ßeerYeieJeevegJeeÛe –
1
Ó
ßeerYeieJeeve GJeeÛe (YeieJeeve ßeerke=â<Ce ves keâne) DevemetÙeJes (DemetÙee-jefnle DeLee&led oes<eo=ef°MetvÙe Deewj MegYeÂef°Ùegòeâ) les (legcnW) Fob leg (Ùen efJeMes<e) ieg¢eleceb (DelÙevle ieesheveerÙe) efJe%eeve-meefnleb (DevegYeJe meefnle) %eeveb (yeÇÿe%eeve) ØeJe#Ùeeefce (GheosMe otBiee) Ùeled (efpemes) %eelJee (peevekeâj Dehejes#eevegYetefle ceW) DeMegYeeled (mebmeej-yevOeve ¤he DeMegYe mes) cees#Ùemes (legce cegòeâ nes mekeâesies) ~~1~~
YeieJeeve ßeerke=â<Ce ves keâne – DemetÙee-jefnle legcnW ceQ Ùen efJeMes<e, DelÙevle ieesheveerÙe, DevegYeJe-meefnle yeÇÿe%eeve keâe GheosMe otBiee, efpemes peevekeâj legce Fme mebmeej-yevOeve ¤he DeMegYe mes cegòeâ nes peeDeesies~
1 – Deye lekeâ mehlece Deewj De°ce DeOÙeeÙeeW ceW ßeerYeieJeeveves Fme leLÙe keâe efve¤heCe efkeâÙee nw keâer – hejcesÕej-leòJe DevevÙe Yeefòeâ mes ner megueYe nw, veneR lees Jen veneR efceuelee~ Deye Jes Deheves Deveghece SsÕeÙe& Deewj Yeefòeâ kesâ DemeeOeejCe ØeYeeJe keâer efJemle=le JÙeeKÙee keâj jns nQ~
Fob (Ùen yeÇÿeefJeÅee) jepeieg¢eb (Deefle ietÌ{ pees yeÇÿe%e ieg® kesâ GheosMe efyevee mecePeer veneR pee mekeâleer) jepeefJeÅee (meYeer efJeÅeeDeeW kesâ jepee Ùee meJe&ßes‰ efJeÅee) Gòeceb (Gòece) heefJe$eb (heefJe$e) ØelÙe#e-DeJeieceb (Dehejes#e ¤he mes DevegYeJeÙeesiÙe) OecÙeË (Oece&Ùegòeâ) keâlegË (keâjvee Ùee peevevee) meg-megKeb (DeveeÙeeme Ùee menpe nw) DeJÙeÙeced Ûe (Deewj De#eÙe [HeâueØeo nw]) ~~2~~
Ùen yeÇÿeefJeÅee meYeer efJeÅeeDeeW ceW ßes‰ nw Deewj Ùen DeefleietÌ{ nw, Fmes efJeÅee keâe jepee keânles nQ~ Ùen heefJe$e Deewj Gòece nw Fmekeâer Dehejes#eevegYetefle Deefle megiece nw~ Ùen Oece&pevekeâ Yeer nw leLee Fmekeâe Heâue De#eÙe nw~
1
Ø
ØØ
hejvlehe (ns Depeg&ve) DemÙe (Fme) Oece&mÙe (yeÇÿeefJeÅee¤he Oece& kesâ Øeefle) DeßeöOeevee: (ßeæe jefnle) heg®<ee: (ueesie) ceeced (cegPes) DeØeehÙe (ve heekeâj) ce=lÙeg-mebmeej-Jelce&efve (ce=lÙeg hetCe& mebmeej-ceeie& ceW) efveJele&vles (heefjYeüceCe Ùee ÙeeleeÙeele keâjles nQ) ~~3~~
ns Depeg&ve, Fme YeefòeâmebÙegòeâ %eeve ¤he Oece& kesâ Øeefle ßeæenerve ueesie cegPes ve heekeâj ce=lÙegceÙe Fme mebmeej-ceeie& ceW DeeJeeieceve keâjles jnles nQ~
1 – ßeerOej mJeeceer ves efueKee nw – ÙeneB Oece& Meyo mes Yeefòeâ meefnle %eeve ueef#ele nw~ ... Fme Oece& kesâ Øeefle ßeæe ve keâjkesâ DeLee&led Fme Oece& Ùee %eeve mJe¤he YeieJeeve kesâ mecyevOe ceW DeeeqmlekeäÙe-yegefæÙegòeâ ve neskeâj pees ueesie DevÙe osJelee keâer Gheemevee keâjles nQ, Jes cegPes veneR heeles~ HeâuemJe¤he Jes yeej-yeej ce=lÙeg-YeÙe-Ùegòeâ Fme mebmeej-ceeie& ceW heefjYeüceCe keâjles jnles nQ~
1
DeJÙeòeâcete|levee (DeJÙeòeâ mJe¤he) ceÙee (cesjs Éeje) Fob (Ùen) meJeË (mecemle) peieled (mebmeej) leleb (heefjJÙeehle nw) meJe&Yetleeefve (mecemle Yetle Deewj ØeeCeer) celmLeeefve (cegPeceW DeJeeqmLele nQ) Denb Ûe (Deewj ceQ) les<eg (GveceW) ve DeJeeqmLelee: (DeJeeqmLele veneR ntB) ~~4~~
DeJÙeòeâ-mJe¤he cesjs Éeje Ùen mecemle peieled heefjJÙeehle nw, mecemle Yetle Deewj ØeeCeer cegPeceW DeJeeqmLele nQ, uesefkeâve ceQ GveceW DeJeeqmLele veneR ntB~
1 – DeJÙeòeâ cete|le DeLee&led DeleereqvõÙe leòJe~ YeieJeeve ner Fme efJeÕeyeÇÿeeC[ kesâ keâejCe ¤he nw~ ßegefle ceW efueKee nw – ‘leled me=<šdJee leosJeevegØeeefJeMeled’ DeLee&led yeÇÿe mebmeej keâer me=ef° keâjkesâ GmeceW peerJe¤he ceW ØeefJe° ngS nQ~ Fme keâejCe celmLeeefve DeLee&led keâejCe ¤he cegPeceW ÛejeÛej mecemle Yetle DeJeeqmLele nQ~ Ssmee nesves hej Yeer keâejCe ce=efòekeâe efpeme Øekeâej Deheves keâeÙe& Iej Deeefo ceW veneR jnleer, Gmeer Øekeâej keâejCe ¤he ‘ceQ’ me=° heoeLe& YetleeWceW veneR jnlee, keäÙeeWefkeâ DeekeâeMe keâer lejn ‘ceQ’ efvee|uehle ntB~ (ßeerOej mJeeceer)
Gvekeâer JÙeeeqhle kesâJeue efJeÕeyeÇÿeeC[ ceW ner meerceeyeæ veneR nw, Jen mebmeej mes hejs Yeer nQ~ ßegefleceW efceuelee nw – ‘‘heeoesÓmÙe efJeÕee Yetleeefve ef$eheeomÙeece=leb efoefJe’’ heefjÂMÙeceeve efJeÕe Gme efJeješ heg®<e kesâ Skeâ DebMe ceW nQ Deewj Gvekeâe Mes<e DebMe Devleefj#e keâer omeeW efoMeeDeeW ceW heefjJÙeehle nw~ Jen peieled mes hejs nQ~ Jen efJeÕeevegie neskeâj Yeer efJeÕeeleerle nQ, Jen JÙeehekeâ Deewj peieled JÙeehÙe nQ, Jen efve:mebie Deewj efvee|Jekeâej nQ~ ÕesleeÕelej Gheefve<eo ceW efueKee nw –
ceeÙeeb leg Øeke=âeEle efJeÅeevceeefÙeveb Ûe censÕejced~
lemÙeeJeÙeJeYetlewmleg JÙeehleb meJe&efceob peieled~~
DeLee&led mebmeej keâer Øeke=âefle (peveveer) ceeÙee nw Deewj ceeÙee kesâ DeOeerÕej keâes censÕej peevevee~ GvneR kesâ Skeâ DeJeÙeJe Ùee DebMe kesâ Éeje mecemle heoeLe& heefjJÙeehle nQ~
Ùen efJeÕeyeÇÿeeC[ GvneR keâe Skeâ heeocee$e nw~
Õ
1
ces (cesje) SsÕejb (F&ÕejerÙe) Ùeesieb (DeIešveIešveeÛeelegÙe& Ùee ÙeLeeLe& mJe¤he) heMÙe (osKees) Yetleeefve Ûe (Yetle Deewj ØeeCeer Yeer) celmLeeefve ve (cesjs Yeerlej DeJeeqmLele veneR nw) cece (cesje) Deelcee (DeelcemJe¤he) YetleYe=led (YetleOeejkeâ) Yetle-YeeJeve: Ûe (Deewj Yetle-heeuekeâ nw) YetlemLe: ve ([efkeâvleg] YetleeW ceW ceQ DeJeeqmLele veneR ntB) ~~5~~
cesje F&ÕejerÙe Ùeesie DeLee&led DeIešve-Iešvee-ÛeelegÙe& Ùee ceeÙee osKees~ ceQ Demebie ntB, FmeefueS Yetle Deewj ØeeCeer cesjs Yeerlej veneR nQ~ cesje hejcemJe¤he YetleeW Deewj ØeeefCeÙeeW kesâ Oeejkeâ Deewj heeuekeâ nQ, efkeâvleg ceQ YetleeW ceW veneR ntB~
1 – peerJe efpeme Øekeâej Mejerj keâe OeejCe Deewj heeueve keâjlee nw, Deewj cecelJe-yegefæ mes GmeceW Deemeòeâ jnlee nw, efkeâvleg F&Õej DeefYeceeve jefnle nesves mes YetleeW keâes OeejCe Deewj heeueve keâjkesâ Yeer GmeceW Deemeòeâ veneR nesles~ Gvekeâer DeJeeqmLeefle cee$e mes ner efJeÕe keâer efJeÅeceevelee nQ~ ßegefle ceW Yeer keâne ieÙee nw – ‘lecesJe YeevlecevegYeeefle meJeË lemÙe Yeemee meJe&efceob efJeYeeefle’ – DeLee&led Jen pÙeesefle-mJe¤he ceW ØekeâeMeceeve nQ, Fmeer mes mecemle efJeÕe ØekeâeefMele nw~
me=ef° keâe jnmÙe DeefÛevleveerÙe Deewj DeefveJe&ÛeveerÙe nw~ hejceeLe& Âef° mes me=ef°, eqmLeefle, ueÙe Ùes DeJemLeeÙeW efceLÙee nQ~ Jen efvee|Jekeâej YeeJe ceW ner meoe efJejepeceeve nQ~ Jen ÙeesieceeÙee keâes DeeßeÙe keâjkesâ DeIešve-Iešvee-ÛeelegÙe& efoKee jns nQ~ mecemle ÂMÙe ØehebÛe ÙeesieceeÙee keâer keâuhevee cee$e nw~ Jen efveieg&Ce neskeâj Yeer meiegCe Øeleerle nesles nQ~ Ssmes efJe¤æ YeeJe kesâJeue meJe&Meefòeâceeve F&Õej ceW ner mecYeJe nQ~
1
ÙeLee (efpeme Øekeâej) meJe&$eie: (meJe&$e ieceveMeerue) ceneved JeeÙeg: (cene JeeÙeg) efvelÙeb (meoe) DeekeâeMe-eqmLele: (DeekeâeMe ceW DeJeeqmLele nw) leLee (Gmeer Øekeâej) meJee&efCe (mecemle) Yetleeefve (Yetle) celmLeeefve (cegPeceW eqmLele nQ) Fefle (Ùen leòJe) DeJeOeejÙe (peeve uees) ~~6~~
efpeme Øekeâej meJe&$e ieceveMeerue ceneJeeÙeg meoe DeekeâeMe ceW DeJeeqmLele nw, Gmeer Øekeâej mecemle Yetle Deewj ØeeefCe cegPeceW eqmLele nQ, Ùen leòJe peeve uees~
1 – ÙeneB DeeOeej ¤he DeekeâeMe kesâ meeLe YeieJeeve keâer leguevee keâer ieÙeer nw Deewj JeeÙeg kesâ meeLe YetleeW leLee ØeeefCeÙeeW keâer Ghecee oer ieÙeer nw~ DeekeâeMe kesâ meceeve meJe&iele YeieJeeve ceW
mecemle Yetle Deewj ØeeefCe efvee|uehle YeeJe mes DeJeeqmLele nQ~ Fme Mueeskeâ ceW ßeerYeieJeeved ves Fmeer leòJe keâes mecePeeÙee nw~
Ø
1
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) keâuhe#eÙes (ceneØeueÙekeâeue ceW) meJee&efCe (mecemle) Yetleeefve (Yetle) ceeefcekeâeb (cesjer) Øeke=âeEle (Øeke=âefle ceW) Ùeeeqvle (ueerve nes peeles nQ) hegve: (efHeâj mes) keâuheeoew (keâuhe kesâ DeejcYe ceW) Denb (ceQ) leeefve (Gme efJeÕeyeÇÿeeC[ keâer) efJeme=peeefce (me=ef° keâjlee ntB)~~7~~
ns Depeg&ve, ceneØeueÙe keâeue ceW mecemle Yetle cesjer Øeke=âefle ceW ueerve nes peeles nQ~ keâuhe kesâ DeejcYe ceW ceQ hegve: Gvemes efJeÕeyeÇÿeeC[ keâer me=ef° keâjlee ntB~
1 – ÙeesieceeÙee keâer meneÙelee mes YeieJeeve me=ef°, eqmLeefle, ØeueÙe kesâ nsleg nesles nQ~ Ùener yeele ßeerYeieJeeve keân jns nQ~ keâuhe keâe #eÙe nesves hej ØeueÙe kesâ meceÙe meejs Yetle cesjer meòJe, jpe, lece iegCeeeqlcekeâe ceeÙee ceW efJeueerve nes peeles nQ~ hegve: keâuhe kesâ DeejcYe ceW DeLee&led me=ef°-keâeue ceW YetleeW keâer ceQ mLetue, met#ce Deeefo ¤he mes me=ef° keâjlee ntB~ (ßeerOej mJeeceer)
ieerlee kesâ Deveskeâ mLeeveeW ceW me=ef°, eqmLeefle, ØeueÙe, ceneØeueÙe, Ùegie Deeefo keâe GuuesKe nw~ Fvekeâe keâeue-efve§eÙe keâjvee yengle ner keâef"ve nw~ hegjeCe Deewj mebefnlee Deeefo «evLe Fme keâeueieCevee kesâ mecyevOe ceW Skeâcele Yeer veneR nQ~ Skeâ ceveg<Ùe-Je<e& ceW osJeleeDeeW keâe Skeâ efovejele nw~ 360 ceeveg<e-Je<eex ceW Skeâ osJe-Je<e& neslee nw~ ÛelegÙeg&ie ceW 12000 efoJÙe Je<eeX ceW DeLee&led 4,32,0000 Je<eeX ceW Ûeej Ùegie nesles nQ~
