ¤he mes Yeesòeâe ntB Deewj Heâueoelee ØeYeg ntB, efkeâvleg Jes DeLee&led DevÙe osJelee kesâ hetpekeâ ÙeLeeLe& ¤he mes cegPes veneR peeveles, FmeefueS Jes mebmeej ceW efiejles nQ DeLee&led yeej-yeej mebmeej ceW pevce «enCe keâjles nQ~

1 – ßeerYeieJeeve ves keâne – ceQ ner Jeso Deewj Oece&MeeŒe kesâ Éeje efvee|o° meye Øekeâej kesâ Ùe%eeW keâe Yeesòeâe Deewj ØeYeg ntB~ DevÙe osJelee cegPes ÙeLeeLe& ¤he mes veneR peeve mekeâles DeLee&led ceQ ner meejs osJeleeDeeW keâe Deelce-mJe¤he ntB~ Fmes Jes veneR peeveles~ Fme keâejCe Jes Gheemevee kesâ hetCe& Heâue mes ÛÙegle nes peeles nQ Deewj pees ueesie meejs osJeleeDeeW ceW DevleÙee&ceer ¤he mes cesjer DeÛe&vee keâjles nQ Jes hegve: ueewškeâj Fme mebmeej ceW veneR Deeles~ (DeeÛeeÙe& Mebkeâj Deewj ßeerOej mJeeceer)

Ç Ç ÓÓÓ

¹

osJeJeÇlee: (osJeleeDeeW kesâ hetpekeâ) osJeeved (osJeleeDeeW keâes) Ùeeeqvle (Øeehle keâjles nQ) efhele=JeÇlee: (efhelejeW kesâ hetpekeâ) efhele¸ved Ùeeeqvle (efhelejeW keâes Øeehle keâjles nQ) YetlespÙee: (Yetleesheemekeâ ueesie) Yetleeefve (YetleeW keâes) Ùeeeqvle (Øeehle nesles nQ) ceÅeeefpeve: Deefhe (cesjs Gheemekeâ) ceeced (cegPes) Ùeeeqvle (Øeehle keâjles nQ) ~~25~~

Fvõeefo osJeleeDeeW kesâ hetpekeâ osJeueeskeâ keâes Øeehle keâjles nQ, ßeeæ Deeefo kesâ Éeje pees ueesie efhelejeW keâer hetpee keâjles nQ Jes Mejerjevle nesves hej efhele=ueeskeâ henBgÛeles nQ~ pees ueesie Ùe#e, j#e, Deeefo YetleeW keâer hetpee keâjles nQ Jes Yetleueeskeâ ceW peeles nQ Deewj pees ueesie

cesjer hetpee keâjles nQ, Jes cegPes ner Øeehle nesles nQ DeLee&led cesjs JewkegâC"-ueeskeâ ceW peekeâj cegPeceW efceue peeles nQ~

1 – osJeJeÇle, efhele=JeÇle Deeefo kesâ iecÙe mLeeveeW keâe efveoxMe oskeâj ßeerYeieJeeved keânles nQ

– pees ueesie cesjs Gheemekeâ nQ, Jes De#eÙe hejceevevo mJe¤he cegPes ner Øeehle keâjles nQ~ (ßeerOej mJeeceer)

Ø

¹

Ùe: (pees) ces (cegPes) YekeälÙee (Yeefòeâ mes) he$eb (leguemeer he$e) heg<heb (Hegâue) Heâueb (Heâue) leesÙeb (peue) ØeÙeÛÚefle (Øeoeve keâjles nQ) Denb (ceQ) ØeÙele-Deelceve: (Megæ, mebÙele, Yeòeâ kesâ) Yeefòeâ-Gheùleced (Yeefòeâ Éeje Øeoòe) leled (GvnW) DeMveeefce (Ye#eCe DeLee&led «enCe keâjlee ntB) ~~26~~

pees heefJe$eefÛeòe efve<keâece meeOekeâ cegPes Yeefòeâ mes leguemeerhe$e, Hetâue, Heâue, peue Øeoeve keâjles nQ, ceQ Megæ, mebcele, Yeòeâ kesâ Yeefòeâ Éeje Øeoòe GvnW Ye#eCe DeLee&led «enCe keâjlee ntB~

1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – cesjs YeòeâeW keâes kesâJeue efveJee&Ce ¤he Devevle Heâue efceuelee nw, Ssmee veneR, cesjer Gheemevee Yeer yengle megueYe nw... he$e, heg<he Deeefo pees kegâÚ Yeer Jes cegPes Øeoeve keâjles nQ – Megæ yegefæ mes Øeoòe meye kegâÚ ner ceQ «enCe keâjlee ntB~

¹

keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) Ùeled (pees kegâÚ keâece) keâjesef<e (keâjles nes) Ùeled (pees kegâÚ) DeMveeefme (Yeespeve keâjles nes) Ùeled (pees kegâÚ) pegnesef<e (nJeve keâjles nes) Ùeled (pees kegâÚ) ooeefme (oeve keâjles nes) Ùeled lehemÙeefme (pees kegâÚ lehemÙee keâjles nes) leled (Jen meye) celed-Dehe&Ceced (cegPes Dehe&Ce) kegâ®<Je (keâjes) ~~27~~

ns Depeg&ve, pees kegâÚ keâece keâjles nes, pees kegâÚ Yeespeve keâjles nes, pees kegâÚ nJeve keâjles nes, pees kegâÚ oeve keâjles nes, pees kegâÚ lehemÙee keâjles nes, Jen meye cegPes Dehe&Ce keâjes~

1 – Dele: legce pees kegâÚ keâjes DeLee&led mJele: ieceve, Deeieceve, Yeespeve, nJeve, oeve Ùee lehe§ejCe keâjes, meYeer cegPes mecehe&Ce keâjles jnes~

¹

SJeb (Fme {bie mes) MegYe-DeMegYe-Heâuew: (MegYe Deewj DeMegYe Heâue Ùegòeâ) keâce&yevOevew: (keâce&yevOeve mes) ceew#Ùemes (cegòeâ nesies) mevvÙeeme-Ùeesie-Ùegòeâ-Deelcee (cegPeceW keâce&Heâue mecehe&Ce ¤he Ùeesie mes Ùegòeâ neskeâj) efJecegòeâ: [meved] ([keâce& yevOeve mes] efJecegòeâ neskeâj) ceeced (cegPes) Ghe-S<Ùeefme (Øeehle nesies) ~~28~~

Fme {bie mes MegYe Deewj DeMegYe Heâue-Ùegòeâ keâce&-yevOeve mes legce cegòeâ nesies, Deewj cegPeceW keâce&Heâue mecehe&Ce ¤he Ùeesie mes Ùegòeâ neskeâj keâce&-yevOeve mes cegòeâ nes peeDeesies Deewj Devle ceW cegPes ner Øeehle nesies~

1 – keâce&Heâue cegPeceW meeQhe osves mes Gme Heâue kesâ meeLe legcnejs mecyevOe keâer mecYeeJevee ner veneR jnsieer, Fme keâejCe Gmemes legce meoe cegòeâ ner jnesies~ HeâuemJe¤he mevvÙeeme ¤he Ùeesie mes cegòeâ nes keâj legce cegPes ner heeDeesies~ (ßeerOej mJeeceer)

¹

Denb (ceQ) meJe&Yetles<eg (mecemle ØeeefCeÙeeW ceW) mece (meceeve ntB) ces (cesje) És<Ùe: (DeefØeÙe) efØeÙe Ûe (Deewj efØeÙe) ve Deeqmle (veneR nw) leg (efkeâvleg) Ùes (pees ueesie) ceeb (cesjer) YekeälÙee (Yeefòeâ mes) Yepeeqvle (Yepevee keâjles nQ) les (Jes) ceefÙe (cegPeceW nQ) Denced-Deefhe (ceQ Yeer) les<eg (Gvekesâ Devlej ceW [DeJemLeeve keâjlee ntB ]) ~~29~~

ceQ mecemle ØeeefCeÙeeW ceW meceeve ntB, cesje DeefØeÙe Deewj efØeÙe keâesF& veneR nw, efkeâvleg pees ueesie Yeefòeâ mes cesje Yepeve keâjles nQ Jes cegPeceW nQ, ceQ Yeer Gvekesâ Devlej ceW DeJemLeeve keâjlee ntB~

1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Yee<Ùe ceW efueKee nw – ceQ meYeer ØeeefCeÙeeW ceW meceeve ¤he mes efJejepeceeve ntB,Fme keâejCe cesje keâesF& És<e-hee$e veneR nw Deewj efØeÙe-hee$e Yeer veneR nw~ cesje mJeYeeJe Deeqive keâer lejn nw~ efpeme Øekeâej Deeqive otj kesâ ueesieeW keâe MeerleefveJeejCe veneR keâjleer, efkeâvleg efvekeâš kesâ ueesieeW

keâe Meerle otj keâjleer nw, Gmeer Øekeâej cesje Yeer mJeYeeJe nw efkeâ Yeòeâ ueesie cesjs meceerhe Deeves kesâ keâejCe og:Ke mes cegòeâ nes peeles nw, efkeâvleg pees ueesie cegPemes efJecegKe nQ GvnW yevOeve-keäuesMe Yeesievee heÌ[lee nw~ ceQ F&Õej ntB, pees ueesie Yeefòeâ mes cesjer Gheemevee keâjles nQ, Jes mJeYeeJe mes ner cegPeceW jnles nQ~... Fmemes Ssmee ve mecePevee ÛeeefnÙes efkeâ otmejeW kesâ Øeefle cesje efJeÉs<e nw~

¹

meg-ogjeÛeej: Deefhe (DelÙevle ogjeÛeejer JÙeefòeâ Yeer) Ûesled (Ùeefo) DevevÙeYeekedâ (Skeâevle efÛeòe mes) ceeb (cesjer) Yepeles (Yepevee keâjlee nw) me: (Jen) meeOeg: SJe (meeOeg ner nw) cevleJÙe: (Ssmee mecePevee ÛeeefnS) efn (keäÙeeWefkeâ) me: (Jen) mecÙekedâ (Gòece ¤he mes) JÙeJeefmele: (efve§eÙe %eevemecheVe nw) ~~30~~

DelÙevle ogjeÛeejer JÙeefòeâ Yeer Ùeefo Skeâevle efÛeòe mes cesje Yepeve keâjlee nw, lees Jen meeOeg ner nw, Ssmee mecePevee ÛeeefnS keäÙeeWefkeâ Jen Gòece ¤he mes efve§eÙe-%eevemecheVe nw~

1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – Fme Mueeskeâ ceW YeieJeeve keâer Yeefòeâ keâer ceefncee efJeMes<e ¤he mes Jee|Cele nw~ Gvekeâer Yeefòeâ keâer ceefncee Ssmeer nw efkeâ DelÙevle efveeqvole DeeÛejCe Jeeuee JÙeefòeâ Yeer Ùeefo Skeâevle Yeefòeâ mes F&Õej keâe Yepeve keâjlee nw lees Jen meeOeg ner nw~ ‘DevevÙeYeekedâ’ Meyo keâe DeLe& efueKeles ngS ßeerOej mJeeceer ves keâne – DevÙe osJelee Yeer JeemegosJe ner nQ, Ssmeer yegefæ mes Deewj DevÙe osJelee keâes ve mecePe keâj JeemegosJe ner hejcesÕej nQ Ssmes %eeve kesâ Éeje Yepeve keâjves Jeeues ogjeÛeejer JÙeefòeâ keâes Yeer meeOeg ner mecePevee ÛeeefnS~