cevegmebefnlee Deewj YeefJe<ÙehegjeCe kesâ cele ceW 4 Ùegie · 12000 ceeveg<e Je<e& nQ~ 4 Ùegie kesâ 4 heeo nQ – ke=âle Ùee melÙe, $eslee, Éehej Deewj keâefue~ keâefue keâe ogiegvee Éehej, efleiegvee $eslee Deewj Ûeej iegvee ke=âleÙegie nw~ ke=âleÙegie 4800 ceeveg<e Je<e&, $eslee Ùegie 3600 ceeveg<e Je<e&, Éehej Ùegie 2400 ceeveg<e Je<e&, keâefueÙegie 1200 ceeveg<e Je<e& nw~ 71 owJe ÛelegÙeg&ie · 1 ceveg nw~
14,40,00,000 ceeveg<e Je<eeX ceW yeÇÿee keâe Skeâ efovejele nw~ 360 yeÇeÿe efovejele ceW yeÇÿee keâe Skeâ Je<e& neslee nw~ 100 yeÇÿe Je<e& Skeâ yeÇÿee keâer DeeÙeg nw DeLee&led 10,36,80,00,00,00,00,000 ceeveJe Je<e& Skeâ yeÇÿee keâer DeeÙeg nw~
keâuhe Deeefo kesâ efJeÛeej mes ØeceeCe efceuelee nw – 5000 Je<eeX kesâ keâuhe keâes ueewefkeâkeâ keâuhe keâne ieÙee nw~ Skeâ keâuhe ceW 14 ceveg Deewj 15 meeqvOeÙeeB nesleer nQ~
efJe<CeghegjeCe Deewj JeeÙeghegjeCe mes Øeehle ÙegieefveCe&Ùe ceW peevee peelee nw efkeâ mJeeÙecYegJe ceveg mes keâuhe DeejcYe neslee nw~
1
ØØØ
mJeeb (Deheveer) Øeke=âeEle (Øeke=âefle keâes) DeJe°YÙe (JeMeerYetle keâjkesâ) Øeke=âles: JeMeeled (Øeke=âefle keâer meneÙelee mes) Fceb (Fme) ke=âlmveb (mecemle) DeJeMeb (Deheves keâcee&vegmeej pevce- ce=lÙeg kesâ DeOeerve) Yetle-«eececed (YetleeW keâer) hegve: hegve: (yeej-yeej) efJeme=peeefce (me=ef° keâjlee ntB) ~~8~~
ceQ Deheveer Øeke=âefle keâes JeMeerYetle keâjkesâ Gmeer Øeke=âefle keâer meneÙelee mes Deheves keâcee&vegmeej pevce-ce=lÙeg kesâ DeOeerve Fve mecemle ØeeefCeÙeeW keâer yeej yeej me=ef° keâjlee ntB~
1 – ceQ Deheveer Øeke=âefle ceW DeefOeef‰le neskeâj ØeueÙe keâeue ceW ueÙeØeehle keâcee&Oeerve pejeÙegpe, DeC[pe, mJesope Deewj GefÆpe Fve Ûeej Øekeâej kesâ ØeeefCeÙeeW keâer hetJee&e|pele De° kesâ Devegmeej yeej yeej efJeefJeOe ¤he mes me=ef° keâjlee ntB~ (ßeerOej mJeeceer)
1
OevebpeÙe (ns Depeg&ve) les<eg (Gve) keâce&meg (keâceeX ceW) Demeòebâ (Deveemeòeâ) GoemeerveJeled (Goemeerve keâer lejn) Deemeerveced (efJeÅeceeve) ceeb (cegPes) leeefve (Jes meye) keâcee&efCe (keâce&) ve Ûe efveyeOveeqvle (Deeyeæ veneR keâj mekeâles) ~~9~~
ns Depeg&ve, Gve keâceeX ceW Deveemeòeâ Goemeerve keâer lejn efJeÅeceeve cegPes Jes meye keâce& Deeyeæ veneR keâj mekeâles~
1 – YeieJeeve hetCe&keâece nQ, efkeâmeer Jemleg ceW Gvekeâer Deekeâeb#ee Ùee Deemeefòeâ veneR nw~ Fme keâejCe me=ef° keâjkesâ Yeer Jes GmeceW efuehle veneR nesles~ Deemeefòeâ ner yevOeve keâe keâejCe nw, keâce& yevOeve keâe keâejCe veneR nw~ ßeerYeieJeeve Ùener efMe#ee Deheves peerJeve kesâ DeeoMe& mes ueesieeW keâes os jns nQ~
Ø
1
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) ceÙee DeOÙe#esCe (cesjs DeOÙe#e jnves mes) Øeke=âefle: (Øeke=âefle, ef$eiegCeeeqlcekeâe ceeÙee) me-Ûej-DeÛejced ([ÛejeÛej] peieled) metÙeles (me=ef° keâjleer nw) Devesve (Fme) nslegvee (keâejCe) peieled (Ùen efJeÕe) efJeheefjJele&les (yeej-yeej GlheVe neslee nw) ~~10~~
ns Depeg&ve, cesjs DeOÙe#e jnves mes Øeke=âefle (ef$eiegCeeeqlcekeâe ceeÙee) ÛejeÛej peieled keâer me=ef° keâjleer nw~ Fme keâejCe Ùen efJeÕe yeej-yeej GlheVe neslee nw~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Fme Mueeskeâ kesâ Yee<Ùe ceW efueKee nw – YeieJeeved %eevemJe¤he nQ~ GveceW keâesF& efJekeâej veneR nw~ hejvleg Jener DeOÙe#e ¤he mes ØesjCee osles nQ~ Fme keâejCe Gvekeâer ef$eiegCeeeqlcekeâe ceeÙee Fme ÛejeÛej peieled keâes ØemeJe keâjleer nw~ efkeâvleg Jen mee#eer ÛewlevÙe mJe¤he, Skeâ Deewj efveieg&Ce nQ~
1
cet{e: (De%eeveer ceveg<Ùe) Yetle-censÕejb (mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ ceneve F&Õej) cece (cesjs) hejced (ßes‰) YeeJeb (YeeJe) Depeevevle: (ve peevekeâj) ceeveg<eeR (ceveg<Ùe) levegced (Mejerj) Deeefßeleced (DeeßeÙe keâj efueÙee nw) ceeb (cegPes) DeJepeeveeqvle (DeJe%ee keâjles nQ) ~~11~~
De%eeveer ceveg<Ùe mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ ceneved F&Õej mJe¤he cesjs ßes‰ YeeJe keâes ve peevekeâj cegPes ceveg<Ùe Mejerj kesâ Deeefßele ceevekeâj cesjer DeJe%ee keâjles nQ~
1 – mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ censÕej YeieJeeve keâe hejce leòJe ve peevekeâj De%eeveer ceveg<Ùe osnOeejer YeieJeeve kesâ DeJeleej keâer DeJe%ee keâjles nQ~ Fmekeâe keâejCe Ùen nw efkeâ Megæ meòJeceÙe <e[defJeOe SsÕeÙe&Meeueer YeieJeeve ceveg<Ùe¤he mes DeJeleerCe& nesles nQ Fme yeele keâes Jes mecePe Yeer veneR mekeâles~ Jes DeJeleej-ueeruee hej efJeÕeeme veneR keâjles~ (ßeerOej mJeeceer keâer šerkeâe)
DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Fme Mueeskeâ kesâ Yee<Ùe ceW efueKee nw – ceeveg<eeR – ceveg<Ùe mecyevOeer leveg keâes DeeßeÙe keâj uesves mes Yeer DeLee&led ceveg<Ùe osn keâes DeeßeÙe keâjkesâ JÙeJenej keâjves mes Yeer ceQ (YeieJeeve) ÙeLeeLe& ceW ØeeefCeÙeeW kesâ censÕej DeLee&led Devlejelcee ntB~ cesjs Fme hejce YeeJe DeLee&led hejceelceleòJe keâes ve peevekeâj pees ueesie cesjs Øeefle DeJe%ee keâjles nQ Jes De%eeveer nQ~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – F&Õej keâes osKevee Deewj DeJeleej keâes osKevee Skeâ ner yeele nw~ ...Gmekesâ DeJeleej keâes osKeves mes ner Gvekeâe oMe&ve nes peelee nw~ ...DeJeleej – pees leejCe keâjles nQ~ ...Meefòeâ keâe ner DeJeleej nw~ DeJeleej kesâ Yeerlej Gvekeâer Meefòeâ keâe DeefOekeâ ØekeâeMe nw, Jen Meefòeâ keâYeer-keâYeer hetCe&YeeJe mes jnleer nw~
1
Ø
ceesIe-DeeMee: (efve<Heâue keâecevee) ceesIe-keâcee&Ce: (efve<Heâue keâce& keâjves Jeeues) ceesIe%eevee: (Denbkeâejer) efJeÛesleme: (De%eeveer ueesie) ceesefnveeR (ceesnpevekeâ) je#emeeR (eEnmekeâ Øeke=âefle Jeeueer) DeemegjeR Ûe (Deewj FeqvõÙe-Yeesie-efJeueemeer) Øeke=âeEle (mJe-YeeJe) efßelee: SJe (DeeßeÙe keâjves Jeeues ner [cesjer DeJe%ee keâjles nQ]) ~~12~~
efve<Heâue keâecevee Ùegòeâ, efvejLe&keâ keâce& keâjves Jeeues, Denbkeâejer ueesie, ceesnpevekeâ eEnmekeâ Øeke=âefle Jeeues Deewj FeqvõÙeYeesie-efJeueemeer mJeYeeJe Jeeues ner cesjer DeJe%ee keâjles nQ~
1 – JeemegosJe keâer Dehes#ee DevÙe osJelee cegPes MeerIeÇ Heâue oWies, Ssmeer efve<Heâue DeeMee efpeveceW nw, Jes ner ceesIeeMee nQ~ F&Õej mes efJecegKe nesves kesâ keâejCe efpevekesâ keâce& JÙeLe& nes peeles nQ, Jes ner ceesIekeâcee& nQ~ veevee Øekeâej kesâ kegâlekeâex keâe DeeßeÙe keâjves Jeeues ceesIe%eevee nQ~ Fve meye keâejCeeW mes efpevekeâe efÛeòe efJeef#ehle nw, eEnmee Deeefo leecemeer Deewj je#emeer Øeke=âefle keâe efpeve ueesieeW ves DeeßeÙe efkeâÙee nw, Jes ner JeemegosJe keâer DeJe%ee keâjles nQ~
ØØ
Ø
heeLe& (ns Depeg&ve) leg (efkeâvleg) owJeeR (meeeqòJekeâ) Øeke=âeEle (mJeYeeJe) Deeefßelee: (DeeßeÙe keâjves Jeeues) cenelceeve: (cenelcee ueesie) DevevÙe-ceveme: (Skeâevle efÛeòe mes) ceeb (cegPe JeemegosJe ßeerke=â<Ce keâes) Yetle-Deeefoced (ØeeefCeÙeeW kesâ cetue keâejCe) DeJÙeÙeced (meveeleve) %eelJee (peevekeâj) Yepeeqvle (Yepeve keâjles nw) ~~13~~
ns Depeg&ve, efkeâvleg meeeqòJekeâ mJeYeeJe Jeeues cenelcee ueesie Skeâevle efÛeòe mes cegPe JeemegosJe ßeerke=â<Ce keâes ØeeefCeÙeeW kesâ cetue keâejCe meveeleve peevekeâj Yepevee keâjles nQ~
1
[Jes Yeòeâ ueesie] meleleb (meoe) ceeb (cesje) keâerle&Ùevle (keâerle&ve keâjkesâ) Ùelevle: (ØeÙelveMeerue) Â{JeÇlee: Ûe (Deewj ÂÌ{JeÇle neskeâj) YekeälÙee (Yeefòeâ mes) vecemÙevle: (vecemkeâej keâjkesâ) efvelÙeÙegòeâe: Ûe (Deewj cegPeceW efvelÙeÙegòeâ jnkeâj) Gheemeles (cesjer Gheemevee keâjles nQ) ~~14~~
Jes Yeòeâ ueesie meoe cesje keâerle&ve keâjkesâ ØeÙelveMeerue Deewj ÂÌ{JeÇle neskeâj Yeefòeâ mes vecemkeâej keâjkesâ Deewj cegPeceW efvelÙeÙegòeâ jn keâj cesjer Gheemevee keâjles nQ~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – meoe yeÇÿemJe¤he cegPe YeieJeeve keâe keâerle&ve keâjles ngS FeqvõÙeeW keâes mebÙele keâjkesâ Mece, oce, oÙee, DeeEnmee Deeefo OeceeX kesâ Deveg‰eve mes efpevekeâe efÛeòe ÛeebÛeuÙejefnle nes ieÙee nw, Jes ner ÂÌ{JeÇle nQ~ Ssmes ÂÌ{JeÇle neskeâj meYeer peerJeeW kesâ ùoÙe ceW Deelcee ¤he mes DeJeeqmLele cegPes vecemkeâej keâjles ngS efvelÙeÙegòeâ Ùeesieerueesie cesjer Gheemevee keâjles nQ~
Õ
1
DevÙes Deefhe Ûe (Deewj DevÙe ueesie) %eeveÙe%esve (%eeve ¤he Ùe%e kesâ Éeje DeLee&led YeieJeodyegefæ mes) Ùepevle: (hetpee keâjles nQ) ceeb (cesjer) Gheemeles (DeejeOevee keâjles nQ) [keâesF&] SkeâlJesve (yeÇÿe Skeâ nQ, Fme YeeJevee mes DeLee&led DeYeso YeeJe mes) [keâesF&] he=LekeälJesve (efJe<Ceg, Fvõ, Ûevõ Deeefo ceW he=Lekedâ he=Lekedâ YeeJe mes heg®<eesòece DeJeeqmLele nQ) [keâesF& keâesF&] efJeÕeleescegKeced (meJee&lcekeâ ¤he mes) yengOee (efJeefYeVe YeeJe mes [cesjer]) Gheemeles (Gheemevee keâjles nQ) ~~15~~
Deewj DevÙe ueesie %eeve ¤he Ùe%e kesâ Éeje DeLee&led YeieJeodyegefæ mes hetpee keâjkesâ cesjer DeejeOevee keâjles nQ~ keâesF& yeÇÿe Skeâ nQ, Fme YeeJevee mes DeLee&led DeYesoYeeJe mes, keâesF& efJe<Ceg, Fvõ, Ûevõ Deeefo ceW he=Lekedâ he=Lekedâ YeeJe mes heg®<eesòece DeJeeqmLele nQ, keâesF& meJee&lcekeâ ¤he mes efJeefYeVe YeeJe mes cesjer ner Gheemevee keâjles nQ~
1 – %eeveÙe%e – ‘JeemegosJe: meJe&ced’ – Fme Øekeâej meJee&lceoMe&ve ¤he %eeve ner Ùe%e nw, Gmekesâ Éeje keâesF& Yeòeâ cesjer Gheemevee keâjlee nw, Deewj keâesF& DevÙeevÙe osJeleeDeeW kesâ meeLe cesje DeYeso peevekeâj cesjer Gheemevee keâjles nQ~ Deewj keâesF& oemÙe Deeefo heeBÛe YeeJeeW kesâ Skeâ Ùee SkeâeefOekeâ YeeJekeâe DeeßeÙe ues keâjkesâ cesje Yepeve keâjles nQ~ efHeâj DevÙe keâesF& yeÇÿee Deewj ®õ Deeefo ¤he mes cesjer Gheemevee keâjles nQ~ Fve meYeer mlejeW kesâ YeòeâeW keâer hetpee JeemegosJe «enCe keâjkesâ GvnW ke=âleeLe& keâjles nQ~ Fme Øekeâej kesâ %eeveer Yeòeâ ner ßes‰ Deewj YeieJeeve kesâ efJeMes<e efØeÙe nQ~
1
Denb (ceQ) ›eâleg: ([Deeqive°esce Deeefo] Jewefokeâ Ùe%e) Denb (ceQ) Ùe%e: (mceele& Ùe%e) Denb (ceQ) mJeOee (ßeeæeefo efhele=-Ùe%e) Denb (ceQ) Deew<eOeced (Dees<eefOe mes GlheVe DeVe Deewj Yes<epe) Denb SJe (ceQ) cev$e: (cev$e) Denb SJe (ceQ ner) DeepÙeb (nJeve keâe Ieer) Denb (ceQ) Deeqive: (nesceeeqive) Denb (ceQ) ngleced (nJevekeâeÙe&) ntB) ~~16~~
ceQ Deeqive°esce Deeefo Jewefokeâ Ùe%e ntB, ceQ ner mce=efleMeeŒeesòeâ Jeso-DeOÙeÙeve, efvelÙe, nesce, efhele=-lehe&Ce, yeefueJewMÙeosJe Deewj DeefleefLemesJee ¤he hebÛeceneÙe%e, ceQ efhele=ßeeæ, ceQ DeVe Ùee Dees<eefOe, ceQ cev$e, ceQ Ie=le Deeefo, ceQ Deeqive Deewj ceQ ner nesce ¤he ntB, DeLee&led YeieJeeve ner meye kegâÚ nQ~
1 – Dees<eefOe – Oeeve, iesntB, peew Deeefo Skeâ yeej Heâue osves Jeeues DeVe Deeefo kesâ heewOes~ Jevemheefle – Deece, peecegve, Ješ, DeÕelLe (heerheue) Deeefo yeej yeej Heâue osves Jeeues Je=#e~
1
Denb SJe (ceQ ner) DemÙe (Fme) peiele: (mebmeej keâe) efhelee (pevceoelee efhelee) ceelee (ieYe&OeeefjCeer peveveer) Oeelee (keâce&Heâue-oelee F&Õej) efheleecen: (efhelee keâe Yeer efhelee) JesÅeb (Skeâcee$e %esÙe heoeLe&) heefJe$eb (heefJe$e) DeeWkeâej: (ØeCeJe) $e+kedâ ($e+iJeso) meece (meeceJeso) Ùepeg: Ûe (Deewj Ùepeg&Jeso ntB) ~~17~~
ceQ ner Fme mebmeej keâe pevceoelee efhelee, ieYe&OeeefjCeer peveveer, keâce&Heâue-oelee F&Õej, efhelee keâe Yeer efhelee, Skeâcee$e %esÙe heoeLe&, heefJe$e ØeCeJe, $e+iJeso, meeceJeso Deewj ÙepegJexo ntB~
1 – henues Jen efJeÕeleescegKe DeLee&led meJe&ceÙe nw, Ùen yeleeÙee ieÙee nw~ Deye YeieJeeve JeemegosJe meJee&lcekeâ nQ, Fmekeâer ÛeÛee& keâer pee jner nw~
Ø
1
[ceQ] ieefle: (keâce&Heâue) Yelee& (hees<eCekeâlee&) ØeYeg: (efveÙevlee) mee#eer (MegYeeMegYe kesâ õ°e) efveJeeme: (eqmLeefle-mLeeve) MejCeb (j#ekeâ) megùled ([ØelÙeghekeâej-efvejhes#e] Ghekeâejkeâ) ØeYeJe: (me=ef°-keâlee&) ØeueÙe: (ØeueÙe-keâlee&) mLeeveb (DeeOeej) efveOeeveb (ueÙe-mLeeve) DeJÙeÙeb (DeefJeveeMeer) yeerpeced (keâejCe ntB) ~~18~~
ceQ ner keâce&Heâue, hees<eCekeâlee&, efveÙevlee, MegYeeMegYe kesâ õ°e, eqmLeefle-mLeeve, j#ekeâ, ØelÙeghekeâej-efvejhes#e Ghekeâejkeâ, me=ef°keâlee&, ØeueÙekeâlee&, DeeOeej, ueÙemLeeve, DeefJeveeMeer Deeefo keâejCe ntB~
1 – Fme Mueeskeâ ceW Ùener mhe°¤he mes yeleeÙee ieÙee nw efkeâ Jener peerJeeW kesâ Skeâcee$e ieefle, Jener JejsCÙe, MejCÙe, Skeâcee$e Deeefo keâejCe nQ~
þ
1
Depeg&ve (ns Depeg&ve) Denb (ceQ) leheeefce (leehe oslee ntB) Denb (ceQ) Je<eË (Je<ee& keâjlee ntB) efveie=þeefce (Deekeâ<e&Ce keâjlee ntB) Glme=peeefce Ûe (ÚesÌ[lee ntB) [ceQ] Dece=leb (Dece=le DeLee&led osJeleeDeeW pewmee Decej peerJeve) ce=lÙebg Ûe ([he=LJeer JeeefmeÙeeW keâer] ce=lÙeg Ùee veeMemJe¤he) meled (DeefJeveeMeer De#eÙe Deelcee) Demeled Ûe (Deewj DeefvelÙe #ej peiele ntB) ~~19~~
ns Depeg&ve, ceQ ner metÙe& ¤hemes leehe oslee ntB, ceQ ner he=LJeer mes peue KeeRÛelee (Deekeâ<e&Ce keâjlee) ntB efHeâj Gmes Je<e&Ce Yeer keâjlee ntB~ ceQ osJeleeDeeW keâe Decej peerJeve leLee he=LJeer-JeeefmeÙeeW keâer ce=lÙeg ntB DeLeJee ceQ ner peerJeeW keâe peerJeve Deewj ce=lÙegmJe¤he ntB~ ceQ meled Demeled meye kegâÚ ntB~
1 – ßeerYeieJeeve DeeefolÙe ¤he mes leehe osles nQ, Jener peerJeve Deewj ce=lÙeg, mLetue Deewj met#ce nQ~ efHeâj ßeerYeieJeeve ner meye kesâ me=ef°keâlee& leLee keâce& nQ~ Fme %eeve mes pees JeemegosJe keâer Gheemevee keâjles nQ Jes JeemegosJe kesâ mJe¤he keâes Øeehle keâj uesles nQ~
1
$ewefJeÅee: (leerveeW JesoeW kesâ peeveves Jeeues) Ùe%ew: (Ùe%eeW kesâ Éeje) ceeb (cesjer) F<šdJee (hetpee keâjkesâ) meescehee: (meescejme heeve keâjkesâ) hetleheehee: (efve<heehe nes keâj) mJeie&efle (mJeie&ueeskeâ) ØeeLe&Ùevles (ØeeLe&vee keâjles nQ) les (Jes) hegCÙeb (heefJe$e) megjsvõueeskeâced (mJeie&ueeskeâ) DeemeeÅe (Øeehle keâjkesâ) efoefJe (mJeie& ceW) efoJÙeeved (Deueewefkeâkeâ) osJeYeesieeved (osJeleeDeeW kesâ GheÙeesieer Yeesie keâer JemlegDeeW keâe) DeMveeqvle (Yeesie keâjles nQ) ~~20~~
leerveeW JesoeW kesâ peeveves Jeeues Ùeeef%ekeâ ueesie Ùe%eeW kesâ Éeje cesjer hetpee keâjkesâ Ùe%e kesâ Devle ceW meescejme heerkeâj efve<heehe neskeâj mJeie&-megKe keâer ØeeLe&vee keâjles nQ~ Jes Fve hegCÙekeâceeX kesâ HeâuemJe¤he megjsvõueeskeâ Øeehle neskeâj mJeie& ceW osJeleeDeeW kesâ GheÙeesieer Yeesie keâer JemlegDeeW keâe Yeesie keâjles nQ~
1 – pees ueesie %eevejefnle nQ, Fme keâejCe Yeesiekeâeceer nQ Gvekeâer DeJemLee kewâmeer nw Jener yeleeÙee ieÙee nw~ Deieues Mueeskeâ ceW Gvekeâer keäÙee ieefle nesleer nw Fmeer keâes YeieJeeve yeleeÙeWies~
ØØØ
ØØ
1
les (Jes) leb (Gme) efJeMeeueb (efJehegue) mJeie&ueeskeâced (mJeie& ueeskeâ Ùee mJeie&megKe) YegkeälJee (Yeesie keâjkesâ) hegCÙes #eerCes [meefle] (hegCÙe keâe #eÙe nesves hej) celÙe&ueeskebâ (Fme he=LJeer ueeskeâ ceW) efJeMevleer (ØeefJe° nesles nQ) SJeb (Fme Øekeâej) $eÙeerOeceË (leerve JesoeW ceW efJeefnle Oece&) DevegØeheVee: (Deveg‰eve keâjves Jeeues) keâecekeâecee: (keâecÙe Yeesie Ûeenves Jeeues) ieleeieleb ([mebmeej ceW] DeeJeeieceve) ueYevles (Øeehle nesles nQ [DeLee&led keâcee&vegmeej] ceveg<Ùe, heMeg, Deeefo ÙeesefveÙeeW ceW GlheVe nesles nQ) ~~21~~
Jes Gme efJeMeeue mJeie&ueeskeâ keâe megKeYeesie keâjkesâ hegCÙe keâe #eÙe nesves hej Fme celÙe&ueeskeâ ceW ueewš Deeles nQ~ Fme Øekeâej Jeso-efJeefnle Ùe%eeefo keâe Deveg‰eve keâjves Jeeues yeej yeej Fme mebmeej ceW DeeJeeieceve keâjles jnles nQ~
1 – Jeso-efJeefnle Ùe%eeefo keâe Deveg‰eve keâjves Jeeues keâecevee-hejeÙeCe ceveg<Ùe hegCÙe keâceeX kesâ HeâuemJe¤he mJeiee&efo keâes Øeehle nesles nQ Deewj hegCÙe keâe #eÙe nesves hej efHeâj mes Fme celÙe&ueeskeâ ceW ueewš Deeles nQ~ Fme YeeJe mes GvnW yeej yeej Mejerj «enCe keâjvee heÌ[lee nQ~ Deelce%eeve ve nesves lekeâ ceveg<Ùe keâes cegefòeâ veneR efceueleer~
1
DevevÙee: (Skeâe«eceve mes) ceeb (cegPe YeieJeeve keâer) efÛevleÙevle: (efÛevlee keâjles ngS) Ùes (pees) pevee: (ueesie) heefj-Gheemeles (cesjer Gheemevee keâjles nQ) efvelÙe-DeefYeÙegòeâeveeb (cegPeceW meoe Devegjòeâ jnves Jeeues) les<eeb (Gve JÙeefòeâÙeeW kesâ) Ùeesie-#esceb (DeØeehle Jemleg keâer Øeeeqhle Deewj Øeehle Jemleg keâer j#ee) Denb (ceQ) Jeneefce ({eskeâj uee oslee ntB) ~~22~~
Skeâe«e ceve mes cegPe YeieJeeve keâer efÛevlee keâjles ngS pees ueesie cesjer Gheemevee keâjles nQ, cegPeceW meoe Devegjòeâ jnves Jeeues Gve JÙeefòeâÙeeW kesâ Ùeesie-#esce keâe ØeyevOe ceQ keâjlee ntB~
1 – Ùeesie-#esce Meyo keâe DeLe& efJeefYeVe šerkeâekeâejeW ves Deveskeâ Øekeâej mes efkeâÙee nw~ DeØeehle Jemleg kesâ ueeYe keâes ‘Ùeesie’ keâne ieÙee nw, Gme ueyOe Jemleg keâer j#ee keâes ‘#esce’ yeleeÙee ieÙee nw~ DevevÙe efÛevleeMeerue Yeòeâ kesâ YejCe-hees<eCe keâe Yeej mJeÙeb YeieJeeve ner Jenve keâjles nQ~ Ùeesie Meyo mes peerJeelcee Deewj hejceelcee keâer Skeâlee keâer DevegYetefle ner ueef#ele ngF& nw~ YeesiÙe Jemleg keâer Øeeeqhle Ùeesie veneR nw Deewj #esce Meyo keâe DeLe& Ùeesie keâer Deeqvlece DeJemLee DeLee&led cegefòeâ nw~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – ‘‘pees ueesie peerJeelcee Deewj hejceelcee keâer Skeâlee keâe DevegYeJe keâjles nQ Jes Mejerj kesâ Yeesie kesâ efueS Ùeesie-#esceeLe& ØeÙelve veneR keâjles~ peerJeve Ùee ce=lÙeg efkeâmeer DeJemLee ceW Jes Mejerj kesâ Yeesie keâer keâecevee veneR keâjles~
(DeLee&led Jes meoe ner Skeâcee$e YeieJeeve keâer efÛevlee keâjles nQ) keäÙeeWefkeâ Jes meoe ner Skeâcee$e YeieJeeve keâes DeeßeÙe efkeâÙes ngS nQ~ Dele: YeieJeeve ner Gvekesâ Ùeesie#esce Jenve keâjles nQ~