Skeâ cenelcee ves keâne nw – ßeerYeieJeeve keâer Yeefòeâ heejme helLej meer nw~ YeieJeod-Yeefòeâ kesâ mheMe& mes ceveg<Ùe keâe peerJeve DeevevoceÙe nes peelee nQ~

Ø Õ

¹

[me: (Jen JÙeefòeâ)] ef#eØeb (MeerIeÇ) Oecee&lcee (Oeee|cekeâ, meeOeg heg®<e) YeJeefle (nes peelee nw) MeÕeled (efvelÙe) Meeefvleced (Meeefvle) efveieÛÚefle (Øeehle keâjlee nw) keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) ces (cesje) Yeòeâ: (Yeòeâ) ve ØeCeMÙeefle (keâYeer ve° veneR neslee) [Ùen leòJe] Øeeflepeeveerefn (efve§eÙe ¤hemes peeve uesvee) ~~31~~

Jen JÙeefòeâ MeerIeÇ Oeee|cekeâ, meeOeg heg®<e nes peelee nw Deewj efvelÙe Meeeqvle Øeehle keâjlee nw~ ns Depeg&ve! cesje Yeòeâ keâYeer ve° veneR neslee, legce Ùen leòJe efve§eÙe ¤he mes peeve uesvee~

1 – ßeerYeieJeeved ves keâne nw – DelÙevle ogjeÛeejer JÙeefòeâ Yeer efvejvlej cesje Yepeve keâjves mes MeerIeÇ ner meeOeg nes peelee nw Deewj meoe hejcesÕej-efve‰ Meeeqvle Øeehle keâjlee nw efkeâvleg kegâleke&âJeeoer Ssmee veneR keâjles~ Ssmeer Mebkeâe Depeg&ve kesâ ceve ceW GlheVe nes mekeâleer nw mecePekeâj GvneWves Gvemes keâne – legce efveef§ele ¤he mes peevees efkeâ cesje Yeòeâ keâYeer efJeve° veneR neslee~

Fme Mueeskeâ ceW ßeerYeieJeeve ves efJeÕeeme keâer JeeCeer megveeÙeer nw Deewj ÂÌ{lee hetJe&keâ YeieJeeved keâer Yeefòeâ keâe ceenelcÙe Ieesef<ele efkeâÙee nw~

Ó

¹

heeLe& (ns Depeg&ve) Ùes (pees ueesie) heeheÙeesveÙe: Deefhe (heehe-Ùeesefve ceW GlheVe) mÙeg: (nQ) [Deewj pees] efŒeÙe: (efŒeÙeeB) JewMÙee: (JewMÙe) leLee (Deewj) Metõe: (Metõ nQ) les Deefhe (Jes Yeer) ceeb (cegPes) JÙeheeefßelÙe (DeeßeÙe keâjkesâ) hejeb (ßes‰) ieeEle efn (ieefle ner) Ùeeeqvle (Øeehle keâjles nQ) ~~32~~

ns Depeg&ve, pees ueesie heehe-Ùeesefve ceW GlheVe nQ Deewj pees Œeer, JewMÙe Deewj Metõ nQ Jes Yeer cegPes DeeßeÙe keâjkesâ ßes‰ ieefle (cees#e) Øeehle keâjles nw~

1 – YeieJeeve keâer Yeefòeâ kesâJeue ogjeÛeejer JÙeefòeâ keâes heefJe$e keâjleer nw Ssmee veneR, efveeqvole kegâue ceW GlheVe ueesieeW keâes Yeer mebmeej-og:Ke mes cegòeâ keâjleer nw~ pees ueesie efveke=â° peeefle ceW GlheVe nQ Jes Deewj pees JewMÙe ke=â<eer, JeeefCepÙe Deeefo ceW meoe mebueive nQ Jes Deewj JesoeOÙeÙeve-jefnle Œeer Deewj Metõ Yeer YeieJeeve keâer Yeefòeâ mes hejce ieefle Øeehle keâjles nQ~ (ßeerOej mJeeceer)

Ø

¹

hegCÙee: (hegCÙeJeeved) yeÇeÿeCee: (yeÇeÿeCeeW) leLee (Deewj) Yeòeâe: (YeòeâeW) jepee-$e+<eÙe: (jepee|<eÙeeW keâer) eEkeâ hegve: (yeele ner keäÙee nw?) [Dele: (Fme keâejCe)] DeefvelÙeced (DeefvelÙe Ùee #eefCekeâ) DemegKeced (og:Kepevekeâ) Fceb (Fme) ueeskebâ (celÙe&ueeskeâ keâes) ØeehÙe (heekeâj) ceeced (cesje) YepemJe (Yepeve keâjes) ~~33~~

hegCÙeJeeve yeÇeÿeCeeW, YeòeâeW Deewj jepee|<eÙeeW keâer yeele ner keäÙee nw? Fme keâejCe DeefvelÙe og:Kepevekeâ Fme celÙe&ueeskeâ keâes heekeâj legce cesje Yepeve keâjes~

1 – ßeerYeieJeeve ves keâne – cesjer Yeefòeâ mes nerve JebMe ceW GlheVe JÙeefòeâ Yeer OevÙe nes peelee nw Dele: GÛÛe kegâue kesâ meoeÛeej-meheVe megke=âefleMeeueer yeÇeÿeCeeW Deewj jepee|<eÙeeW keâes hejce ieefle Øeehle nesieer, FmeceW keânvee ner keäÙee nw? DeLee&led YeieJeodYeòeâ efve§eÙe ner cegòeâ nes peeÙeWies~... Ùen Mejerj DeefvelÙe Deewj Ùen mebmeej og:KehetCe& nw, Ssmee peeve keâj ns Depeg&ve! legce cesjer meoe Gheemevee keâjes~

¹

Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos jepeefJeÅeejepeiegÿeÙeesiees veece veJeceesÓOÙeeÙe: ~ nefj: Ô lelmeled~

cevcevee: (legce ceodieleefÛeòe) ceÆòeâ: (cesjs Yeòeâ) ceÅeepeer (cesjs hegpekeâ) YeJe (nes) ceeb (cegPes) vecemkegâ® (vecemkeâej keâjes) [Fme YeeJe mes] celhejeÙeCe: (cesjs MejCeeiele neskeâj) Deelceeveb (Deheves keâes DeLee&led ceve keâes) ÙegkeälJee (cegPemes Ùegòeâ keâjkesâ) ceeced SJe (cegPes ner) S<Ùeefme (Øeehle keâjesies) ~~34~~

legce ceodieleefÛeòe, cesjs Yeòeâ Deewj cesjs hetpekeâ yevees, cegPes vecemkeâej keâjes, Fme YeeJe mes cesjs MejCeeiele neskeâj Deheves keâes cegPemes Ùegòeâ keâjkesâ cegPes ner Øeehle keâjesies~

1 – Fme DeOÙeeÙe ceW efpeme ßes‰ yeÇÿeefJeÅee keâe GheosMe efoÙee ieÙee nw Gmeer keâe meej cece& Fme Deeqvlece Mueeskeâ ceW JÙeòeâ ngDee nw~ ßeerke=â<Ce ves ke=âhee hetJe&keâ YeieJeodYeefòeâ keâer ceefncee keâer Dee§eÙe&pevekeâ yeele keânles ngS YeieJeodYeefòeâ ueeYe keâe GheeÙe yeleeÙee nw – ns Depeg&ve, legce meoe cesjer efÛevlee keâjes, cesjs Yeòeâ nes peeDees, cesjs GösMÙe mes Ùe%eeefo keâce& keâjles Ûeuees, cegPes vecemkeâej keâjes – Fme {bie mes Yeefòeâ keâjves hej legce cegPe hejcesÕej keâes Øeehle keâj mekeâesies~

DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – ‘‘Fme {bie mes Deelcee keâes ner Øeehle keâj mekeâesies, keäÙeeWefkeâ ceQ ner mecemle ØeeefCeÙeeW keâe Deelcee Deewj hejce ieefle leLee Gòece DeÙeve keâe DeeßeÙe ntB~ Fme keâejCe legce meyekesâ Deelcee ¤he cegPes ner Øeehle keâj mekeâesies~’’ hejceevevo ¤he ßeerYeieJeeve keâes Øeehle keâjves kesâ efueS Ùener meJe&ßes‰ meeOeve nw~ Fme keâejCe Fme DeOÙeeÙe keâe veece jepeefJeÅeejepeieg¢e-Ùeesie nw~ Fme DeOÙeeÙe ceW ßes‰ efJeÅee Deewj Gmekeâer Øeeeqhle keâe meJeexòece meeOeve Jee|Cele ngF& nw~

YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme-efJejefÛele ue#eMueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee mecyevOeer ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe jepeefJeÅee-jepeieg¢e-Ùeesie veecekeâ veJece DeOÙeeÙe meceehle ngDee~

veJece DeOÙeeÙe keâe meejece=le

Ùen DeOÙeeÙe 34 MueeskeâeW ceW jÛee ieÙee nw~ Fmekeâe veece jepeefJeÅee-jepeieg¢e-Ùeesie nw~ Fme DeOÙeeÙe ceW efJeMes<e ¤he mes ‘F&ÕejerÙe Ùeesie-meeceLÙe&,’ ‘YeieJeeve kesâ Yeòeâ owJeer-mecheodmecheVe’ Deewj ‘DeYeòeâ Deemegjer-mecheod-Ùegòeâ’ ‘F&Õej keâe efJeÕeevegiele YeeJe,’ ‘Ùeesie#esce Deewj YeieJeodYeefòeâ kesâ Heâue keâe mJe¤he,’ ‘ßeerYeieJeeved Yeefòeâ kesâ efueÙes ueeueeefÙele’ Deewj ‘F&Õej ceW Skeâevle MejCeeieefle ner YeefòeâueeYe keâe ßes‰ GheeÙe’ Deeefo efJe<eÙeeWb keâer efJeJesÛevee ngF& nw~