peerJe mJe¤hele: yeÇÿe nw, efkeâvleg ceeÙee kesâ ceesn mes Jen Deheves keâes pevce-cejCeMeerue osner mecePelee nw, efkeâvleg DevevÙeefÛevleeMeerue YeòeâeW keâes ßeerYeieJeeve ke=âhee keâjkesâ mJe¤he keâe %eeve osles nQ Deewj Ùener Gvekesâ efueS ÙeLeeLe& Ùeesie nw, efHeâj ke=âhee keâjkesâ Jen GvnW Deelce%eeve ceW Øeefleef‰le Yeer keâjles nQ Deewj Ùener Gvekesâ efueS #esce nw~ hejceeLe&oMeea Yeòeâ keâes Deelce%eeve osvee Deewj Gme %eeve ceW Øeefleef‰le keâjvee oesveeW YeieJeeve keâe ner oeefÙelJe nw~ Jener Skeâcee$e keâce&Heâueoelee nQ~ Yeòeâ keâes Yeefòeâ Deewj cegefòeâ meye kegâÚ Jener osles nQ~ Yeòeâ kesâJeue MejCeeiele neskeâj Gvekeâe mcejCe keâjW~
ÓÓÓ
1
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) ßeæÙee DeeqvJelee: (ßeæeÙegòeâ neskeâj) Ùes Deefhe (pees Yeer) Yeòeâe: (Yeòeâ ueesie) DevÙeosJelee: (DevÙe osJeleeDeeW keâes) Ùepevles (hetpeles nQ) les Deefhe (Jes Yeer) ceeced SJe (cegPes ner) DeefJeefOehetJe&kebâ (cees#e-Øeehekeâ efveÙece ÚesÌ[ keâj DevÙe YeeJe mes) Ùepeeqvle (hetpeles nQ) ~~23~~
ns Depeg&ve, ßeæeÙegòeâ neskeâj pees Yeer Yeòeâ DevÙe osJeleeDeeW keâer hetpee keâjles nQ, Jes Yeer cegPes ner DeefJeefOehetJe&keâ Yepevee keâjles nQ~ (efkeâvleg peeveyetPe keâj hetpee veneR keâj jns nQ Fme keâejCe ceQ ßeerYeieJeeve keâer ner hetpee keâj jne ntB – Ssmee %eeve ve jnves kesâ keâejCe Gvekeâer cegefòeâ veneR nesieer~)
1 – hetpee, DeejeOevee Deeefo efpeme osJelee kesâ GösMÙe mes Dee|hele nesleer nw, Jen osJelee Gmes heeles nQ Deewj Gme osJelee ¤he mes Gmekeâe ÙeLeeÙeesiÙe Heâue Yeer osles nQ~ Dele: ßeerYeieJeeved kesâ GösMÙe mes Dee|hele nesves hej ner Jen Gmes «enCe keâjles nQ, veneR lees veneR~ ÙeÅeefhe efJeefYeVe osJeosefJeÙeeB YeieJeeve kesâ DebMees mes GlheVe nQ, lees Yeer Ùeepekeâ ueesie pees cees#e-Øeehekeâ efJeefOe keâes ÚesÌ[ keâj efYeVe YeeJe mes Gve DebMe-osJeleeDeeW keâer mekeâece YeeJe mes hetpee keâjles nQ, Jen hetpee heg®<eesòece JeemegosJe lekeâ veneR hengBÛeleer~ Fme keâejCe Jes yeej-yeej mebmeej ceW Deeles nQ~ ‘‘ÙeeÂMeer YeeJevee ÙemÙe efmeefæYe&Jeefle leeÂMeer’’ – DeLee&led efpemekeâe pewmee YeeJe – mekeâece Ùee efve<keâece neslee nw Jen Gmeer YeeJe mes efmeefæ heelee nw~ mekeâece keâceea mJeie&ueeskeâ-Øeeeqhle ¤he Heâue heelee nw Deewj efve<keâece Ùeesieer cees#e-ueeYe keâjles nQ~ ßeerYeieJeeve ner efJeefYeVe ¤heeW mes ØelÙeskeâ meeOekeâ keâes Gmekeâer ØeeLe&vee kesâ Deveg¤he Heâue osles nQ~
1
efn (keäÙeeWefkeâ) Denb SJe (ceQ ner) meJe&Ùe%eeveeb (mecemle Ùe%eeW keâe) Yeesòeâe ([osJelee ¤he mes] Yeesòeâe) ØeYeg: SJe Ûe (Deewj Heâueoelee ØeYeg ntB) Ûe leg (efkeâvleg) les (DeLee&led DevÙe osJelee kesâ hetpekeâ) leòJesve (ÙeLeeLe& ¤he mes) ceeced (cegPes) ve DeefYepeeveeqvle (veneR peeveles) Dele: (FmeefueS) ÛÙeJeeqvle (Jes mebmeej ceW efiejles nQ) ~~24~~
keäÙeeWefkeâ ceQ ner mecemle Ùe%eeW keâe osJelee ¤he mes Yeesòeâe ntB Deewj Heâueoelee ØeYeg ntB, efkeâvleg Jes DeLee&led DevÙe osJelee kesâ hetpekeâ ÙeLeeLe& ¤he mes cegPes veneR peeveles, FmeefueS Jes mebmeej ceW efiejles nQ DeLee&led yeej-yeej mebmeej ceW pevce «enCe keâjles nQ~
1 – ßeerYeieJeeve ves keâne – ceQ ner Jeso Deewj Oece&MeeŒe kesâ Éeje efvee|o° meye Øekeâej kesâ Ùe%eeW keâe Yeesòeâe Deewj ØeYeg ntB~ DevÙe osJelee cegPes ÙeLeeLe& ¤he mes veneR peeve mekeâles DeLee&led ceQ ner meejs osJeleeDeeW keâe Deelce-mJe¤he ntB~ Fmes Jes veneR peeveles~ Fme keâejCe Jes Gheemevee kesâ hetCe& Heâue mes ÛÙegle nes peeles nQ Deewj pees ueesie meejs osJeleeDeeW ceW DevleÙee&ceer ¤he mes cesjer DeÛe&vee keâjles nQ Jes hegve: ueewškeâj Fme mebmeej ceW veneR Deeles~ (DeeÛeeÙe& Mebkeâj Deewj ßeerOej mJeeceer)
Ç
Ç
ÓÓÓ
1
osJeJeÇlee: (osJeleeDeeW kesâ hetpekeâ) osJeeved (osJeleeDeeW keâes) Ùeeeqvle (Øeehle keâjles nQ) efhele=JeÇlee: (efhelejeW kesâ hetpekeâ) efhele¸ved Ùeeeqvle (efhelejeW keâes Øeehle keâjles nQ) YetlespÙee: (Yetleesheemekeâ ueesie) Yetleeefve (YetleeW keâes) Ùeeeqvle (Øeehle nesles nQ) ceÅeeefpeve: Deefhe (cesjs Gheemekeâ) ceeced (cegPes) Ùeeeqvle (Øeehle keâjles nQ) ~~25~~
Fvõeefo osJeleeDeeW kesâ hetpekeâ osJeueeskeâ keâes Øeehle keâjles nQ, ßeeæ Deeefo kesâ Éeje pees ueesie efhelejeW keâer hetpee keâjles nQ Jes Mejerjevle nesves hej efhele=ueeskeâ henBgÛeles nQ~ pees ueesie Ùe#e, j#e, Deeefo YetleeW keâer hetpee keâjles nQ Jes Yetleueeskeâ ceW peeles nQ Deewj pees ueesie
cesjer hetpee keâjles nQ, Jes cegPes ner Øeehle nesles nQ DeLee&led cesjs JewkegâC"-ueeskeâ ceW peekeâj cegPeceW efceue peeles nQ~
1 – osJeJeÇle, efhele=JeÇle Deeefo kesâ iecÙe mLeeveeW keâe efveoxMe oskeâj ßeerYeieJeeved keânles nQ
– pees ueesie cesjs Gheemekeâ nQ, Jes De#eÙe hejceevevo mJe¤he cegPes ner Øeehle keâjles nQ~ (ßeerOej mJeeceer)
Ø
1
Ùe: (pees) ces (cegPes) YekeälÙee (Yeefòeâ mes) he$eb (leguemeer he$e) heg<heb (Hegâue) Heâueb (Heâue) leesÙeb (peue) ØeÙeÛÚefle (Øeoeve keâjles nQ) Denb (ceQ) ØeÙele-Deelceve: (Megæ, mebÙele, Yeòeâ kesâ) Yeefòeâ-Gheùleced (Yeefòeâ Éeje Øeoòe) leled (GvnW) DeMveeefce (Ye#eCe DeLee&led «enCe keâjlee ntB) ~~26~~
pees heefJe$eefÛeòe efve<keâece meeOekeâ cegPes Yeefòeâ mes leguemeerhe$e, Hetâue, Heâue, peue Øeoeve keâjles nQ, ceQ Megæ, mebcele, Yeòeâ kesâ Yeefòeâ Éeje Øeoòe GvnW Ye#eCe DeLee&led «enCe keâjlee ntB~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – cesjs YeòeâeW keâes kesâJeue efveJee&Ce ¤he Devevle Heâue efceuelee nw, Ssmee veneR, cesjer Gheemevee Yeer yengle megueYe nw... he$e, heg<he Deeefo pees kegâÚ Yeer Jes cegPes Øeoeve keâjles nQ – Megæ yegefæ mes Øeoòe meye kegâÚ ner ceQ «enCe keâjlee ntB~
1
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) Ùeled (pees kegâÚ keâece) keâjesef<e (keâjles nes) Ùeled (pees kegâÚ) DeMveeefme (Yeespeve keâjles nes) Ùeled (pees kegâÚ) pegnesef<e (nJeve keâjles nes) Ùeled (pees kegâÚ) ooeefme (oeve keâjles nes) Ùeled lehemÙeefme (pees kegâÚ lehemÙee keâjles nes) leled (Jen meye) celed-Dehe&Ceced (cegPes Dehe&Ce) kegâ®<Je (keâjes) ~~27~~
ns Depeg&ve, pees kegâÚ keâece keâjles nes, pees kegâÚ Yeespeve keâjles nes, pees kegâÚ nJeve keâjles nes, pees kegâÚ oeve keâjles nes, pees kegâÚ lehemÙee keâjles nes, Jen meye cegPes Dehe&Ce keâjes~
1 – Dele: legce pees kegâÚ keâjes DeLee&led mJele: ieceve, Deeieceve, Yeespeve, nJeve, oeve Ùee lehe§ejCe keâjes, meYeer cegPes mecehe&Ce keâjles jnes~
1
SJeb (Fme {bie mes) MegYe-DeMegYe-Heâuew: (MegYe Deewj DeMegYe Heâue Ùegòeâ) keâce&yevOevew: (keâce&yevOeve mes) ceew#Ùemes (cegòeâ nesies) mevvÙeeme-Ùeesie-Ùegòeâ-Deelcee (cegPeceW keâce&Heâue mecehe&Ce ¤he Ùeesie mes Ùegòeâ neskeâj) efJecegòeâ: [meved] ([keâce& yevOeve mes] efJecegòeâ neskeâj) ceeced (cegPes) Ghe-S<Ùeefme (Øeehle nesies) ~~28~~
Fme {bie mes MegYe Deewj DeMegYe Heâue-Ùegòeâ keâce&-yevOeve mes legce cegòeâ nesies, Deewj cegPeceW keâce&Heâue mecehe&Ce ¤he Ùeesie mes Ùegòeâ neskeâj keâce&-yevOeve mes cegòeâ nes peeDeesies Deewj Devle ceW cegPes ner Øeehle nesies~
1 – keâce&Heâue cegPeceW meeQhe osves mes Gme Heâue kesâ meeLe legcnejs mecyevOe keâer mecYeeJevee ner veneR jnsieer, Fme keâejCe Gmemes legce meoe cegòeâ ner jnesies~ HeâuemJe¤he mevvÙeeme ¤he Ùeesie mes cegòeâ nes keâj legce cegPes ner heeDeesies~ (ßeerOej mJeeceer)
1
Denb (ceQ) meJe&Yetles<eg (mecemle ØeeefCeÙeeW ceW) mece (meceeve ntB) ces (cesje) És<Ùe: (DeefØeÙe) efØeÙe Ûe (Deewj efØeÙe) ve Deeqmle (veneR nw) leg (efkeâvleg) Ùes (pees ueesie) ceeb (cesjer) YekeälÙee (Yeefòeâ mes) Yepeeqvle (Yepevee keâjles nQ) les (Jes) ceefÙe (cegPeceW nQ) Denced-Deefhe (ceQ Yeer) les<eg (Gvekesâ Devlej ceW [DeJemLeeve keâjlee ntB ]) ~~29~~
ceQ mecemle ØeeefCeÙeeW ceW meceeve ntB, cesje DeefØeÙe Deewj efØeÙe keâesF& veneR nw, efkeâvleg pees ueesie Yeefòeâ mes cesje Yepeve keâjles nQ Jes cegPeceW nQ, ceQ Yeer Gvekesâ Devlej ceW DeJemLeeve keâjlee ntB~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Yee<Ùe ceW efueKee nw – ceQ meYeer ØeeefCeÙeeW ceW meceeve ¤he mes efJejepeceeve ntB,Fme keâejCe cesje keâesF& És<e-hee$e veneR nw Deewj efØeÙe-hee$e Yeer veneR nw~ cesje mJeYeeJe Deeqive keâer lejn nw~ efpeme Øekeâej Deeqive otj kesâ ueesieeW keâe MeerleefveJeejCe veneR keâjleer, efkeâvleg efvekeâš kesâ ueesieeW
keâe Meerle otj keâjleer nw, Gmeer Øekeâej cesje Yeer mJeYeeJe nw efkeâ Yeòeâ ueesie cesjs meceerhe Deeves kesâ keâejCe og:Ke mes cegòeâ nes peeles nw, efkeâvleg pees ueesie cegPemes efJecegKe nQ GvnW yevOeve-keäuesMe Yeesievee heÌ[lee nw~ ceQ F&Õej ntB, pees ueesie Yeefòeâ mes cesjer Gheemevee keâjles nQ, Jes mJeYeeJe mes ner cegPeceW jnles nQ~... Fmemes Ssmee ve mecePevee ÛeeefnÙes efkeâ otmejeW kesâ Øeefle cesje efJeÉs<e nw~
1
meg-ogjeÛeej: Deefhe (DelÙevle ogjeÛeejer JÙeefòeâ Yeer) Ûesled (Ùeefo) DevevÙeYeekedâ (Skeâevle efÛeòe mes) ceeb (cesjer) Yepeles (Yepevee keâjlee nw) me: (Jen) meeOeg: SJe (meeOeg ner nw) cevleJÙe: (Ssmee mecePevee ÛeeefnS) efn (keäÙeeWefkeâ) me: (Jen) mecÙekedâ (Gòece ¤he mes) JÙeJeefmele: (efve§eÙe %eevemecheVe nw) ~~30~~