De°ce DeOÙeeÙe ceW F&Õej kesâ efveieg&Ce De#ej-mJe¤he keâer efJeJesÛevee kesâ Øemebie ceW ßeerYeieJeeve ves keâne – kesâJeue Yeefòeâ mes ner hejceelcee keâe oMe&ve mecYeJe nw~ ßeerYeieJeeve Deheveer ceeÙee Ùee Øeke=âefle keâe DeeßeÙe ueskeâj mebmeej keâer jÛevee keâjkesâ GmeceW DevegØeefJe° neskeâj efJeefJeOe ueerueeÙeW keâjles nQ~ peerJeeW kesâ keâuÙeeCe kesâ efueS ceveg<Ùeosn OeejCe Yeer Gvekeâer Skeâ ueeruee nw, Deewj Fmeer keâes DeJeleej-ueeruee keânles nQ~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves DeJeleej-leòJe kesâ efJe<eÙe ceW efJeefYeVe meceÙe Deveskeâ yeeleW yeleeÙeer nQ – ‘‘vejueeruee ceW DeJeleej nw~ vejueeruee kewâmeer nw peeveles nes? pewmes yeÌ[er Úle keâer veeueer mes peue veue kesâ Yeerlej mes yeÌ[s Jesie mes veerÛes Dee efiejlee nw~ Gme meeqÛÛeoevevo keâer Meefòeâ Skeâ ØeCeeueer mes veue kesâ Yeerlej mes Deeleer nw... DeJeleej keâes meye ueesie henÛeeve veneR mekeâles~’’ GvneWves DevÙe mLeeve ceW keâne nw – ‘‘ceveg<Ùe-osn OeejCe keâj F&Õej DeJeleerCe& nesles nQ~ Jen mecemle ØeeefCeÙeeW ceW nQ mener, efkeâvleg DeJeleej ngS efyevee peerJe keâer Deekeâeb#ee hetCe& veneR nesleer, Gvekeâer DeeJeMÙekeâlee keâer hete|le Yeer veneR nesleer~ kewâmee peeveles nes? ieeÙe kesâ Mejerj keâe efpeme mLeeve keâe mheMe& keâjesies, ieeÙe keâe mheMe& neslee nw mener, efkeâvleg otOe efceuelee nw Gmekesâ Leve mes~... DeeÅee Meefòeâ keâer meneÙelee mes DeJeleej-ueeruee nesleer nw~ Gvekeâer Meefòeâ mes DeJeleej nw~ efkeâvleg DeJeleej ner peerJe$eeCe ¤he keâece keâjles nw~ meYeer peievceelee keâer Meefòeâ nw~... DeJeleej keâes osKevee Deewj F&Õej keâes osKevee Skeâ ner yeele nw~ F&Õej ner nj Skeâ Ùegie ceW ceveg<Ùe keâe Mejerj Oejkeâj DeJeleerCe& nesles nQ~ F&Õej kesâ hetCe& ¤he keâer OeejCee keâewve keâj mekeâlee nw?...

Gvekesâ DeJeleej keâes osKeves mes ner Gvekeâe oMe&ve nes peelee nw~ Ùeefo keâesF& iebieepeue keâe mheMe& keâjlee nw Deewj keânlee nw efkeâ iebiee keâe oMe&ve, mheMe&ve keâj efueÙee~ nefjÉej mes iebieemeeiej lekeâ mecetÛeer iebiee keâe mheMe& veneR keâjvee heÌ[lee~’’ GvneWves Deewj Yeer keâne nw – ‘‘ceveg<Ùe keâes Øesce, Yeefòeâ efmeKeeveskesâ efueS F&Õej meceÙe-meceÙe hej ceveg<Ùe-osn OeejCekeâj DeJeleerCe& nesles nQ~ DeJeleej kesâ Yeerlej ner Gvekeâer ØesceYeefòeâ keâe mJeeo efceuelee nw~ Gvekeâer ueerueeÙeW Devevle nQ, efkeâvleg cegPes ØeÙeespeve Gvekesâ Øesce Deewj Yeefòeâ keâe nw~ cegPes otOe ÛeeefnS~ ieeÙe kesâ Leve mes ner otOe Deelee nw~ DeJeleej ceevees ieeÙe kesâ Leve nQ~... DeJeleej – pees leejCe keâjles nQ~ DeJeleej ome nQ, Ûeewyeerme DeJeleej Yeer nQ, efHeâj DeJeleej DemebKÙe Yeer nQ~ DeJeleej Ùee DeJeleej kesâ DebMe F&Õejkeâesefš nQ Deewj meeOeejCe ceveg<ÙeeW keâes peerJe Ùee peerJekeâesefš keânles nQ~ pees ueesie peerJekeâesefš nQ, Jes meeOeve keâjles nQ, F&Õej-ueeYe lekeâ keâj mekeâles nQ, efkeâvleg Jes efvee|Jekeâuhe meceeefOemLe nesves hej efHeâj ueewš veneR mekeâles~ pees ueesie F&Õejkeâesefš nQ Jes ceevees jepeheg$e nQ, meele cebefpeueeW keâer kegbâpeer Gvekesâ neLe ceW nw~ Jes meeleJeer cebefpeue lej Ûe{ peeles nQ Deewj FÛÚevegmeej veerÛes Glej mekeâles nQ~ peerJekeâesefš ceevees Úesšs keâce&Ûeejer nQ~ meele cebefpeue Jeeues cekeâeve kesâ Jes kegâÚ cebefpeueeW lekeâ ÛeÌ{ mekeâles nQ, yeme~’’

DeJeleej kesâ neLe ceW cegefòeâ keâer kegbâpeer nw~ kesâJeue <e[defJeOe-SsÕeÙe&-Ùegòeâ hetCe& YeieJeeve ner peerJe keâes cegefòeâ os mekeâles nQ, YeieJeeve kesâ DeJeleej kewâJeuÙecegefòeâ osves keâer Meefòeâ ueskeâj ner mebmeej ceW Deeles nQ~ mJeeceer efJeJeskeâevevopeer ves Skeâ mLeeve ceW keâne nw – Jes (DeJeleejer heg®<e) mheMe& mes, ÙeneB lekeâ efkeâ kesâJeue FÛÚecee$e mes, otmejs kesâ Yeerlej Oece&Meefòeâ mebÛeeefjle keâj mekeâles nQ~ Gvekeâer Meefòeâ mes nervelece DeOecee&Ûeejer JÙeefòeâ Yeer #eCeYej ceW meeOeg yeve peelee nw~ ßeerjeceke=â<Ce kesâ peerJeve ceW Fmekeâe ØelÙe#e ØeceeCe efceuelee nw~ GvneWves mheMe&cee$e mes DeveskeâeW keâes meceeefOemLe keâj efoÙee nw, efHeâj heeheeÛeeefjÙeeW keâes meeOeg ¤he ceW heefjCele keâj efoÙee nw~

efJeefYeVe osJeosefJeÙeeW kesâ neLeeW ceW YeieJeeve cegefòeâ keâer kegbâpeer veneR osles~ peerJe keâes cegefòeâoeve ¤he efJeMes<e DeefOekeâej GvneWves Deheves neLe ceW jKee nw~ ßeerke=â<Ce Deveskeâ MeeŒekeâejeW kesâ cele ceW – ‘‘ke=â<Cemleg YeieJeeved mJeÙeced’’ nw~ Jen peerJe keâes kewâJeuÙe cegefòeâ os mekeâles Les Deewj Gme Deesj mes Jen YeieJeeve-mJe¤he Les~

ßeerYeieJeeved kesâ efJeefJeOe YeeJeeW kesâ cetle& efJe«en ¤he efJeefYeVe osJeosefJeÙeeW keâer Gheemevee Yeer YeieJeeve keâer ner DeejeOevee nw, Gmemes efÛeòe Yeer Megæ neslee nw~ osJeleeDeeW keâer ØemeVelee mes meeOeveceeie& megiece neslee nw Deewj Devle ceW YeieJeeve keâe oMe&ve Yeer efceuelee nw~ osJelee DeYÙegoÙe keâer Øeeeqhle kesâ efueS Jej Yeer os mekeâles nQ~

YeieJeeved keâer DeJeleej-ueeruee yengle ner ogyeexOe Deewj ienve efJe<eÙe nw~ <e[defJeOe-SsÕeÙe&-Ùegòeâ hejce keâe®efCekeâ YeieJeeve ‘meeÌ{s leerve neLe’ ceveg<Ùe yeve keâj mebmeej ceW Deeles nQ Deewj ceveg<ÙeeW keâer lejn JÙeJenej keâjles nQ – Ùen ceevees Skeâoce DeefJeÕemeveerÙe Iešvee nw~ meeOeve-Yepeve kesâ Éeje Fmekeâe jnmÙeesodIeešve mecYeJe veneR nw~ Ùeefo Jen ke=âhee keâjkesâ efkeâmeer keâes pelee osles nQ lees Gvekeâe mJe¤he peevee pee mekeâlee nw~ ‘‘ßeerjeceke=â<Ce-JeÛeveece=le’’ «evLe ceW efceuelee nw efkeâ – ÙeÅeefhe oC[keâejCÙe ceW lehemÙee keâjves Jeeues meesuen npeej $e+ef<e Les, efkeâvleg GveceW kesâJeue YejÉepe Deeefo yeejn $e+ef<e ner jeceÛevõ keâes DeJeleej ¤he mes peeve mekesâ Les~ otmejs ueesieeW ves keâne Lee – ‘‘ns jeceÛevõ, nce legcnW oMejLe kesâ heg$e¤he mes ner peeveles nQ~’’ DeJeleej keâes keâesF& keâesF& meeOeejCe ceveg<Ùe mecePeles nQ Deewj keâesF& efmeæ meeOeg ¤he mes ceeveles nQ, efJejues ner oes-Ûeej ceveg<Ùe Ssmes nQ pees GvnW DeJeleej keân keâj hetpeles nQ~

‘‘ÛewlevÙe-efÛejleece=le’’ «evLe ceW efceuelee nw – ‘‘ke=â<Cesj Ùeleskeâ Kewuee, meJeexòece vejueeruee, vejJeheg leenej mJe¤he~’’ DeLee&led ke=â<Ce kesâ efpeleves Kesue nQ GveceW vej-ueeruee meJeexòece nQ~ GmeceW ceveg<Ùe Mejerj ner Gvekeâe mJe¤he nw~ F&Õej-ueeruee, osJeueeruee, vejueeruee Deewj peieledueeruee Deeefo efJeefJeOe ueerueeDeeW ceW Gvekeâer DeJeleej-ueeruee ner ßes‰ nw~ DeJeleej keâes osKekeâj ner – ‘‘me F&Me DeefveJe&ÛeveerÙeØescemJe¤he’’ Fme JeekeäÙe keâe DeeMeÙe mecePevee kegâÚ mecYeJe nw~ Yeefòeâ mheMe&ceefCe nw Deewj DevÙeevÙe YeeJeeW mes ßeerYeieJeeved keâer MejCe uesves keâe megmhe° efveoxMe Fme DeOÙeeÙe ceW efJeMes<e ¤he mes efceuelee nw~

Depeg&ve GJeeÛe

Õ

Ç

Depeg&ve GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) YeJeeved (Deehe) hejb yeÇÿe (hejce yeÇÿe) hejb (ßes‰) Oeece (DeeßeÙe) hejb (Gòece ¤he mes) heefJe$eb (heefJe$e) meJex (Ye=ieg Deeefo meYeer) $e+<eÙe: ($e+ef<e ueesie) osJee|<eveejo: (osJee|<e veejo) leLee (Deewj) Deefmele: (Deefmele) osJeue: (osJeue) JÙeeme: (JÙeeme ves) Ûe (Deewj) lJeeb (legcnW) MeeÕeleb (meveeleve) heg®<eb (heg®<e) efoJÙeb (Deueewefkeâkeâ) DeeefoosJeb (DeeefoosJe) Depeb (pevce-jefnle) efJeYegb (meJe&JÙeeheer) Deeng: (keâne nw) mJeÙeb Ûe SJe (legce mJeÙeb Yeer) ces yeÇJeeref<e (cegPemes Ssmee keânles nes)~~12-13~~

Depeg&ve ves keâne – legce hejce yeÇÿe, ßes‰ DeeßeÙe, Gòece ¤he mes heefJe$e, Ye=ieg Deeefo meYeer $e+ef<e ueesie, osJee|<e veejo Deewj Deefmele, osJeue Deewj JÙeeme ves legcnW meveeleve heg®<e, Deueewefkeâkeâ DeeefoosJe, pevce-jefnle Deewj meJe&JÙeeheer keâne nw, legce mJeÙeb Yeer cegPemes Ssmee keânles nes~

YeieJeeve keâer efJeYetefle kesâ yeejs ceW henues meb#eshe ceW pees kegâÚ keâne ieÙee nw Gmes ßeerYeieJeeve kesâ cegKe mes megveves kesâ efueS Depeg&ve ves Fve meele MueeskeâeW kesâ Éeje Gvekeâer mlegefle keâer nw~

kesâMeJe (ns kesâMeJe) ceeb (cegPes) Ùeled (pees kegâÚ) Jeoefme (keânles nes) Sleled meJeË (Ùes meYeer ceQ) $e+leb (melÙe) cevÙes (ceevelee ntB [keäÙeeWefkeâ]) YeieJeeved (ns YeieJeeve) les (legcneje) JÙeeEòeâ (ØekeâeMe) osJee: (osJelee) oeveJee: Ûe (Deewj oeveJe) ve efJeog: (veneR peeveles)~~14~~

ns kesâMeJe, legceves cegPemes pees kegâÚ keâne nw Gmes ceQ melÙe ceevelee ntB, keäÙeeWefkeâ ns YeieJeeved, legcneje ØekeâeMe osJelee Deewj oeveJe veneR peeveles~

heg®<eesòece (ns heg®<eesòece) YetleYeeJeve (ØeeefCeÙeeW kesâ efveÙevlee) osJeosJe (osJeleeDeeW kesâ Yeer DeejeOÙe osJelee) peielheles (mebmeej kesâ mJeeceer) lJeb (legce) mJeÙeb SJe (mJeÙeb ner) Deelcevee (Deheves Éeje) Deelceeveb (Deheves keâes) JeslLe (peeveles nes)~~15~~

ns heg®<eesòece, ns ØeeefCeÙeeW kesâ efveÙevlee, ns osJeleeDeeW kesâ Yeer DeejeOÙe osJelee, ns mebmeej kesâ heefle, legce mJeÙeb ner Deheves Éeje Deheves keâes peeveles nes~

lJeb (legce) ÙeeefYe: (efpeve efpeve) efJeYetefleefYe: (efJeYetefleÙeeW kesâ Éeje) Fceeved (Fve heefjÂMÙeceeve) ueeskeâeved (ueeskeâeW keâes) JÙeehÙe (JÙeehle keâjkesâ) efle‰efme (DeJeefmLele nes) [Jes] efoJÙee: (Deueewefkeâkeâ) DeelceefJeYetleÙe: (Deheveer efJeYetefleÙeeW keâes) DeMes<esCe efn (efJemleej kesâ meeLe, hetCe&leÙee) Jeòegâced (keânves ceW [legce]) Den&efme (ÙeesiÙe nes)~~16~~

legce efpeve-efpeve efJeYetefleÙeeW kesâ Éeje Fve heefjÂMÙeceeve ueeskeâeW keâes JÙeehle keâjkesâ (DeJeeqmLele nes) Deheveer Fve Deueewefkeâkeâ efJeYetefleÙeeW keâes efJemleej kesâ meeLe legcneR keân mekeâles nes~

ÓÓÓ

Ùeesefieved (ns Ùeesieer) Denb (ceQ) keâLeb (kewâmes) lJeeb (legcekeâes) meoe (meoe) heefjefÛevleÙeved (efÛevlee keâjles ngS) efJeÅeeb (peeve mekegBâiee?) YeieJeved (ns YeieJeeve) kesâ<eg-kesâ<eg Ûe YeeJes<eg (efkeâve efkeâve YeeJeeW mes) ceÙee (cesjs Éeje) efÛevlÙe: ([legce] efÛevleveerÙe) Deefme (nes)~~17~~

ns Ùeesieer! ceQ kewâmes legcekeâes meoe efÛevlee keâjles ngS peeve meketBâiee? ns YeieJeeve, efkeâve-efkeâve YeeJeeW mes cesjs Éeje legce efÛevleveerÙe nes?

ÓÓÓ

peveeo&ve (ns peveeo&ve) Deelceve: (Deheves) Ùeesieb (Ùeesie) efJeYeteEle (Deewj efJeYetefle) efJemlejsCe (efJemleej kesâ meeLe) YetÙe: (hegve:) keâLeÙe (yeleeDees) efn (keäÙeeWefkeâ) Dece=leb ([legcneje] Dece=leleguÙe JeekeäÙe) ëe=CJele: (megvekeâj) ces (cesjer) le=eqhle: (le=eqhle) ve Deeqmle (veneR nes jner nw)~~18~~

ns peveeo&ve! legce efHeâj mes Deheves ÙeesiewÕeÙe& Deewj efJeYetefleÙeeW kesâ mecyevOe ceW efJemleej kesâ meeLe yeleeDeeW, keäÙeeWefkeâ legcnejs JeekeäÙe ¤he Dece=le keâe heeve keâjkesâ cegPes le=eqhle veneR nes jner nw DeLee&led Deewj Yeer DeefOekeâ megveves kesâ efueS FÛÚe nes jner nw~

ßeerYeieJeevegJeeÛe

ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) nvle (ns) kegâ®ßes‰ (Depeg&ve) efoJÙee: (efoJÙe) DeelceefJeYetleÙe: (Deheveer efJeYetefleÙeeB) ØeeOeevÙele: (ØeOeeve ¤he mes) les (legcnW) keâefLeefÙe<Ùeeefce (yeleeTBiee) efn (keäÙeeWefkeâ) ces (cesjer efJeYetefleÙeeW kesâ) efJemlejmÙe (efJemleej keâe) Devle: (Devle) veeeqmle (veneR nw)~~19~~

ßeerYeieJeeve ves keâne – ns Depeg&ve, ceQ Deheveer efoJÙe efJeMes<e-efJeMes<e efJeYetefleÙeeB legcnW yeleeTBiee, keäÙeeWefkeâ cesjer efJeYetefleÙeeW kesâ efJemleej keâe Devle veneR nw~

ieg[ekesâMe (ns Depeg&ve) Denb (ceQ) meJe&Yetle-DeeMeÙe-eqmLele: (mecemle ØeeefCeÙeeWkesâ ùoÙe ceW DeJeeqmLele ntB) Deelcee (Deelcee) Denb SJe (ceQ ner ntB) Yetleeveeb (ØeeefCeÙeeW keâe) Deeefo: (Glheefòe-mLeeve) ceOÙeb (eqmLeefle) Devle: Ûe (Deewj ueÙemLeeve)~~20~~

ns Depeg&ve, mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ ùoÙe ceW DeJeeqmLele Deelcee ceQ ner ntB~ ØeeefCeÙeeW keâe Glheefòe-mLeeve, eqmLeefle Deewj ueÙe-mLeeve ceQ ner ntB~

1 – hejceelcee ¤he mes ceQ ner mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ Devle:keâjCe ceW meJe&%elJe Deeefo iegCeeW kesâ Éeje efveÙeecekeâ ¤he mes DeJeeqmLele ntB Deewj ceQ ner Deeefo DeLee&led pevce, ceOÙe DeLee&led eqmLeefle Deewj Devle DeLee&led ueÙe ntB Deewj ceQ ner meejs ØeeefCeÙeeW kesâ pevce Deeefo keâe keâejCe Yeer ntB~ (ßeerOej mJeeceer)~

Denb (ceQ) DeeefolÙeeveeb (ÉeoMe DeeefolÙeeW ceW) efJe<Ceg: (efJe<Ceg veecekeâ DeeefolÙe) pÙeesefle<eeb (pÙeesefle<ceeved efheC[eW ceW) DebMegceeved (jeqMceÙegòeâ) jefJe: (metÙe&) ce®leeb (GveÛeeme JeeÙegDeeW ceW) cejerefÛe (cejerefÛe veecekeâ JeeÙeg) Deeqmce (ntB) ve#e$eeCeeced (ve#e$eeW ceW) Denb (ceQ) MeMeer (Ûevõcee ntB)~~21~~

ceQ ÉeoMe DeeefolÙeeW ceW efJe<Ceg veecekeâ DeeefolÙe, pÙeesefle<ceeved eEhe[eW ceW jeqMceÙegòeâ metÙe&, GveÛeeme JeeÙegDeeW ceW cejerefÛe veecekeâ JeeÙeg ntB, ve#e$eeW ceW ceQ Ûevõcee ntB~

1 – ÉeoMe DeeefolÙe – Oeelee, efce$e, DeÙe&cee, ®õ, Je®Ce, metÙe&, Yeie, efJeJemJeeved, heg<Ùee, meefJelee, lJe°e Deewj efJe<Ceg~

mehle ce®led – DeeJen, ØeJen, efJeJen, hejeJen, GÉn, mebJen, leLee heefjJen~ ÙeLeeLe& ceW JeeÙegDeeW keâer mebKÙee 49 nQ~

Ó

[ceQ] Jesoeveeb (JesoeW ceW) meeceJeso: Deeqmce (meeceJeso ntB) osJeeveeb (osJeleeDeeW ceW) JeemeJe: (Fvõ) Deeqmce (ntB) FeqvõÙeeCeeb (FeqvõÙeeW ceW) ceve: (ceve) Ûe Deeqmce (Yeer ntB) Yetleeveeb Ûe (Deewj ØeeefCeÙeeW ceW) Ûeslevee Deeqmce ([ceQ] Ûeslevee ntB DeLee&led %eeveMeefòeâ ¤he mes efJejepeceeve ntB)~~22~~

ceQ JesoeW ceW meeceJeso, osJeleeDeeW ceW Fvõ, FeqvõÙeeW ceW ceve Deewj ØeeefCeÙeeW ceW Ûeslevee DeLee&led %eeveMeefòeâ ¤he mes efJejepeceeve ntB~

1 – ceve kesâ mecyevOe ceW mJeeceer efJeJeskeâevevopeer ves Skeâ mLeeve ceW keâne nw – ‘‘efpemes nce peÌ[ heoeLe& keânles nQ Deewj ceve – Ùes oesveeW Skeâ ner Gheeoeve mes ieef"le nQ~ Yeso kesâJeue keâcheve kesâ leejlecÙe mes nw~ ceve kesâ Deefle efvecve mhevove keâes nce peÌ[ Jemleg keânles nQ Deewj peÌ[ heoeLeeX kesâ õgle mhevove keâes nce ceve mecePeles nQ~ oesveeW keâe Gheeoeve Skeâ ner nw~ Dele: peÌ[ heoeLe& leLee osMe-keâeue-efveefceòe kesâ Éeje meerefcele nesves kesâ keâejCe Gmekesâ õgle mhevove ¤he ceve Yeer Skeâ ner efveÙece kesâ Éeje Deeyeæ nQ~ ceve keâe cetue Gheeoeve DelÙevle met#ce Skeâ peÌ[ Ùev$e cee$e nw, ØeeCe keâe OeejCe keâjves kesâ efueS ner Ùen JÙeJeùle neslee nw~... peÌ[ keâes ÚesÌ[keâj Meefòeâ keâe mebÛejCe mecYeJe veneR nw~... ce=lÙeg kesâ he§eeled peerJe Dekesâuee YeüceCe veneR keâj mekeâlee, Fme keâejCe ceve kesâ kegâÚ DebMe Gmekesâ mebÛejCe kesâ ceeOÙece ¤he mes yeekeâer jn peeles nw~’’ ceve keâer meb%ee nw – mebkeâuheefJekeâuheelcekebâ ceve:~