DelÙevle ogjeÛeejer JÙeefòeâ Yeer Ùeefo Skeâevle efÛeòe mes cesje Yepeve keâjlee nw, lees Jen meeOeg ner nw, Ssmee mecePevee ÛeeefnS keäÙeeWefkeâ Jen Gòece ¤he mes efve§eÙe-%eevemecheVe nw~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – Fme Mueeskeâ ceW YeieJeeve keâer Yeefòeâ keâer ceefncee efJeMes<e ¤he mes Jee|Cele nw~ Gvekeâer Yeefòeâ keâer ceefncee Ssmeer nw efkeâ DelÙevle efveeqvole DeeÛejCe Jeeuee JÙeefòeâ Yeer Ùeefo Skeâevle Yeefòeâ mes F&Õej keâe Yepeve keâjlee nw lees Jen meeOeg ner nw~ ‘DevevÙeYeekedâ’ Meyo keâe DeLe& efueKeles ngS ßeerOej mJeeceer ves keâne – DevÙe osJelee Yeer JeemegosJe ner nQ, Ssmeer yegefæ mes Deewj DevÙe osJelee keâes ve mecePe keâj JeemegosJe ner hejcesÕej nQ Ssmes %eeve kesâ Éeje Yepeve keâjves Jeeues ogjeÛeejer JÙeefòeâ keâes Yeer meeOeg ner mecePevee ÛeeefnS~
Skeâ cenelcee ves keâne nw – ßeerYeieJeeve keâer Yeefòeâ heejme helLej meer nw~ YeieJeod-Yeefòeâ kesâ mheMe& mes ceveg<Ùe keâe peerJeve DeevevoceÙe nes peelee nQ~
Ø
Õ
1
[me: (Jen JÙeefòeâ)] ef#eØeb (MeerIeÇ) Oecee&lcee (Oeee|cekeâ, meeOeg heg®<e) YeJeefle (nes peelee nw) MeÕeled (efvelÙe) Meeefvleced (Meeefvle) efveieÛÚefle (Øeehle keâjlee nw) keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) ces (cesje) Yeòeâ: (Yeòeâ) ve ØeCeMÙeefle (keâYeer ve° veneR neslee) [Ùen leòJe] Øeeflepeeveerefn (efve§eÙe ¤hemes peeve uesvee) ~~31~~
Jen JÙeefòeâ MeerIeÇ Oeee|cekeâ, meeOeg heg®<e nes peelee nw Deewj efvelÙe Meeeqvle Øeehle keâjlee nw~ ns Depeg&ve! cesje Yeòeâ keâYeer ve° veneR neslee, legce Ùen leòJe efve§eÙe ¤he mes peeve uesvee~
1 – ßeerYeieJeeved ves keâne nw – DelÙevle ogjeÛeejer JÙeefòeâ Yeer efvejvlej cesje Yepeve keâjves mes MeerIeÇ ner meeOeg nes peelee nw Deewj meoe hejcesÕej-efve‰ Meeeqvle Øeehle keâjlee nw efkeâvleg kegâleke&âJeeoer Ssmee veneR keâjles~ Ssmeer Mebkeâe Depeg&ve kesâ ceve ceW GlheVe nes mekeâleer nw mecePekeâj GvneWves Gvemes keâne – legce efveef§ele ¤he mes peevees efkeâ cesje Yeòeâ keâYeer efJeve° veneR neslee~
Fme Mueeskeâ ceW ßeerYeieJeeve ves efJeÕeeme keâer JeeCeer megveeÙeer nw Deewj ÂÌ{lee hetJe&keâ YeieJeeved keâer Yeefòeâ keâe ceenelcÙe Ieesef<ele efkeâÙee nw~
Ó
1
heeLe& (ns Depeg&ve) Ùes (pees ueesie) heeheÙeesveÙe: Deefhe (heehe-Ùeesefve ceW GlheVe) mÙeg: (nQ) [Deewj pees] efŒeÙe: (efŒeÙeeB) JewMÙee: (JewMÙe) leLee (Deewj) Metõe: (Metõ nQ) les Deefhe (Jes Yeer) ceeb (cegPes) JÙeheeefßelÙe (DeeßeÙe keâjkesâ) hejeb (ßes‰) ieeEle efn (ieefle ner) Ùeeeqvle (Øeehle keâjles nQ) ~~32~~
ns Depeg&ve, pees ueesie heehe-Ùeesefve ceW GlheVe nQ Deewj pees Œeer, JewMÙe Deewj Metõ nQ Jes Yeer cegPes DeeßeÙe keâjkesâ ßes‰ ieefle (cees#e) Øeehle keâjles nw~
1 – YeieJeeve keâer Yeefòeâ kesâJeue ogjeÛeejer JÙeefòeâ keâes heefJe$e keâjleer nw Ssmee veneR, efveeqvole kegâue ceW GlheVe ueesieeW keâes Yeer mebmeej-og:Ke mes cegòeâ keâjleer nw~ pees ueesie efveke=â° peeefle ceW GlheVe nQ Jes Deewj pees JewMÙe ke=â<eer, JeeefCepÙe Deeefo ceW meoe mebueive nQ Jes Deewj JesoeOÙeÙeve-jefnle Œeer Deewj Metõ Yeer YeieJeeve keâer Yeefòeâ mes hejce ieefle Øeehle keâjles nQ~ (ßeerOej mJeeceer)
Ø
1
hegCÙee: (hegCÙeJeeved) yeÇeÿeCee: (yeÇeÿeCeeW) leLee (Deewj) Yeòeâe: (YeòeâeW) jepee-$e+<eÙe: (jepee|<eÙeeW keâer) eEkeâ hegve: (yeele ner keäÙee nw?) [Dele: (Fme keâejCe)] DeefvelÙeced (DeefvelÙe Ùee #eefCekeâ) DemegKeced (og:Kepevekeâ) Fceb (Fme) ueeskebâ (celÙe&ueeskeâ keâes) ØeehÙe (heekeâj) ceeced (cesje) YepemJe (Yepeve keâjes) ~~33~~
hegCÙeJeeve yeÇeÿeCeeW, YeòeâeW Deewj jepee|<eÙeeW keâer yeele ner keäÙee nw? Fme keâejCe DeefvelÙe og:Kepevekeâ Fme celÙe&ueeskeâ keâes heekeâj legce cesje Yepeve keâjes~
1 – ßeerYeieJeeve ves keâne – cesjer Yeefòeâ mes nerve JebMe ceW GlheVe JÙeefòeâ Yeer OevÙe nes peelee nw Dele: GÛÛe kegâue kesâ meoeÛeej-meheVe megke=âefleMeeueer yeÇeÿeCeeW Deewj jepee|<eÙeeW keâes hejce ieefle Øeehle nesieer, FmeceW keânvee ner keäÙee nw? DeLee&led YeieJeodYeòeâ efve§eÙe ner cegòeâ nes peeÙeWies~... Ùen Mejerj DeefvelÙe Deewj Ùen mebmeej og:KehetCe& nw, Ssmee peeve keâj ns Depeg&ve! legce cesjer meoe Gheemevee keâjes~
1
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos jepeefJeÅeejepeiegÿeÙeesiees veece veJeceesÓOÙeeÙe: ~ nefj: Ô lelmeled~
cevcevee: (legce ceodieleefÛeòe) ceÆòeâ: (cesjs Yeòeâ) ceÅeepeer (cesjs hegpekeâ) YeJe (nes) ceeb (cegPes) vecemkegâ® (vecemkeâej keâjes) [Fme YeeJe mes] celhejeÙeCe: (cesjs MejCeeiele neskeâj) Deelceeveb (Deheves keâes DeLee&led ceve keâes) ÙegkeälJee (cegPemes Ùegòeâ keâjkesâ) ceeced SJe (cegPes ner) S<Ùeefme (Øeehle keâjesies) ~~34~~
legce ceodieleefÛeòe, cesjs Yeòeâ Deewj cesjs hetpekeâ yevees, cegPes vecemkeâej keâjes, Fme YeeJe mes cesjs MejCeeiele neskeâj Deheves keâes cegPemes Ùegòeâ keâjkesâ cegPes ner Øeehle keâjesies~
1 – Fme DeOÙeeÙe ceW efpeme ßes‰ yeÇÿeefJeÅee keâe GheosMe efoÙee ieÙee nw Gmeer keâe meej cece& Fme Deeqvlece Mueeskeâ ceW JÙeòeâ ngDee nw~ ßeerke=â<Ce ves ke=âhee hetJe&keâ YeieJeodYeefòeâ keâer ceefncee keâer Dee§eÙe&pevekeâ yeele keânles ngS YeieJeodYeefòeâ ueeYe keâe GheeÙe yeleeÙee nw – ns Depeg&ve, legce meoe cesjer efÛevlee keâjes, cesjs Yeòeâ nes peeDees, cesjs GösMÙe mes Ùe%eeefo keâce& keâjles Ûeuees, cegPes vecemkeâej keâjes – Fme {bie mes Yeefòeâ keâjves hej legce cegPe hejcesÕej keâes Øeehle keâj mekeâesies~
DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – ‘‘Fme {bie mes Deelcee keâes ner Øeehle keâj mekeâesies, keäÙeeWefkeâ ceQ ner mecemle ØeeefCeÙeeW keâe Deelcee Deewj hejce ieefle leLee Gòece DeÙeve keâe DeeßeÙe ntB~ Fme keâejCe legce meyekesâ Deelcee ¤he cegPes ner Øeehle keâj mekeâesies~’’ hejceevevo ¤he ßeerYeieJeeve keâes Øeehle keâjves kesâ efueS Ùener meJe&ßes‰ meeOeve nw~ Fme keâejCe Fme DeOÙeeÙe keâe veece jepeefJeÅeejepeieg¢e-Ùeesie nw~ Fme DeOÙeeÙe ceW ßes‰ efJeÅee Deewj Gmekeâer Øeeeqhle keâe meJeexòece meeOeve Jee|Cele ngF& nw~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme-efJejefÛele ue#eMueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee mecyevOeer ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe jepeefJeÅee-jepeieg¢e-Ùeesie veecekeâ veJece DeOÙeeÙe meceehle ngDee~
Ùen DeOÙeeÙe 34 MueeskeâeW ceW jÛee ieÙee nw~ Fmekeâe veece jepeefJeÅee-jepeieg¢e-Ùeesie nw~ Fme DeOÙeeÙe ceW efJeMes<e ¤he mes ‘F&ÕejerÙe Ùeesie-meeceLÙe&,’ ‘YeieJeeve kesâ Yeòeâ owJeer-mecheodmecheVe’ Deewj ‘DeYeòeâ Deemegjer-mecheod-Ùegòeâ’ ‘F&Õej keâe efJeÕeevegiele YeeJe,’ ‘Ùeesie#esce Deewj YeieJeodYeefòeâ kesâ Heâue keâe mJe¤he,’ ‘ßeerYeieJeeved Yeefòeâ kesâ efueÙes ueeueeefÙele’ Deewj ‘F&Õej ceW Skeâevle MejCeeieefle ner YeefòeâueeYe keâe ßes‰ GheeÙe’ Deeefo efJe<eÙeeWb keâer efJeJesÛevee ngF& nw~
De°ce DeOÙeeÙe ceW F&Õej kesâ efveieg&Ce De#ej-mJe¤he keâer efJeJesÛevee kesâ Øemebie ceW ßeerYeieJeeve ves keâne – kesâJeue Yeefòeâ mes ner hejceelcee keâe oMe&ve mecYeJe nw~ ßeerYeieJeeve Deheveer ceeÙee Ùee Øeke=âefle keâe DeeßeÙe ueskeâj mebmeej keâer jÛevee keâjkesâ GmeceW DevegØeefJe° neskeâj efJeefJeOe ueerueeÙeW keâjles nQ~ peerJeeW kesâ keâuÙeeCe kesâ efueS ceveg<Ùeosn OeejCe Yeer Gvekeâer Skeâ ueeruee nw, Deewj Fmeer keâes DeJeleej-ueeruee keânles nQ~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves DeJeleej-leòJe kesâ efJe<eÙe ceW efJeefYeVe meceÙe Deveskeâ yeeleW yeleeÙeer nQ – ‘‘vejueeruee ceW DeJeleej nw~ vejueeruee kewâmeer nw peeveles nes? pewmes yeÌ[er Úle keâer veeueer mes peue veue kesâ Yeerlej mes yeÌ[s Jesie mes veerÛes Dee efiejlee nw~ Gme meeqÛÛeoevevo keâer Meefòeâ Skeâ ØeCeeueer mes veue kesâ Yeerlej mes Deeleer nw... DeJeleej keâes meye ueesie henÛeeve veneR mekeâles~’’ GvneWves DevÙe mLeeve ceW keâne nw – ‘‘ceveg<Ùe-osn OeejCe keâj F&Õej DeJeleerCe& nesles nQ~ Jen mecemle ØeeefCeÙeeW ceW nQ mener, efkeâvleg DeJeleej ngS efyevee peerJe keâer Deekeâeb#ee hetCe& veneR nesleer, Gvekeâer DeeJeMÙekeâlee keâer hete|le Yeer veneR nesleer~ kewâmee peeveles nes? ieeÙe kesâ Mejerj keâe efpeme mLeeve keâe mheMe& keâjesies, ieeÙe keâe mheMe& neslee nw mener, efkeâvleg otOe efceuelee nw Gmekesâ Leve mes~... DeeÅee Meefòeâ keâer meneÙelee mes DeJeleej-ueeruee nesleer nw~ Gvekeâer Meefòeâ mes DeJeleej nw~ efkeâvleg DeJeleej ner peerJe$eeCe ¤he keâece keâjles nw~ meYeer peievceelee keâer Meefòeâ nw~... DeJeleej keâes osKevee Deewj F&Õej keâes osKevee Skeâ ner yeele nw~ F&Õej ner nj Skeâ Ùegie ceW ceveg<Ùe keâe Mejerj Oejkeâj DeJeleerCe& nesles nQ~ F&Õej kesâ hetCe& ¤he keâer OeejCee keâewve keâj mekeâlee nw?...