¹

®õeCeeb (SkeâeoMe ®õeW ceW) Mebkeâj: (Mebkeâj) Deeqmce (ntB) Ùe#e-j#emeeced (Ùe#eeW Deewj je#emeeW ceW) efJeòe-F&Me (kegâyesj) Jemetveeb Ûe (Dee" JemegDeeW ceW) heeJekeâ (Deeqive) Deeqmce (ntB) efMeKejerCeeced Ûe (Deewj heJe&leeW ceW) Denb (ceQ) ces® (megces® heJe&le ntB)~~23~~

ceQ SkeâeoMe ®õeW ceW Mebkeâj, Ùe#eeW Deewj je#emeeW ceW kegâyesj, Dee" JemegDeeW ceW Deeqive ntB, Deewj heJe&leeW ceW megces® heJe&le ntB~

1 – SkeâeoMe ®õ – Depe, Skeâheeo, DeefnyeÇIve, efJe¤hee#e, megjsÕej, peÙevle, yeng¤he, $Ùecyekeâ, Dehejeefpele, efJeJemJeled Deewj nÙe~

De° Jemeg – Deehe, OeÇgJe, meesce, Oej, Deefveue, Deveue, ØelÙeg<e Deewj ØeYeeme~

heeLe& (ns Depeg&ve) ceeb (cegPes) hegjesOemeeb Ûe (hegjesefnleeW ceW) cegKÙeb (ØeOeeve) ye=nmheeEle (ye=nmheefle osJelee ¤he mes) efJeefæ (peevevee) Denb (ceQ) mesveeveerveeb (mesveeheefleÙeeW ceW) mkeâvo: (keâee|lekesâÙe,) mejmeeb (peueeMeÙeeW ceW) meeiej: (mecegõ) Deeqmce (ntB)~~24~~

ns Depeg&ve, cegPes hegjesefnleeW ceW cegKÙe ye=nmheefle osJelee ¤he mes peevevee, ceQ mesveeheefleÙeeW ceW keâee|lekesâÙe Deewj peueeMeÙeeW ceW mecegõ ntB~

ÓÓ

Ó

Denb (ceQ) cene|<eCeeb (cene|<eÙeeW ceW) Ye=ieg: (Ye=ieg cegefve) Deeqmce (ntB) efiejeced (MeyoeW ces) Skebâ De#ejb (Skeâe#ej ØeCeJe) Deeqmce (ntB) Ùe%eeveeb (Ùe%eeW ceW) peheÙe%e: (pehe ¤he Ùe%e), mLeeJejeCeeb (mLeeJej heoeLeeX ceW) efnceeueÙe: (efnceeueÙe heJe&le) Deeqmce (ntB)~~25~~

ceQ cene|<eÙeeW ceW Ye=ieg cegefve ntB, MeyoeW ceW Skeâe#ej ØeCeJe ntB, Ùe%eeW ceW pehe ¤he Ùe%e, mLeeJej heoeLeeX ceW ceQ efnceeueÙe heJe&le ntB~

[ceQ] meJe&Je=#eeCeeb (meYeer Je=#eeW ceW) DeÕelLe: (efheheue keâe Je=#e) osJe<eeaCeeb Ûe (osJe<eeaÙeeW ceW) veejo: (veejo cegefve) ievOeJee&Ceeb (ievOeJeeX ceW) efÛe$ejLe: (efÛe$ejLe) efmeæeveeb (efmeæeW ceW) keâefheue: cegefve: (keâefheue cegefve ntB)~~26~~

ceQ meYeer Je=#eeW ceW heerheue keâe Je=#e, osJee|<eÙeeW ceW veejo cegefve, ievOeJeeX ceW efÛe$ejLe Deewj efmeæeW ceW keâefheue cegefve ntB~

DeÕeeveeb (IeesÌ[eW ceW) ceeb (cegPes) Dece=leesÆJeced (mecegõcevLeve mes GlheVe) GÛÛew:ßeJemeb (GÛÛeßeJee veecekeâ IeesÌ[e) iepesvõeCeeb (neefLeÙeeW ceW) SsjeJeleb (SsjeJele) vejeCeeb Ûe (Deewj ceveg<ÙeeW ceW) vejeefOeheb (jepee) efJeefæ (peevevee)~~27~~

IeesÌ[eW ceW cegPes legce mecegõ-cevLeve mes GlheVe GÛÛeßeJee veecekeâ IeesÌ[e, neefLeÙeeW ceW SsjeJele neLeer Deewj ceveg<ÙeeW ceW vejheefle peevevee~

DeeÙegOeeveeced (DeŒeeW ceW) Denb (ceQ) Je»eb (Je»e) Oesvetveeb (OesvegDeeW ceW DeLee&led ieeÙeeW ceW) keâeceOegkedâ (keâeceOesveg) Deeqmce (ntB) [Denb-ceQ] Øepeve: (Øepee kesâ Glheeokeâ) keâvohe&: (keâeceosJe) Deeqmce (ntB) mehee&Ceeb Ûe (Deewj meheeX ceW) Jeemegefkeâ: (Jeemegefkeâ ntB)~~28~~

DeŒeeW ceW ceQ Je»e, OesvegDeeW ceW DeLee&led ieeÙeeW ceW keâeceOesveg ntB~ ceQ Øepee kesâ Glheeokeâ keâeceosJe ntB, Deewj efJe<ewues meheeX ceW mehe&jepe Jeemegefkeâ ntB~

¸

veeieeveeb (veeieeW ceW) Devevle: (Devevle) Deeqmce (ntB) Ùeeomeeb Ûe (peueÛejeW ceW) Denb (ceQ) Je®Ce: (peueosJelee Je®Ce) efhele=Ceeb (efhelejeW ceW) DeÙe&cee (efhele=jepe DeÙe&cee) Deeqmce (ntB) mebÙeceleeb Ûe (Deewj efveÙeecekeâeW ceW) Denb (ceQ) Ùece: (Ùecejepe ntB)~~29~~

veeieeW ceW ceQ veeiejepe Devevle ntB, peueÛejeW ceW ceQ peueosJelee Je®Ce, efhelejeW ceW efhele=jepe DeÙe&cee ntB, Deewj efveÙeecekeâeW ceW ceQ Ùecejepe ntB~

Ó

Denb (ceQ) owlÙeeveeb (owlÙeeW ceW) Øe¥eo: Ûe (Øe¥eo) Deeqmce (ntB) keâueÙeleeced Ûe (Deewj ieCevee keâjves JeeueeW ceW) keâeue: (keâeue) ce=ieeCeeb Ûe (Deewj heMegDeeW ceW) Denb (ceQ) ce=iesvõ: (heMegjepe eEmen) heef#eCeeced Ûe (Deewj heef#eÙeeW ceW) JewvelesÙe: (efJevelee-vevove ie®Ì[ ntB)~~30~~

ceQ owlÙeeW ceW Øe¥eo ntB, Deewj ieCevee keâjves JeeueeW ceW keâeue, heMegDeeW ceW heMegjepe eEmen Deewj heef#eÙeeW ceW efJevelee-vevove ie®Ì[ ntB~

ÖÖÖ

[Denb-ceQ] heJeleeb (õgle ieceveMeerueeW ceW) heJeve: (JeeÙeg) MeŒe-Ye=leeb (MeŒeOeeefjÙeeW ceW) Denb (ceQ) jece: (jeceÛevõ) Pe<eeCeeb (ceÚefueÙeeW ceW) cekeâj: (ceiej) Deeqmce (ntB) œeeslemeeced Ûe (veefoÙeeW ceW) peeÖJeer (iebiee) Deeqmce (ntB)~~31~~

ceQ õgle ieceveMeerueeW ceW JeeÙeg, MeŒeOeeefjÙeeW ceW ceQ jeceÛevõ, ceÚefueÙeeW ceW ceiej Deewj, veefoÙeeW ceW iebiee ntB~

¹

Depeg&ve (ns Depeg&ve) meiee&Ceeced (me=° heoeLeeX ceW) Deeefo: (me=ef°keâlee&) Devle: (Deewj mebnejkeâlee&) ceOÙeb Ûe (Deewj eqmLeefle keâe nsleg) Denced-SJe (ceQ ner ntB) Denb (ceQ) efJeÅeeveeb (efJeÅeeDeeW ceW) DeOÙeelceefJeÅee (DeelceefJeÅee) ØeJeoleeb Ûe (JeeefoÙeeW kesâ Jeeo, peuhe Deewj efJeleb[e ceW) Jeeo: (Jeeo [ceQ] ntB)~~32~~

ns Depeg&ve, ceQ DeekeâeMeeefo me=° heoeLeeX keâe Deeefo, Devle Deewj ceOÙe DeLee&led Glheefòe, eqmLeefle Deewj mebnej keâe keâlee& ntB~ efJeÅeeDeeW ceW ceQ DeelceemecyevOeer efJeÅee Deewj JeeefoÙeeW ceW ceQ leòJeefveCe&Ùe keâe keâejCe Jeeo ntB~

1 – leke&âMeeŒe ceW leerve heæefleÙeeB nQ – Jeeo, peuhe Deewj efJeleC[e~ leòJeefveCe&Ùe kesâ efueS Jeeoer Deewj ØeefleJeeoer ceW Meevle YeeJe mes nesves Jeeues leke&â keâe veece Jeeo nw~ otmejs keâes njeves kesâ DeLee&led kesâJeue leke&â kesâ efueS leke&â keâe veece peuhe nw~ efpemekeâe Dehevee keâesF& efmeæevle veneR nw, DeLee&led Úue, yeue, keâewMeue mes otmejs keâes njeves keâe leke&â efJeleC[e nw~

[Denb-ceQ] De#ejeCeeb (De#ejeW ceW) Dekeâej (De Ùen De#ej) Deeqmce (ntB) meeceeefmekeâmÙe Ûe (meceemeeW ceW) ÉvÉ: (ÉvÉ meceeme) Denced SJe (ceQ ner ntB) De#eÙe: (#eÙenerve, efvelÙe) keâeue: (keâeue) Denb (ceQ) efJeÕeleescegKe: (efJeÕeelcekeâ) Oeelee (keâce&Heâue-oelee F&Õej ntB)~~33~~

ceQ De#ejeW ceW Dekeâej, meceemeeW ceW ÉvÉ meceeme ntB~ ceQ De#eÙekeâeue DeLeJee keâeue kesâ osJelee hejcesÕej ntB Deewj ceQ ner meJe&-keâce&Heâue-oelee efJeÕeelcekeâ efJeOeelee ntB~

keâeue keâes ÙeneB Deehesef#ekeâ DeLe& ceW De#eÙe keâne ieÙee nw, ÙeLeeLe& ceW osMe, keâeue, Jemleg meYeer veeMeJeeve nQ~ ßegefle ceW keâne ieÙee nw – Dekeâejes Jew meJee& Jeekedâ mew<ee mheMeex<ceeefYeJÙe&pÙeceevee JeÖer veevee¤hee YeJeefle Fefle~ DeLee&led Dekeâej ner mecemle JeeÁceÙe (Yee<ee) nw, keäÙeeWefkeâ Jen JeCe& mheMeex<ce ¤he mes ØekeâeMeceeve neskeâj Deveskeâ ¤he OeejCe keâjlee nw~

Denb (ceQ) meJe&-nj: (mecemle mebmeej keâe mebnej keâjves Jeeuee) ce=lÙeg: (Ùecejepe ntB) YeefJe<Ùeleeced Ûe (YeefJe<Ùe peerJeeW keâe) GÆJe: (DeYÙegoÙe Ùee pevce) veejerCeeb (efŒeÙeeW ceW) keâere|le:, ßeer:, Jeekedâ, mce=efle:, cesOee, Oe=efle:, #ecee Ûe (Deewj keâere|le, MeesYee, JeeiosJeer mejmJeleer, mce=efle, cesOee, OewÙe&, #ecee Deeefo Oece& keâer heeqlveÙeeW keâe mJe¤he ntB)~~34~~

ceQ mecemle, mebmeej keâe mebnej keâjves Jeeuee Ùecejepe ntB~ YeefJe<Ùe peerJeeW keâe DeYÙegoÙe Ùee pevce keâe keâejCe ntB~ efŒeÙeeW ceW keâere|le, MeesYee, JeeiosJeer mejmJeleer, mce=efle, cesOee, OewÙe&, #ecee Deeefo Oece& keâer heeqlveÙeeW keâe mJe¤he ntB~

Øepeeheefle o#e keâer 10 keâvÙeeÙeW nQ – keâere|le, ue#ceer, Oe=efle, mesJee, hegef°, ßeæe, ef›eâÙee, yegefæ, ueppee Deewj ceefle~ Oece& kesâ meeLe Fvekeâe efJeJeen ngDee Lee, Fme keâejCe GvnW Oece&helveer Ùee Oece& keâer helveer keânles nQ~ Fve osefJeÙeeW kesâ iegCe efpeme helveer ceW neW Gmes Yeer Oece&helveer keânles nQ~ DeLeJee efŒeÙeeW ceW YeieJeeved ner keâere|le, ßeer Deeefo 7 Œeer-osJelee kesâ ¤he ceW efJejepeceeve nQ~ DeLee&led efpevekesâ ØekeâeMecee$e mes ceveg<Ùe hetpeveerÙe nesles nQ Jes keâere|le Deeefo ßeerYeieJeeve keâer ner efJeYetefleÙeeB nQ~

ÓÓÓ

Denb (ceQ) meecveeb (meeceJeso kesâ cev$eeW ceW) ye=nlmeeced ([cees#e-Øeehekeâ] meece cev$e) Úvomeeb (Úvoesyeæ cev$eeW ceW) ieeÙe$eer (ieeÙe$eer) leLee (Deewj) ceemeeveeb (ceemeeW ceW) Denb (ceQ) ceeie&Meer<e&: (ceeie&Meer<e& ceeme) $e+letveeb ($e+letDeeW ceW) kegâmegceekeâj: (Jemevle $e+leg ntB)~~35~~

ceQ meeceJeso kesâ cev$eeW ceW cees#e-Øeehekeâ ye=nled meececev$e, Úvoesyeæ cev$eeW ceW ieeÙe$eer Deewj ceemeeW ceW ceQ ceeie&Meer<e& ceeme, $e+legDeeW ceW Jemevle $e+leg ntB~

1 – [‘‘lJeeb FeEæ nJeecens’’ Fme $e+kedâ cev$e mes yeÇÿe keâer meJexÕej ¤he mes mlegefle keâer ieÙeer nw~ Dele: cees#e-Øeefleheeokeâ nesves kesâ keâejCe Fmekeâer ßes‰lee nw~ ceeie&Meer<e& ceeme keâes ØeOeeve ceeveves kesâ keâejCe kegâÚ ueesie mecePeles nQ efkeâ ØeeÛeerve meceÙe ceW Fmeer ceeme mes Je<e& keâer ieCevee nesleer Leer~ Úvoesyeæ cev$eeW ceW efÉpelJe keâe Øeehekeâ leLee meesce DeenjCe kesâ cev$e¤he mes ieeÙe$eer keâer ner ØeOeevelee nw~]

Denb (ceQ) ÚueÙeleeb (OeesKee osves JeeueeW ceW) Åetleced (De#eef›eâÌ[e ¤he [Úue]) lespeeqmJeveeb (lespeeqmJeÙeeW ceW) lespe: (ØeYeeJe) Deeqmce (ntB) Denb (ceQ) peÙe: (peÙe) Deeqmce (ntB) JÙeJemeeÙe: (DeOÙeJemeeÙe) Denb (ceQ) meòJeJeleeb (meeeqlJekeâ JÙeefòeâÙeeW ceW) meòJeced (melJe iegCe) Deeqmce (ntB)~~36~~

ceQ OeesKee osves JeeueeW ceW De#eef›eâÌ[e ¤he Úue, lespeeqmJeÙeeW ceW ØeYeeJe ntB~ ceQ peÙe ntB, DeOÙeJemeeÙe Yeer ntB~ meeeqlJekeâ JÙeefòeâÙeeW ceW meòJeiegCe ntB~

1 – oes<e, iegCe, DeÛÚeF&, yegjeF& meYeer YeieJeeve mes GlheVe nQ~ meYeer Gvekeâer efJeYetefleÙeeB nQ~ Ûeesj-[ekegâDeeW keâer Demeled ØeJe=efòe Deewj Oeee|cekeâeW keâe Oece&YeeJe meYeer ceW Jener F&Õej efJeÅeceeve nQ~ Gvekesâ Deefleefjòeâ Deewj kegâÚ veneR nw~ mJeeceer efJeJeskeâevevo peer ves keâne nw –

‘‘heg$elejs ceeÙes owÙe ØeeCe, omÙeg njs~ Øescesj ØesjCe~

jesieMeeskeâ, oeefjõŸeÙeelevee, Oecee&Oece&, MegYeeMegYe Heâue

meye YeeJes leeBefj Gheemevee~’’

DeLee&led – heg$e kesâ efueS ceelee ØeeCe osleer nw, [eketâ uetš ueslee nw, Gmekesâ Yeerlej Yeer Øesce keâer ØesjCee nw ... jesie, Meeskeâ, oefjõlee, Ùeelevee, Oece&, DeOece&, MegYe, DeMegYe Heâue meYeer YeeJeeW mes GvneR F&Õej keâer Gheemevee nesleer nw~ ßeerYeieJeeve Øesce-mJe¤he nQ, GvneR keâer ØesjCee mes meye kegâÚ neslee nw~ meejs ¤heeW Deewj iegCeeW ceW Jener nQ~ Gvekesâ efmeJeeÙe Deewj kegâÚ veneR nw – Ùener ÙeLeeLe& yeÇÿe-Âef° nw~

Ó

Denb (ceQ) Je=<Ceerveeb (Je=<Ceer JebMeerÙeeW ceW) JeemegosJe: (JeemegosJe ke=â<Ce) heeC[Jeeveeb (heeC[JeeW ceW) OeveÀeÙe: (Depeg&ve) cegveerveeb Deefhe (cegefveÙeeW ceW Yeer) JÙeeme: (ke=â<CeÉwheeÙeve JesoJÙeeme) keâJeerveeb (keâJeerÙeeW ceW) GMevee keâefJe: (keâefJe Meg›eâeÛeeÙe&) Deeqmce (ntB)~~37~~

ceQ ÙeeoJe kegâue ceW JeemegosJe ke=â<Ce ntB, heeC[JeeW ceW ßes‰ Depeg&ve, JesoeLe&ceveveMeerue cegefveÙeeW ceW ceQ ke=â<CeÉwheeÙeve JesoJÙeeme, keâefJeÙeeW ceW keâefJe Meg›eâeÛeeÙe& ntB~

1 – ßeerYeieJeeve ner meye kegâÚ yeves nQ~ peneB F&ÕejerÙe Meefòeâ keâe DeefOekeâ efJekeâeme nw, JeneB F&Õej keâer efJeYetefle keâe efJekeâeme osKekeâj ceveg<Ùe GvnW F&Õej mecePekeâj hetpee keâjles nQ~ Jener ke=â<Ce ¤he ceW, efHeâj Jener JesoJÙeeme Deewj Jener DemegjeW kesâ ieg® Meg›eâeÛeeÙe& nQ~ meYeer ceW Jen efJeYetefle ¤he mes ØekeâeefMele nQ~

efJe<CeghegjeCe ceW efueKee nw – De°eeEJeMeefleefjlÙesles JesoJÙeemee: hegjelevee: – DeLee&led ØeeÛeerve JesoJÙeeme 28 nQ~ Fmemes Øeleerle neslee nw efkeâ JÙeeme JesoefJeYeeie keâjves Jeeues cegefveÙeeW keâer Skeâ GheeefOe nw~ Deewj JÙeeme hegjeCe Deeefo keâer Yeer jÛevee keâjles nQ~ Deye Jes meYeer Deeefo JÙeeme kesâ veece mes Ûeues Dee jns nQ~ ke=â<CeÉwheeÙeve JÙeemeves JesoeW keâe efJeYeeie efkeâÙee Lee~ Gvekesâ henues Jeso leerve Les – $e+keâ, Ùepeg Deewj meece~ Fmeer keâejCe GvnW JesoJÙeeme keânles nQ~ GvneWves 3 JesoeW keâes 4 YeeieeW ceW efJeYeòeâ efkeâÙee Lee~

¢

Denb (ceQ) oceÙeleeced (ocevekeâeefjÙeeW ceW) oC[: (jepeob[) Deeqmce (ntB) efpeieer<eleeb (peÙeueeYe kesâ FÛÚgkeâ JÙeefòeâÙeeW ceW) veerefle: (meece Deeefo veerefle) Deeqmce (ntB) ieg¢eeveeb (ieesheveerÙe efJe<eÙeeW ceW) ceewveb SJe Ûe (ceewve YeeJe) %eeveJeleeb Ûe (Deewj %eeveerÙeeW ceW) %eeveb (%eeve) Deeqmce (ntB)~~38~~

ceQ ocevekeâeefjÙeeW ceW jepeob[ ntB, peÙeueeYe keâjves kesâ FÛÚgkeâ JÙeefòeâÙeeW ceW meece, oece, ob[, Yeso ntB~ ieesheveerÙe efJe<eÙeeW ceW ceewve YeeJe Deewj %eeveerÙeeW ceW %eeve ntB~