Gvekesâ DeJeleej keâes osKeves mes ner Gvekeâe oMe&ve nes peelee nw~ Ùeefo keâesF& iebieepeue keâe mheMe& keâjlee nw Deewj keânlee nw efkeâ iebiee keâe oMe&ve, mheMe&ve keâj efueÙee~ nefjÉej mes iebieemeeiej lekeâ mecetÛeer iebiee keâe mheMe& veneR keâjvee heÌ[lee~’’ GvneWves Deewj Yeer keâne nw – ‘‘ceveg<Ùe keâes Øesce, Yeefòeâ efmeKeeveskesâ efueS F&Õej meceÙe-meceÙe hej ceveg<Ùe-osn OeejCekeâj DeJeleerCe& nesles nQ~ DeJeleej kesâ Yeerlej ner Gvekeâer ØesceYeefòeâ keâe mJeeo efceuelee nw~ Gvekeâer ueerueeÙeW Devevle nQ, efkeâvleg cegPes ØeÙeespeve Gvekesâ Øesce Deewj Yeefòeâ keâe nw~ cegPes otOe ÛeeefnS~ ieeÙe kesâ Leve mes ner otOe Deelee nw~ DeJeleej ceevees ieeÙe kesâ Leve nQ~... DeJeleej – pees leejCe keâjles nQ~ DeJeleej ome nQ, Ûeewyeerme DeJeleej Yeer nQ, efHeâj DeJeleej DemebKÙe Yeer nQ~ DeJeleej Ùee DeJeleej kesâ DebMe F&Õejkeâesefš nQ Deewj meeOeejCe ceveg<ÙeeW keâes peerJe Ùee peerJekeâesefš keânles nQ~ pees ueesie peerJekeâesefš nQ, Jes meeOeve keâjles nQ, F&Õej-ueeYe lekeâ keâj mekeâles nQ, efkeâvleg Jes efvee|Jekeâuhe meceeefOemLe nesves hej efHeâj ueewš veneR mekeâles~ pees ueesie F&Õejkeâesefš nQ Jes ceevees jepeheg$e nQ, meele cebefpeueeW keâer kegbâpeer Gvekesâ neLe ceW nw~ Jes meeleJeer cebefpeue lej Ûe{ peeles nQ Deewj FÛÚevegmeej veerÛes Glej mekeâles nQ~ peerJekeâesefš ceevees Úesšs keâce&Ûeejer nQ~ meele cebefpeue Jeeues cekeâeve kesâ Jes kegâÚ cebefpeueeW lekeâ ÛeÌ{ mekeâles nQ, yeme~’’
DeJeleej kesâ neLe ceW cegefòeâ keâer kegbâpeer nw~ kesâJeue <e[defJeOe-SsÕeÙe&-Ùegòeâ hetCe& YeieJeeve ner peerJe keâes cegefòeâ os mekeâles nQ, YeieJeeve kesâ DeJeleej kewâJeuÙecegefòeâ osves keâer Meefòeâ ueskeâj ner mebmeej ceW Deeles nQ~ mJeeceer efJeJeskeâevevopeer ves Skeâ mLeeve ceW keâne nw – Jes (DeJeleejer heg®<e) mheMe& mes, ÙeneB lekeâ efkeâ kesâJeue FÛÚecee$e mes, otmejs kesâ Yeerlej Oece&Meefòeâ mebÛeeefjle keâj mekeâles nQ~ Gvekeâer Meefòeâ mes nervelece DeOecee&Ûeejer JÙeefòeâ Yeer #eCeYej ceW meeOeg yeve peelee nw~ ßeerjeceke=â<Ce kesâ peerJeve ceW Fmekeâe ØelÙe#e ØeceeCe efceuelee nw~ GvneWves mheMe&cee$e mes DeveskeâeW keâes meceeefOemLe keâj efoÙee nw, efHeâj heeheeÛeeefjÙeeW keâes meeOeg ¤he ceW heefjCele keâj efoÙee nw~
efJeefYeVe osJeosefJeÙeeW kesâ neLeeW ceW YeieJeeve cegefòeâ keâer kegbâpeer veneR osles~ peerJe keâes cegefòeâoeve ¤he efJeMes<e DeefOekeâej GvneWves Deheves neLe ceW jKee nw~ ßeerke=â<Ce Deveskeâ MeeŒekeâejeW kesâ cele ceW – ‘‘ke=â<Cemleg YeieJeeved mJeÙeced’’ nw~ Jen peerJe keâes kewâJeuÙe cegefòeâ os mekeâles Les Deewj Gme Deesj mes Jen YeieJeeve-mJe¤he Les~
ßeerYeieJeeved kesâ efJeefJeOe YeeJeeW kesâ cetle& efJe«en ¤he efJeefYeVe osJeosefJeÙeeW keâer Gheemevee Yeer YeieJeeve keâer ner DeejeOevee nw, Gmemes efÛeòe Yeer Megæ neslee nw~ osJeleeDeeW keâer ØemeVelee mes meeOeveceeie& megiece neslee nw Deewj Devle ceW YeieJeeve keâe oMe&ve Yeer efceuelee nw~ osJelee DeYÙegoÙe keâer Øeeeqhle kesâ efueS Jej Yeer os mekeâles nQ~
YeieJeeved keâer DeJeleej-ueeruee yengle ner ogyeexOe Deewj ienve efJe<eÙe nw~ <e[defJeOe-SsÕeÙe&-Ùegòeâ hejce keâe®efCekeâ YeieJeeve ‘meeÌ{s leerve neLe’ ceveg<Ùe yeve keâj mebmeej ceW Deeles nQ Deewj ceveg<ÙeeW keâer lejn JÙeJenej keâjles nQ – Ùen ceevees Skeâoce DeefJeÕemeveerÙe Iešvee nw~ meeOeve-Yepeve kesâ Éeje Fmekeâe jnmÙeesodIeešve mecYeJe veneR nw~ Ùeefo Jen ke=âhee keâjkesâ efkeâmeer keâes pelee osles nQ lees Gvekeâe mJe¤he peevee pee mekeâlee nw~ ‘‘ßeerjeceke=â<Ce-JeÛeveece=le’’ «evLe ceW efceuelee nw efkeâ – ÙeÅeefhe oC[keâejCÙe ceW lehemÙee keâjves Jeeues meesuen npeej $e+ef<e Les, efkeâvleg GveceW kesâJeue YejÉepe Deeefo yeejn $e+ef<e ner jeceÛevõ keâes DeJeleej ¤he mes peeve mekesâ Les~ otmejs ueesieeW ves keâne Lee – ‘‘ns jeceÛevõ, nce legcnW oMejLe kesâ heg$e¤he mes ner peeveles nQ~’’ DeJeleej keâes keâesF& keâesF& meeOeejCe ceveg<Ùe mecePeles nQ Deewj keâesF& efmeæ meeOeg ¤he mes ceeveles nQ, efJejues ner oes-Ûeej ceveg<Ùe Ssmes nQ pees GvnW DeJeleej keân keâj hetpeles nQ~
‘‘ÛewlevÙe-efÛejleece=le’’ «evLe ceW efceuelee nw – ‘‘ke=â<Cesj Ùeleskeâ Kewuee, meJeexòece vejueeruee, vejJeheg leenej mJe¤he~’’ DeLee&led ke=â<Ce kesâ efpeleves Kesue nQ GveceW vej-ueeruee meJeexòece nQ~ GmeceW ceveg<Ùe Mejerj ner Gvekeâe mJe¤he nw~ F&Õej-ueeruee, osJeueeruee, vejueeruee Deewj peieledueeruee Deeefo efJeefJeOe ueerueeDeeW ceW Gvekeâer DeJeleej-ueeruee ner ßes‰ nw~ DeJeleej keâes osKekeâj ner – ‘‘me F&Me DeefveJe&ÛeveerÙeØescemJe¤he’’ Fme JeekeäÙe keâe DeeMeÙe mecePevee kegâÚ mecYeJe nw~ Yeefòeâ mheMe&ceefCe nw Deewj DevÙeevÙe YeeJeeW mes ßeerYeieJeeved keâer MejCe uesves keâe megmhe° efveoxMe Fme DeOÙeeÙe ceW efJeMes<e ¤he mes efceuelee nw~
efJeYetefleÙeesie: ßeerYeieJeeved GJeeÛe
ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) – ceneyeenes (ns Depeg&ve) YetÙe SJe (efHeâj Yeer) ces (cesje) hejceb (ßes‰) JeÛe: (JeekeäÙe) ëe=Ceg (megvees) Ùeled (pees) ØeerÙeceeCeeÙe (Øeerefleceeve) les (legcnW) Denb (ceQ) efnle-keâecÙeÙee (keâuÙeeCe keâecevee mes) Je#Ùeeefce (keântBiee)~~1~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ns Depeg&ve, legce, efHeâj mes cesje hejceelce-leòJe-mecyevOeer JeekeäÙe megvees, legce cegPemes Øesce keâjles nes, FmeefueS ceQ legcnejs keâuÙeeCe kesâ efueS Jen yeele legcemes keânlee ntB~
1 – henues mehlece, De°ce Deewj veJece DeOÙeeÙeeW ceW hejcesÕej kesâ mJe¤he-JeCe&ve-Øemebie ceW ßeerYeieJeeve ves meb#eshe ceW Deheveer efJeYetefleÙeeW keâe JeCe&ve efkeâÙee nw~ ÙeneB hej meJe&$e F&Õej-Âef° kesâ efueS Gve efJeYetefleÙeeW Deewj Deheveer Yeefòeâ kesâ efueS keâjves ÙeesiÙe DeeJeMÙekeâ efJe<eÙeeW kesâ mecyevOe ceW efJemleej kesâ meeLe keân jns nQ~
megjieCee: (osJelee ueesie Yeer) ces (cesje) ØeYeJeb (ØeYeeJe Ùee ceenelcÙe) ve efJeog: (veneR peeveles) cen<e&Ùe: Ûe ve (Deewj cene|<eueesie Yeer veneR peeveles) efn (keäÙeeWefkeâ) Denb (ceQ) osJeleeveeb (osJeleeDeeW keâe) cene|<eCeeb Ûe (Deewj cene|<eÙeeW keâe) meJe&Me: (meye Øekeâej mes) Deeefo: (Deeefo keâejCe ntB)~~2~~
osJelee ueesie Ùee cene|<e ueesie cesje ØeYeeJe Ùee cenelcÙe veneR peeveles, keäÙeeWefkeâ ceQ osJeleeDeeW leLee cene|<eÙeeW keâe Deeefo keâejCe ntB Dele: cesjer ke=âhee efyevee keâesF& cegPes veneR peeve mekeâlee~
Ùe: (pees) ceeb (cegPes) DeveeeEo (Deeefo-jefnle Ùee meveeleve) Depeced (pevcejefnle) ueeskeâcensÕejb Ûe (Deewj meejs ueeskeâeW keâe censÕej) Jesefòe (peeveles nw) me: (Jen) celÙex<eg (ceveg<ÙeeW ceW Ùee celÙe&ueeskeâ ceW) Demebcet{: (ceesn-jefnle neskeâj) meJe&heehew: (meye Øekeâej kesâ heeheeW mes) ØecegÛÙeles (cegòeâ nes peelee nw)~~3~~
pees cegPes Deeefo-jefnle Ùee meveeleve, pevce-jefnle Deewj meejs ueeskeâeW keâe censÕej peevelee nw, Jen ceveg<ÙeeW ceW Ùee celÙe&ueeskeâ ceW ceesnMetvÙe neskeâj mecemle heeheeW mes cegòeâ nes peelee nw~
Ó
yegefæ: (yegefæ) %eeveb (%eeve) Demebceesn: (ceesn keâe DeYeeJe) #ecee (#ecee) melÙeb (melÙe) oce: (yeenjer FeqvõÙeeW keâe mebÙece) Mece: (DevleefjeqvõÙe ceve keâe mebÙece) megKeb (megKe) og:Ke (og:Keb) YeJe: (Glheefòe) DeYeeJe: (efJeveeMe) YeÙeb (YeÙe) DeYeÙeÃe (Deewj DeYeÙe) DeeEnmee (DeeEnmee) mecelee Ûe (Deewj meyekeâes meceeve mecePevee) legef°: (mevlees<e, meoe ceve keâer ØemeVelee) lehe (lehemÙee, FeqvõÙeefve«en kesâ meeLe menveMeeruelee) oeveced ([vÙeeÙeee|pele Oeve keâe] oeve) ÙeMe: (keâere|le) DeÙeMe: (efvevoe [Ùes meye]) Yetleeveeb (ØeeefCeÙeeW kesâ) he=LeeqiJeOee: (efYeVe-efYeVe) YeeJee: (YeeJe) ceòe: SJe (cegPemes ner) YeJeeqvle (GlheVe nesles nQ)~~4-5~~
yegefæ, %eeve ceesn keâe DeYeeJe, #ecee, melÙe, yeenjer FeqvõÙeeW keâe mebÙece, DevleefjeqvõÙe ceve keâe mebÙece, megKe, og:Ke, Glheefòe, efJeveeMe, YeÙe Deewj DeYeÙe, DeeEnmee, meyekeâes meceeve osKevee Ùee megKe-og:Ke Deeefo ÉvÉeW ceW meceYeeJe, mevlees<e, lehemÙee, oeve, keâere|le, efvevoe, ØeeefCeÙeeW kesâ efYeVe-efYeVe YeeJe cegPemes ner GlheVe nesles nQ~
1
mehle (meele) cen<e&Ùe: (cene|<e) hetJex ÛelJeej: (Gvemes henues kesâ Ûeej cene|<e) leLee ceveJe: (Deewj Ûelego&Me ceveg) ceÆeJee: (cesjer MeefòeâÙeeW mes Ùegòeâ) ceevemee: peelee: (efnjCÙeieYe& ¤he cesjs mebkeâuhe mes GlheVe) ueeskesâ (Fme mebmeej ceW) Ùes<eeced (efpevekesâ) Fcee: (Ùes) Øepee: (ØeeefCe) [me=° ngS nQ] ~~6~~
Ye=ieg Deeefo meele cene|<e, Gvemes henues kesâ mevekeâ Deeefo Ûeej cene|<e, Ûelego&Me ceveg efnjCÙeieYe& ¤he cesjs mebkeâuhe mes GlheVe ngS Les, Fme mebmeej kesâ meYeer ØeeCeer Fvner mes GlheVe ngS nQ~
1 – meele cene|<e – cejerefÛe, Debefiejme, Deef$e, heguemlÙe, heguen, ›eâleg, Jeefme‰~ celeevlej ceW – Ye=ieg, cejerefÛe, Deef$e, heguen, Debefieje, ›eâleg, leLee heguemlÙe~ mevekeâ, mevevove, meveeleve, mevelkegâceej – Ùes Ûeej yeÇÿee kesâ ceeveme heg$e Les~ Ûelego&Me ceveg – mJeeÙecYegJe, mJeejesefÛe<e, Gòece, leeceme, jwJele, Ûee#eg<e, JewJemJele, meeJee|Ce, o#emeeJee|Ce, yeÇÿemeeJee|Ce, Oece&meeJee|Ce, ®õmeeJee|Ce, osJemeeJee|Ce, leLee FvõmeeJee|Ce~
ÓÓ
Ó
Ùe: (pees) cece (cesjer) Sleeb (Ùen) efJeYeteEle (efJeYetefle) Ùeesieb Ûe (Deewj ÙeesieMeefòeâ) leòJele: (ÙeLeeLe& ¤he mes) Jesefòe (peeveles nQ) me: (Jen) DeefJekeâchesve (DeefJeÛeefuele) Ùeesiesve (leòJe%eeve mes) ÙegpÙeles (Ùegòeâ nesles nQ) De$e (FmeceW) ve mebMeÙe: (mevosn veneR nw) ~~7~~
pees cesjer Ùen efJeYetefle Deewj ÙeesieMeefòeâ keâes ÙeLeeLe& ¤he mes peeveles nQ, Jes DeefJeÛeefuele leòJe%eeve mes Ùegòeâ nesles nQ, FmeceW keâesF& mevosn veneR nw~
Denb (ceQ) meJe&mÙe (mecemle mebmeej keâe) ØeYeJe: (Glheefòe-mLeeve ntB) ceòe: (cegPemes) meJeË (mecemle) ØeJele&les (GlheVe neslee nw) Fefle celJee (Ssmee peevekeâj) yegOee: (%eeveer ueesie) YeeJemeceeqvJelee: (Yeefòeâ Ùegòeâ neskeâj) ceeb (cegPes) Yepevles (Yepeles nQ) ~~8~~
ceQ mecemle mebmeej keâe Glheefòe-mLeeve ntB~ cegPemes mecemle heoeLe& GlheVe nesles nw, Ssmee peevekeâj %eeveer ueesie YeefòeâÙegòeâ neskeâj cesjer DeejeOevee keâjles nQ~
Ø
ceeqÛÛeòee: (cegPeceW efÛeòe mebueive) ceodieleØeeCee: (cegPes ùoÙe ceW OeejCe keâjves Jeeues ueesie) ceeb ([%eeve, yeue, JeerÙe& Deeefo Ùegòeâ] cegPes) hejmhejced (Skeâ ogmejs keâes) yeesOeÙevle: (mecePeekeâj) efvelÙeb Ûe (meoe) keâLeÙevle: (Jeelee&ueehe keâjkesâ) leg<Ùeeqvle Ûe (ØemeVe nesles nQ) jceeqvle Ûe (Deewj Deevevo Yeer Øeehle keâjles nQ) ~~9~~
efpemekeâe efÛeòe cegPeceW mebueive nw, Deewj pees ueesie cegPes ùoÙe ceW OeejCe keâjles nQ, Jes %eeve, yeue, JeerÙe& Deeefo Ùegòeâ cesjs Øemebie ceW Skeâ ogmejs keâes mecePeekeâj meoe Jeelee&ueehe keâjkesâ ØemeVe nesles nQ Deewj Deevevo Yeer Øeehle keâjles nQ~
ØØØ
melele-Ùegòeâeveeb (meoe cegPeceW mebÙegòeâefÛeòe) ØeereflehetJe&keâced (Yeefòeâ mes) Yepeleeb (Yepeve keâjves Jeeues) les<eeb (Gvekeâe) leb (Jen) yegefæÙeesieb ([cesjs mecyevOe keâe] mecÙekedâ %eeve) ooeefce (Øeoeve keâjlee ntB) Ùesve (efpeme meeeqlJekeâ yegefæ kesâ Éeje) les (Jes) ceeb ([Devlekeâeue ceW] cegPes) GheÙeeeqvle (Øeehle nesles nQ)~~10~~
pees Yeòeâ meoe cesjer efÛevlee keâjles ngS ßeæe mes cesjer DeejeOevee keâjles nQ, GvnW ceQ Deheves mecyevOe keâe mecÙekedâ %eeve Øeoeve keâjlee ntB, (yegefæÙeesie) efpeme meeeqòJekeâ yegefæ kesâ Éeje Jes Devlekeâeue ceW cegPes Øeehle keâjles nQ~
les<eeb (Gvekesâ Øeefle) Devegkeâchee-DeLe& SJeb (Deveg«en keâjles ngS) Denb (ceQ) DeelceYeeJemLe: (Gvekesâ Devlej ceW yegefæ¤he mes DeJeeqmLele neskeâj) YeemJelee (oereqhleceeve) %eeve-oerhesve (%eeve ¤he oerhe kesâ Éeje) De%eevepeb (De%eeve mes GlheVe Ùee ceesnpeefvele) lece: (De%eeve-DevOekeâej) veeMeÙeeefce (veeMe keâjlee ntB)~~11~~
Gvekesâ Øeefle Deveg«en keâjles ngS ceQ Gvekesâ Devlej ceW yegefæ ¤he mes DeJeeqmLele neskeâj oereqhleceeve %eeve ¤he oerhe kesâ Éeje DeefJeÅee mes GlheVe De%eeveevOekeâej keâes veeMe keâjlee ntB~
ßeerOej mJeeceer ves Fme Mueeskeâ keâer JÙeeKÙee ceW efueKee nw – ßeerYeieJeeve yegefæÙeesie oskeâj Yeer meeOekeâ keâer Dehejes#eevegYetefle ve nesves lekeâ Gmeer yegefæÙeesie keâe DeeßeÙe keâjkesâ Gmekesâ DeefJeÅeepeefvele DeeJeeieceve ¤he mebmeej keâe veeMe keâjles nQ~ kesâJeue Ùener veneR, YeòeâeW kesâ Øeefle ke=âhee keâjves kesâ efueS Jen Gvekeâer yegefæJe=efòe ceW DeefOeef‰le neskeâj oereqhleceeve leòJe%eeve ¤he Øeoerhe kesâ Éeje De%eeve mes GlheVe mebmeej-¤he DevOekeâej keâe veeMe keâjles nQ~
Õ
Ç
Depeg&ve GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) YeJeeved (Deehe) hejb yeÇÿe (hejce yeÇÿe) hejb (ßes‰) Oeece (DeeßeÙe) hejb (Gòece ¤he mes) heefJe$eb (heefJe$e) meJex (Ye=ieg Deeefo meYeer) $e+<eÙe: ($e+ef<e ueesie) osJee|<eveejo: (osJee|<e veejo) leLee (Deewj) Deefmele: (Deefmele) osJeue: (osJeue) JÙeeme: (JÙeeme ves) Ûe (Deewj) lJeeb (legcnW) MeeÕeleb (meveeleve) heg®<eb (heg®<e) efoJÙeb (Deueewefkeâkeâ) DeeefoosJeb (DeeefoosJe) Depeb (pevce-jefnle) efJeYegb (meJe&JÙeeheer) Deeng: (keâne nw) mJeÙeb Ûe SJe (legce mJeÙeb Yeer) ces yeÇJeeref<e (cegPemes Ssmee keânles nes)~~12-13~~
Depeg&ve ves keâne – legce hejce yeÇÿe, ßes‰ DeeßeÙe, Gòece ¤he mes heefJe$e, Ye=ieg Deeefo meYeer $e+ef<e ueesie, osJee|<e veejo Deewj Deefmele, osJeue Deewj JÙeeme ves legcnW meveeleve heg®<e, Deueewefkeâkeâ DeeefoosJe, pevce-jefnle Deewj meJe&JÙeeheer keâne nw, legce mJeÙeb Yeer cegPemes Ssmee keânles nes~
YeieJeeve keâer efJeYetefle kesâ yeejs ceW henues meb#eshe ceW pees kegâÚ keâne ieÙee nw Gmes ßeerYeieJeeve kesâ cegKe mes megveves kesâ efueS Depeg&ve ves Fve meele MueeskeâeW kesâ Éeje Gvekeâer mlegefle keâer nw~
kesâMeJe (ns kesâMeJe) ceeb (cegPes) Ùeled (pees kegâÚ) Jeoefme (keânles nes) Sleled meJeË (Ùes meYeer ceQ) $e+leb (melÙe) cevÙes (ceevelee ntB [keäÙeeWefkeâ]) YeieJeeved (ns YeieJeeve) les (legcneje) JÙeeEòeâ (ØekeâeMe) osJee: (osJelee) oeveJee: Ûe (Deewj oeveJe) ve efJeog: (veneR peeveles)~~14~~
ns kesâMeJe, legceves cegPemes pees kegâÚ keâne nw Gmes ceQ melÙe ceevelee ntB, keäÙeeWefkeâ ns YeieJeeved, legcneje ØekeâeMe osJelee Deewj oeveJe veneR peeveles~
heg®<eesòece (ns heg®<eesòece) YetleYeeJeve (ØeeefCeÙeeW kesâ efveÙevlee) osJeosJe (osJeleeDeeW kesâ Yeer DeejeOÙe osJelee) peielheles (mebmeej kesâ mJeeceer) lJeb (legce) mJeÙeb SJe (mJeÙeb ner) Deelcevee (Deheves Éeje) Deelceeveb (Deheves keâes) JeslLe (peeveles nes)~~15~~
ns heg®<eesòece, ns ØeeefCeÙeeW kesâ efveÙevlee, ns osJeleeDeeW kesâ Yeer DeejeOÙe osJelee, ns mebmeej kesâ heefle, legce mJeÙeb ner Deheves Éeje Deheves keâes peeveles nes~
lJeb (legce) ÙeeefYe: (efpeve efpeve) efJeYetefleefYe: (efJeYetefleÙeeW kesâ Éeje) Fceeved (Fve heefjÂMÙeceeve) ueeskeâeved (ueeskeâeW keâes) JÙeehÙe (JÙeehle keâjkesâ) efle‰efme (DeJeefmLele nes) [Jes] efoJÙee: (Deueewefkeâkeâ) DeelceefJeYetleÙe: (Deheveer efJeYetefleÙeeW keâes) DeMes<esCe efn (efJemleej kesâ meeLe, hetCe&leÙee) Jeòegâced (keânves ceW [legce]) Den&efme (ÙeesiÙe nes)~~16~~
legce efpeve-efpeve efJeYetefleÙeeW kesâ Éeje Fve heefjÂMÙeceeve ueeskeâeW keâes JÙeehle keâjkesâ (DeJeeqmLele nes) Deheveer Fve Deueewefkeâkeâ efJeYetefleÙeeW keâes efJemleej kesâ meeLe legcneR keân mekeâles nes~
ÓÓÓ
Ùeesefieved (ns Ùeesieer) Denb (ceQ) keâLeb (kewâmes) lJeeb (legcekeâes) meoe (meoe) heefjefÛevleÙeved (efÛevlee keâjles ngS) efJeÅeeb (peeve mekegBâiee?) YeieJeved (ns YeieJeeve) kesâ<eg-kesâ<eg Ûe YeeJes<eg (efkeâve efkeâve YeeJeeW mes) ceÙee (cesjs Éeje) efÛevlÙe: ([legce] efÛevleveerÙe) Deefme (nes)~~17~~
ns Ùeesieer! ceQ kewâmes legcekeâes meoe efÛevlee keâjles ngS peeve meketBâiee? ns YeieJeeve, efkeâve-efkeâve YeeJeeW mes cesjs Éeje legce efÛevleveerÙe nes?