1 – DemebÙele JÙeefòeâÙeeW keâes mebÙele keâjves kesâ efueS pees ob[ efJeefnle nw, Jen Yeer cesjer ner efJeYetefle nw~ peÙe FÛÚgDeeW kesâ efueS pees meece, oece, ob[, Yeso ¤he veerefle nw, Jen Yeer ceQ ner ntB~ ieghle efJe<eÙeeW ceW ceQ ceewve YeeJe ntB~ Deewj leòJe%eeefveÙeeW ceW pees %eeve nw Jen Yeer ceQ ner ntB~ DeLee&led ceQ meye heoeLeeX Deewj efJe<eÙeeW ceW JÙeehle ntB~ cesjs efmeJeeÙe mebmeej ceW Deewj kegâÚ veneR nw~

Depeg&ve (ns Depeg&ve) Ùeled Ûe Deefhe (Deewj pees kegâÚ) meJe&-Yetleeveeb (mecemle ØeeefCeÙeeW keâe) yeerpeb ([Glheefòe keâe] keâejCe nw) leled (Ùen) Denb SJe (ceQ ner ntB) ceÙee efJevee (cesjs efmeJeeÙe) Ùeled (pees) mÙeeled (nes mekeâlee nw) leled (Jen) Ûej-DeÛejb (mLeeJej pebiece) Yetleb (heoeLe&) ve Deeqmle (veneR nw)~~39~~

ns Depe&gve, Deewj pees kegâÚ mecemle ØeeefCeÙeeW keâe keâejCe nw Jen ceQ ner ntB~ cesjs efyevee pees nes mekeâlee nw Ssmee mLeeJej pebiece heoeLe& veneR nw~

1 – yeÇÿe ner mecemle YetleeW Deewj ØeeefCeÙeeW keâer Glheefòe kesâ efveefceòe Deewj Gheeoeve keâejCe nQ~ yeÇÿe ceW ner mecemle YetleeW Deewj ØeeefCeÙeeW keâer eqmLeefle nw leLee yeÇÿe ceW ner meye kegâÚ ueÙeØeehle nes peelee nw~ Dele: yeÇÿe keâes Deueie keâj osves mes efJeÕeyeÇÿeeb[ keâer ÙeLeeLe& meòee ner veneR jnleer~ yeÇÿe Deelcee ¤he mes jnves kesâ keâejCe ner meye ØeeCeer peerefJele nQ~ (kegâcnej Ieš keâe efveefceòe keâejCe Deewj efceóer Gheeoeve keâejCe nw~)

Ó

ØØØ

hejvlehe (ns Depeg&ve) cece (cesjer) efoJÙeeveeb (Deueewefkeâkeâ) efJeYetleerveeb (efJeYetefleÙeeW keâe) Devle: (Devle) ve Deeqmle (veneR nw) S<e leg ([efkeâvleg Ùen]) efJeYetles: (efJeYetefleÙeeW keâe) efJemlej: (efJemleej kesâ meeLe JeCe&ve) ceÙee (cesjs Éeje) GösMele: (meb#eshe mes) Øeesòeâ: (keâne ieÙee)~~40~~

ns Depeg&ve, cesjer Deueewefkeâkeâ efJeYetefleÙeeW keâe Devle veneR nw~ efkeâvleg Ùen efJeYetefleÙeeW keâe efJemleej kesâ meeLe JeCe&ve cesjs Éeje meb#eshe mes efkeâÙee ieÙee~

1 – Fme Mueeskeâ ceW ßeerYeieJeeve keâer efJeYetefleÙeeB Devevle nQ, Fmeer keâe FMeeje efkeâÙee ieÙee nw~ YeieJeeve keâer efJeYetefleÙeeB Fleveer DeefOekeâ nQ efkeâ Yee<ee mes GvnW JÙeòeâ veneR efkeâÙee pee mekeâlee~ ßegefle ves Yeer keâne nw – ‘‘Ùelees JeeÛees efveJele&vles DeØeehÙe cevemee men~’’ Fmeer keâejCe Fleveer efJeYetefleÙeeW keâe JeCe&ve keâjves hej Yeer ßeerYeieJeeve ves keâne – pees kegâÚ yeleeÙee ieÙee nw, Ùen LeesÌ[e ner nw~

efJeYetefleceled (SsÕeÙe&Ùegòeâ) ßeerceled (ue#ceerÙegòeâ) Ge|peleb SJe Jee (Ùee DelÙevle ØeYeeJeMeeueer) Ùeled Ùeled (pees pees) meòJeb (meòeeJeeve heoeLe&) leled leled SJe (Jes meYeer) cece (cesjs) lespe:-DebMe-mecYeJeced (lespe kesâ DebMe mes GlheVe nQ) DeJeieÛÚ ([Fmes] peeve uees)~~41~~

pees pees SsÕeÙe&-Ùegòeâ, ue#ceer-Ùegòeâ Ùee DelÙevle ØeYeeJeMeeueer heoeLe& nQ, Jes meYeer legce cesjs DebMe-mecYetle ¤he mes peeve uesvee~

Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos efJeYetefleÙeesiees veece oMeceesÓOÙeeÙe: ~ nefj: Ô lelmeled~

DeLeJee (DeLeJee) Depeg&ve (ns Depeg&ve) Slesve (Fve) yengvee (Deveskeâ ¤heeW mes) %eelesve (peeveves mes) leJe (legcneje) eEkeâ (ØeÙeespeve keäÙee nw?) Denb (ceQ) Fob (Fme) ke=âlmveb (mecemle) peieled (yeÇÿeeC[ keâes) Skeâ-DebMesve (Skeâ-DebMe ceW) efJe°YÙe (JÙeehle keâjkesâ) eqmLele: (DeJeeqmLele ntB)~~42~~

ns Depeg&ve, DeLeJee Fve Deveskeâ ¤heeW ceW legcnW peeveves keâe keäÙee ØeÙeespeve? ceQ Fme mecemle yeÇÿeeC[ keâes Skeâ DebMe mes JÙeehle keâjkesâ DeJeeqmLele ntB~

YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme-efJejefÛele ue#eMueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee mecyevOeer ÙeesieMeeŒe ceW ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe efJeYetefleÙeesie veecekeâ oMece DeOÙeeÙe meceehle~

1 – Gheefve<eo keâe cev$e – ‘‘heeoesÓmÙe efJeÕee Yetleeefve ef$eheeomÙeece=leb efoefJe’’ – DeLee&led yeÇÿe kesâ Skeâ heeo DeLee&led Skeâ DebMe kesâ Éeje mecemle yeÇÿeeC[ heefjJÙeehle nw Deewj yeekeâer leerve heeo DeLee&led Devevle DebMe pÙeesefle<ceeve mJeie&¤he ceW efJejepeceeve nQ~ yeÇÿe meJe&JÙeehekeâ Deewj efve<keâue nQ, Fme keâejCe GveceW DebMeebMeer YeeJe nesvee mecYeJe veneR nw~ efJeješ yeÇÿe keâer leguevee ceW Ùen efJeMeeue yeÇÿeeC[ Yeer yengle #egõ nw~ Fmeer YeeJe keâes mecePeeves kesâ efueS ‘heeo’ Meyo keâe JÙeJenej efkeâÙee ieÙee nw~ yeÇÿe keâes KeeqC[le veneR efkeâÙee pee mekeâlee~ otmejer keâesF& Jemleg Ùee DebMe jnves mes ner Jen mecYeJe nes mekeâlee nw~ yeÇÿe mes Deefleefjòeâ efkeâmeer DevÙe Jemleg keâer he=Lekeâ meòee ner veneR nw~ Fmeer keâes mecePeeves kesâ efueS ßegefle ceW keâne ieÙee nw ‘‘meosJe meescÙe Fob De«e Deemeerled SkeâcesJeeefÉleerÙeced’’ DeLee&led me=ef° kesâ hetJe& Skeâ meled heoeLe& ner Lee~ Jener yeÇÿe nw, Jen Skeâced SJe DeefÉleerÙeced nw~ DeLee&led Skeâ ner Deewj efÉleerÙe-jefnle nw~ ßegefle ceW Deewj Yeer efueKee nw – ‘‘hetCe&mÙe hetCe&ceeoeÙe hetCe&cesJeeJeefMe<Ùeles’’ – hetCe& mes hetCe& keâe «enCe keâjves hej Yeer hetCe& ner yeekeâer jn peelee nw~ Ssmes #es$e ceW yeÇÿeeefleefjòeâ DevÙe keâesF& efÉleerÙe Jemleg veneR nw, Fmes mecePeeves kesâ efueS Gvekeâe meJe&hetCe&lJe keâne ieÙee nw Deewj ‘‘SkeâebMesve eqmLelees peieled’’ Fme Gefòeâ kesâ Éeje Yeer Skeâcee$e yeÇÿe ner nQ Deewj DevÙe keâesF& he=Lekedâ meòeeJeeueer Jemleg veneR nw – Ùener mecePeeÙee ieÙee nw~ heg®<emegòeâ ceW Yeer keâne ieÙee nw –

‘‘me YeteEce efJeÕelees Je=lJeelÙeefle‰öMeebiegueced’’

DeLee&led Jen yeÇÿeeC[ keâes hetCe&leÙee DeeJe=le keâjkesâ 10 Debiegue Thej Yeer nw~ 10 Debiegue keânves mes Jen Devevle nQ, Ùener DeLe& Deelee nw~ DeeMeÙe Ùen nw efkeâ 10 Debiegue kesâ yeenj GvnW jeskeâ jKeves Jeeuee keâesF& heoeLe& lees nw veneR, keäÙeeWefkeâ yeÇÿeeC[ kesâ meYeer heoeLe& Gvekesâ Skeâ heeo ceW nw~

cegC[keâesheefve<eod ceW Yeer efueKee nw – ‘‘yeÇÿewJesocece=leb hegjmleeod yeÇÿe he§eeod yeÇÿe oef#eCele§eesòejsCe~ DeOe§eesOJe&Ãe Øeme=leb yeÇÿewJesob efJeÕeefceob Jeefj‰ced~~’’ 2~2~11 DeLee&led meeceves pees heoeLe& efoKeeF& heÌ[les nQ, meYeer DeevevomJe¤he yeÇÿe nQ, yeÇÿe heerÚs, oef#eCe Ùee Gòej ceW Yeer yeÇÿe ner nQ~ veerÛes Deewj Thej Yeer yeÇÿe ner JÙeehle nQ~ Ùen efJeMeeue yeÇÿeeb[ yeÇn ner nw~ Fmekesâ Deefleefjòeâ Deewj kegâÚ veneR nw, Jen efJeÕe mes Devevle iegves ye=nled nQ~ GvneWves DeYeer lekeâ hetCe&leÙee Dehevee efJekeâeme veneR efkeâÙee nw~ Fmeer yeele keâes ßeerYeieJeeve ke=â<Ce ves Fme JeekeäÙe kesâ Éeje mecePeeÙee nw – ‘‘SkeâebMesve eqmLelees peieled’’~

1. Gvekesâ neLe hewj ve nesles ngS Yeer Jen MeerIeÇ ieceve keâjles nQ Deewj meye JemlegDeeW keâe «enCe Yeer keâjles nQ~ Ûe#eg ve jnves hej Yeer oMe&ve keâjles nQ, keâCe& ve jnles ngS Yeer ßeJeCe keâjles nQ FlÙeeefo~ efHeâj – DeCeesjCeerÙeeved cenlees cenerÙeeved DeelceemÙe pevleese|veefnleb iegneÙeeced – keâ" 1~2~20 DeLee&led Jen DeCeg mes Yeer DeCeglej nw Deewj ceneved mes Yeer cenòej nQ~ mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ ùoÙe ¤he iegHeâe ceW Jen Deelcee ¤he mes DeJeeqmLele nQ~
2. Debieg‰cee$e: heg®<eesÓvlejelcee, meoe peveeveeb ùoÙes meefVeefJe<š: – pees DeBiet"s kesâ Deekeâej ceW heefjhetCe& Devlejelcee mJe¤he neskeâj peerJeeW kesâ ùoÙeeW ceW Øeefleef‰le nQ~

3. Jen efJeješd heg®<e Devevle cemlekeâ, Devevle Ûe#eg Deewj Devevle heo Jeeues nQ~

4. ns YeieJeeved efJeÅegled¤heOeejer Deehekeâes ØeCeece nw, cesIeiepe&ve ¤he Deehekeâes ØeeCeece nw, FlÙeeefo~

oMece DeOÙeeÙe keâe meejece=le

ßeerYeieJeeve keâer meyemes yeÌ[er efJeYetefle Ùen nw efkeâ Jen efJeÕeevegiele neskeâj Yeer efJeÕeeleerle nQ, ØehebÛeeefYeceeveer neskeâj Yeer ØehebÛeeleerle nQ~ Jen efveieg&Ce nesles ngS Yeer meiegCe keâer lejn Øeleerle nesles nQ, Skeâ neskeâj Yeer DeveskeâeW keâer lejn ØeleerÙeceeve nesles nQ~ JesoeW ceW efpevnW ‘‘DeheeefCeheeoes peJevees «enerlee heMÙelÙeÛe#eg: me ëe=CeeslÙekeâCe&:’’¹ FlÙeeefo leLee ‘‘Debieg‰cee$e: heg®<e:’’² keâne ieÙee nw~ GvnW ner efHeâj keâne ieÙee nw – ‘‘menœeMeer<ee& heg®<e: menœee#e menœeheeled’’³ FlÙeeefo~ efHeâj GvnW ner ‘‘vecemles Demleg efJeÅegles, vecemles mleveefÙelveJes’’⁴ FlÙeeefo JeekeäÙeeW ceW mlegefle keâer ieÙeer nw~ Fmeer keâejCe Thej mes efJe®æmJeYeeJe Jeeues ßeerYeieJeeve keâe %eeve DelÙevle ogue&Ye nw~ ‘‘DeefJe%eeleb efJepeeveleeb efJe%eeleb DeefJepeeveleeced’’ – DeLee&led pees keânles nQ hejyeÇÿe Ùee YeieJeeve keâes nce peeveles nQ, Jes GvnW veneR peeveles Deewj pees keânles nQ efkeâ hejyeÇÿe keâes nce veneR peeveles, Jes ner GvnW peeveles nQ~ keäÙeeWefkeâ Jen De%esÙe nw, Fmes Jes mecePe ieÙes nQ~

ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘Gvekeâe DeLee&led YeieJeeve keâe Devle veneR efkeâÙee pee mekeâlee~ Gvekeâe keâeÙe& ceveg<Ùe keäÙee mecePesiee? Gvekesâ Devevle keâeÙe& nQ~ GvnW keâewve peevesiee? ceQ peeveves keâer Ûes°e Yeer veneR keâjlee, kesâJeue ceeB ceeB keân keâj hegkeâejlee ntB~ ceeB pees Ûeens keâjW~’’ FlÙeeefo~

ßeerYeieJeeve ves Fme efJeYetefle-Ùeesie DeOÙeeÙe kesâ DeejcYe ceW ner keâne nw – cesje mJe¤heleòJe osJelee Yeer veneR peeveles keäÙeeWefkeâ ceQ Gvekeâe Yeer Deeefo keâejCe ntB DeLee&led Jes Yeer ßeerYeieJeeve mes ner GlheVe nQ, meYeer cene|<e, Ûelego&Me ceveg Deeefo mecemle YeieJeeved mes ner GlheVe nQ~

Depeg&ve kesâ Éeje hetÚs peeves hej ßeerYeieJeeve ves keâne nw – ‘‘cesjer efJeYetefleÙeeW keâe Devle veneR nw~ ceQ ØeeCeerJeieeX keâe Deeefo, ceOÙe Deewj Devle ntB~ DeeefolÙeeW ceW ceQ efJe<Ceg pÙeesefle<ÙeeW ceW ceQ metÙe&, ve#e$eeW ceW ceQ Ûevõ, osJeleeDeeW ceW ceQ Fvõ, ®õeW ceW ceQ Mebkeâj, JeeÙegDeeW ceW ceQ cejerefÛe ntB~... pees kegâÚ SsÕeÙe&Ùegòeâ ßeermecheVe Ùee efJeMes<eMeefòeâhetCe& nQ Jes meYeer cesjer Meefòeâ keâe ceecetueer ØekeâeMecee$e nw~ ceQ ner SkeâebMe mes mecemle peiele JÙeehle efkeâÙes ngS ntB~’’ Úesše mee ceveg<Ùe Gvekeâer hetCe& ceefncee kewâmes mecePesiee? FmeefueS ßeerYeieJeeve ves ke=âhee hetJe&keâ Depe&gve keâes ue#Ùe keâj peieodJeeefmeÙeeW kesâ efueS GvnW heeves keâe menpe GheeÙe yelee efoÙee nw – ‘‘pees ueesie cegPeceW efÛeòe Dehe&Ce keâj Yeefòeâ mes cesjer Gheemevee keâjles nQ, Jes cegPes heeves ceW meceLe& nesles nQ~’’

efJeÕe¤heoMe&veÙeesie:

Depeg&ve GJeeÛe

¢

ÓÓ

Ó

Depeg&ve GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) celed-Deveg«eneÙe (cesjs Thej Deveg«en Øekeâš keâjves kesâ efueS) hejceb (DelÙeble) ieg¢eb (ieesheveerÙe) DeOÙeelce-mebef%eleb (DeOÙeelce veecekeâ) Ùeled (pees) JeÛe: (JeekeäÙe) lJeÙee (legcnejs Éeje) Gòebâ (keâne ieÙee nw) lesve (Gmemes) cece (cesje) DeÙeb (Ùen) ceesn: (ceesn Ùee Yeüce) efJeiele: (efJeve° nes ieÙee nw)~~1~~

[hetJe& DeOÙeeÙe kesâ Deeqvlece Mueeskeâ ceW ‘‘efJe°YÙeenefceob ke=âlmveced’’ Fme JeekeäÙe kesâ Éeje efJeÕeelcekeâ hejcesÕej kesâ ¤he keâer yeele keâner ieÙeer nw~ Gmes megvekeâj YeieJeeve keâe F&ÕejerÙe efJeÕe¤he oMe&ve keâjves keâer FÛÚe mes –] Depeg&ve ves keâne – (ns YeieJeved) legceves cesjs Øeefle Deveg«en ØeoMe&ve keâjkesâ efpeme hejce ieesheveerÙe DeOÙeelce-leòJe keâe JeCe&ve efkeâÙee nw, Gmemes cesje Ùen ceesn otj nes ieÙee nw~

1 – DeLee&led legceves Deelcee Deewj Deveelcee kesâ he=Lekeâ%eeve mecyevOeer pees ieg¢e leòJe yeleeÙee nw, Gmemes ‘ceQ nlÙeekeâejer ntB Deewj ogÙeexOeve Deeefo efvenle nes jns nQ’ – Fme Øekeâej keâe cesje ceesn efJeve° nes ieÙee nw~ Deye ceQ peeve ieÙee ntB efkeâ YeieJeeve ner Skeâcee$e keâlee& nQ, ceQ Ùev$e cee$e ntB~

¹

keâceue-he$e-De#e (ns keâceueueesÛeve) lJeòe: (legce mes) Yetleeveeb (ØeeefCeÙeeW kesâ) YeJeehÙeÙeew (Glheefòe-veeMe) ceÙee (cesjs Éeje) efJemlejMe: (efJemleej kesâ meeLe) ßegleew (megvee ieÙee) [legcneje] DeJÙeÙeb (DeefJeveeMeer) ceenelcÙeb Deefhe Ûe (Deewj [meesheeefOekeâ leLee efve®heeefOekeâ meJee&lcekeâ ¤he] ceefncee Yeer megveer ieÙeer)~~2~~

ns keâceueueesÛeve ßeerke=â<Ce, legcemes ØeeefCeÙeeW keâer Glheefòe Deewj veeMe kesâ mecyevOe ceW cesjs Éeje efJemleej kesâ meeLe megvee ieÙee nw Deewj legcnejer DeefJeveeMeer meesheeefOekeâ leLee efve®heeefOekeâ meJee&lcekeâlJeeefo ¤he ceefncee Yeer megveer ieÙeer nw~

1 – efJemlejle: Fefle hee"evlejced

hejcesÕej (ns hejcesÕej) ÙeLee (pewmes) lJeb (legceves) Deelceeveb (Dehevee mJe¤he) DeelLe (yeleeÙee nw) Sleled (Ùen) SJeced (Fmeer Øekeâej nQ) heg®<eesòece (ns heg®<eßes‰) [Denb-ceQ] les (legcneje) SsÕejb (F&ÕejerÙe) ¤heb (¤he) õ°gce (osKevee) FÛÚeefce (Ûeenlee ntB)~~3~~

ns hejcesÕej, legceves Dehevee mJe¤he efpeme Øekeâej yeleeÙee nw Jen "erkeâ ner nw~ leLeeefhe ns heg®<eesòece, ceQ legcneje Jen F&ÕejerÙe ¤he osKevee Ûeenlee ntB~

1 – ns hejcesÕej, legcnejs %eeve, SsÕeÙe& yeue leLee JeerÙe&Ùegòeâ Gme F&ÕejerÙe DeLee&led Jew<CeJe ¤he keâes ceQ osKevee Ûeenlee ntB~

ØeYees (ns ØeYeg) Ùeefo (Ùeefo) leled (Jen F&ÕejerÙe ¤he) ceÙee (cesjs Éeje) õ°gb (osKeves kesâ efueS) MekeäÙeced (ÙeesiÙe nes) Fefle (Ssmee legce) cevÙemes (mecePeles nes) lele: (lees) ÙeesieF&Õej (ns ÙeesiesÕej) lJeb (legce) ces (cegPes) DeJÙeÙeced (DeefJeveeMeer) Deelceveced (Dehevee F&ÕejerÙe ¤he) oMe&Ùe (efoKeeDees)~~4~~

ns ØeYeg, Ùeefo Jen F&ÕejerÙe ¤he cesjs Éeje osKeves kesâ efueS ÙeesiÙe nes – Ssmee legce mecePeles nes lees ns ÙeesiesÕej, legce cegPes Dehevee Jen DeefJeveeMeer F&ÕejerÙe ¤he efoKeeDees~