ÓÓÓ
peveeo&ve (ns peveeo&ve) Deelceve: (Deheves) Ùeesieb (Ùeesie) efJeYeteEle (Deewj efJeYetefle) efJemlejsCe (efJemleej kesâ meeLe) YetÙe: (hegve:) keâLeÙe (yeleeDees) efn (keäÙeeWefkeâ) Dece=leb ([legcneje] Dece=leleguÙe JeekeäÙe) ëe=CJele: (megvekeâj) ces (cesjer) le=eqhle: (le=eqhle) ve Deeqmle (veneR nes jner nw)~~18~~
ns peveeo&ve! legce efHeâj mes Deheves ÙeesiewÕeÙe& Deewj efJeYetefleÙeeW kesâ mecyevOe ceW efJemleej kesâ meeLe yeleeDeeW, keäÙeeWefkeâ legcnejs JeekeäÙe ¤he Dece=le keâe heeve keâjkesâ cegPes le=eqhle veneR nes jner nw DeLee&led Deewj Yeer DeefOekeâ megveves kesâ efueS FÛÚe nes jner nw~
ßeerYeieJeevegJeeÛe
ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) nvle (ns) kegâ®ßes‰ (Depeg&ve) efoJÙee: (efoJÙe) DeelceefJeYetleÙe: (Deheveer efJeYetefleÙeeB) ØeeOeevÙele: (ØeOeeve ¤he mes) les (legcnW) keâefLeefÙe<Ùeeefce (yeleeTBiee) efn (keäÙeeWefkeâ) ces (cesjer efJeYetefleÙeeW kesâ) efJemlejmÙe (efJemleej keâe) Devle: (Devle) veeeqmle (veneR nw)~~19~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ns Depeg&ve, ceQ Deheveer efoJÙe efJeMes<e-efJeMes<e efJeYetefleÙeeB legcnW yeleeTBiee, keäÙeeWefkeâ cesjer efJeYetefleÙeeW kesâ efJemleej keâe Devle veneR nw~
ieg[ekesâMe (ns Depeg&ve) Denb (ceQ) meJe&Yetle-DeeMeÙe-eqmLele: (mecemle ØeeefCeÙeeWkesâ ùoÙe ceW DeJeeqmLele ntB) Deelcee (Deelcee) Denb SJe (ceQ ner ntB) Yetleeveeb (ØeeefCeÙeeW keâe) Deeefo: (Glheefòe-mLeeve) ceOÙeb (eqmLeefle) Devle: Ûe (Deewj ueÙemLeeve)~~20~~
ns Depeg&ve, mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ ùoÙe ceW DeJeeqmLele Deelcee ceQ ner ntB~ ØeeefCeÙeeW keâe Glheefòe-mLeeve, eqmLeefle Deewj ueÙe-mLeeve ceQ ner ntB~
1 – hejceelcee ¤he mes ceQ ner mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ Devle:keâjCe ceW meJe&%elJe Deeefo iegCeeW kesâ Éeje efveÙeecekeâ ¤he mes DeJeeqmLele ntB Deewj ceQ ner Deeefo DeLee&led pevce, ceOÙe DeLee&led eqmLeefle Deewj Devle DeLee&led ueÙe ntB Deewj ceQ ner meejs ØeeefCeÙeeW kesâ pevce Deeefo keâe keâejCe Yeer ntB~ (ßeerOej mJeeceer)~
Denb (ceQ) DeeefolÙeeveeb (ÉeoMe DeeefolÙeeW ceW) efJe<Ceg: (efJe<Ceg veecekeâ DeeefolÙe) pÙeesefle<eeb (pÙeesefle<ceeved efheC[eW ceW) DebMegceeved (jeqMceÙegòeâ) jefJe: (metÙe&) ce®leeb (GveÛeeme JeeÙegDeeW ceW) cejerefÛe (cejerefÛe veecekeâ JeeÙeg) Deeqmce (ntB) ve#e$eeCeeced (ve#e$eeW ceW) Denb (ceQ) MeMeer (Ûevõcee ntB)~~21~~
ceQ ÉeoMe DeeefolÙeeW ceW efJe<Ceg veecekeâ DeeefolÙe, pÙeesefle<ceeved eEhe[eW ceW jeqMceÙegòeâ metÙe&, GveÛeeme JeeÙegDeeW ceW cejerefÛe veecekeâ JeeÙeg ntB, ve#e$eeW ceW ceQ Ûevõcee ntB~
1 – ÉeoMe DeeefolÙe – Oeelee, efce$e, DeÙe&cee, ®õ, Je®Ce, metÙe&, Yeie, efJeJemJeeved, heg<Ùee, meefJelee, lJe°e Deewj efJe<Ceg~
mehle ce®led – DeeJen, ØeJen, efJeJen, hejeJen, GÉn, mebJen, leLee heefjJen~ ÙeLeeLe& ceW JeeÙegDeeW keâer mebKÙee 49 nQ~
Ó
[ceQ] Jesoeveeb (JesoeW ceW) meeceJeso: Deeqmce (meeceJeso ntB) osJeeveeb (osJeleeDeeW ceW) JeemeJe: (Fvõ) Deeqmce (ntB) FeqvõÙeeCeeb (FeqvõÙeeW ceW) ceve: (ceve) Ûe Deeqmce (Yeer ntB) Yetleeveeb Ûe (Deewj ØeeefCeÙeeW ceW) Ûeslevee Deeqmce ([ceQ] Ûeslevee ntB DeLee&led %eeveMeefòeâ ¤he mes efJejepeceeve ntB)~~22~~
ceQ JesoeW ceW meeceJeso, osJeleeDeeW ceW Fvõ, FeqvõÙeeW ceW ceve Deewj ØeeefCeÙeeW ceW Ûeslevee DeLee&led %eeveMeefòeâ ¤he mes efJejepeceeve ntB~
1 – ceve kesâ mecyevOe ceW mJeeceer efJeJeskeâevevopeer ves Skeâ mLeeve ceW keâne nw – ‘‘efpemes nce peÌ[ heoeLe& keânles nQ Deewj ceve – Ùes oesveeW Skeâ ner Gheeoeve mes ieef"le nQ~ Yeso kesâJeue keâcheve kesâ leejlecÙe mes nw~ ceve kesâ Deefle efvecve mhevove keâes nce peÌ[ Jemleg keânles nQ Deewj peÌ[ heoeLeeX kesâ õgle mhevove keâes nce ceve mecePeles nQ~ oesveeW keâe Gheeoeve Skeâ ner nw~ Dele: peÌ[ heoeLe& leLee osMe-keâeue-efveefceòe kesâ Éeje meerefcele nesves kesâ keâejCe Gmekesâ õgle mhevove ¤he ceve Yeer Skeâ ner efveÙece kesâ Éeje Deeyeæ nQ~ ceve keâe cetue Gheeoeve DelÙevle met#ce Skeâ peÌ[ Ùev$e cee$e nw, ØeeCe keâe OeejCe keâjves kesâ efueS ner Ùen JÙeJeùle neslee nw~... peÌ[ keâes ÚesÌ[keâj Meefòeâ keâe mebÛejCe mecYeJe veneR nw~... ce=lÙeg kesâ he§eeled peerJe Dekesâuee YeüceCe veneR keâj mekeâlee, Fme keâejCe ceve kesâ kegâÚ DebMe Gmekesâ mebÛejCe kesâ ceeOÙece ¤he mes yeekeâer jn peeles nw~’’ ceve keâer meb%ee nw – mebkeâuheefJekeâuheelcekebâ ceve:~
1
®õeCeeb (SkeâeoMe ®õeW ceW) Mebkeâj: (Mebkeâj) Deeqmce (ntB) Ùe#e-j#emeeced (Ùe#eeW Deewj je#emeeW ceW) efJeòe-F&Me (kegâyesj) Jemetveeb Ûe (Dee" JemegDeeW ceW) heeJekeâ (Deeqive) Deeqmce (ntB) efMeKejerCeeced Ûe (Deewj heJe&leeW ceW) Denb (ceQ) ces® (megces® heJe&le ntB)~~23~~
ceQ SkeâeoMe ®õeW ceW Mebkeâj, Ùe#eeW Deewj je#emeeW ceW kegâyesj, Dee" JemegDeeW ceW Deeqive ntB, Deewj heJe&leeW ceW megces® heJe&le ntB~
1 – SkeâeoMe ®õ – Depe, Skeâheeo, DeefnyeÇIve, efJe¤hee#e, megjsÕej, peÙevle, yeng¤he, $Ùecyekeâ, Dehejeefpele, efJeJemJeled Deewj nÙe~
De° Jemeg – Deehe, OeÇgJe, meesce, Oej, Deefveue, Deveue, ØelÙeg<e Deewj ØeYeeme~
heeLe& (ns Depeg&ve) ceeb (cegPes) hegjesOemeeb Ûe (hegjesefnleeW ceW) cegKÙeb (ØeOeeve) ye=nmheeEle (ye=nmheefle osJelee ¤he mes) efJeefæ (peevevee) Denb (ceQ) mesveeveerveeb (mesveeheefleÙeeW ceW) mkeâvo: (keâee|lekesâÙe,) mejmeeb (peueeMeÙeeW ceW) meeiej: (mecegõ) Deeqmce (ntB)~~24~~
ns Depeg&ve, cegPes hegjesefnleeW ceW cegKÙe ye=nmheefle osJelee ¤he mes peevevee, ceQ mesveeheefleÙeeW ceW keâee|lekesâÙe Deewj peueeMeÙeeW ceW mecegõ ntB~
ÓÓ
Ó
Denb (ceQ) cene|<eCeeb (cene|<eÙeeW ceW) Ye=ieg: (Ye=ieg cegefve) Deeqmce (ntB) efiejeced (MeyoeW ces) Skebâ De#ejb (Skeâe#ej ØeCeJe) Deeqmce (ntB) Ùe%eeveeb (Ùe%eeW ceW) peheÙe%e: (pehe ¤he Ùe%e), mLeeJejeCeeb (mLeeJej heoeLeeX ceW) efnceeueÙe: (efnceeueÙe heJe&le) Deeqmce (ntB)~~25~~
ceQ cene|<eÙeeW ceW Ye=ieg cegefve ntB, MeyoeW ceW Skeâe#ej ØeCeJe ntB, Ùe%eeW ceW pehe ¤he Ùe%e, mLeeJej heoeLeeX ceW ceQ efnceeueÙe heJe&le ntB~
[ceQ] meJe&Je=#eeCeeb (meYeer Je=#eeW ceW) DeÕelLe: (efheheue keâe Je=#e) osJe<eeaCeeb Ûe (osJe<eeaÙeeW ceW) veejo: (veejo cegefve) ievOeJee&Ceeb (ievOeJeeX ceW) efÛe$ejLe: (efÛe$ejLe) efmeæeveeb (efmeæeW ceW) keâefheue: cegefve: (keâefheue cegefve ntB)~~26~~
ceQ meYeer Je=#eeW ceW heerheue keâe Je=#e, osJee|<eÙeeW ceW veejo cegefve, ievOeJeeX ceW efÛe$ejLe Deewj efmeæeW ceW keâefheue cegefve ntB~
DeÕeeveeb (IeesÌ[eW ceW) ceeb (cegPes) Dece=leesÆJeced (mecegõcevLeve mes GlheVe) GÛÛew:ßeJemeb (GÛÛeßeJee veecekeâ IeesÌ[e) iepesvõeCeeb (neefLeÙeeW ceW) SsjeJeleb (SsjeJele) vejeCeeb Ûe (Deewj ceveg<ÙeeW ceW) vejeefOeheb (jepee) efJeefæ (peevevee)~~27~~
IeesÌ[eW ceW cegPes legce mecegõ-cevLeve mes GlheVe GÛÛeßeJee veecekeâ IeesÌ[e, neefLeÙeeW ceW SsjeJele neLeer Deewj ceveg<ÙeeW ceW vejheefle peevevee~
DeeÙegOeeveeced (DeŒeeW ceW) Denb (ceQ) Je»eb (Je»e) Oesvetveeb (OesvegDeeW ceW DeLee&led ieeÙeeW ceW) keâeceOegkedâ (keâeceOesveg) Deeqmce (ntB) [Denb-ceQ] Øepeve: (Øepee kesâ Glheeokeâ) keâvohe&: (keâeceosJe) Deeqmce (ntB) mehee&Ceeb Ûe (Deewj meheeX ceW) Jeemegefkeâ: (Jeemegefkeâ ntB)~~28~~
DeŒeeW ceW ceQ Je»e, OesvegDeeW ceW DeLee&led ieeÙeeW ceW keâeceOesveg ntB~ ceQ Øepee kesâ Glheeokeâ keâeceosJe ntB, Deewj efJe<ewues meheeX ceW mehe&jepe Jeemegefkeâ ntB~
¸
veeieeveeb (veeieeW ceW) Devevle: (Devevle) Deeqmce (ntB) Ùeeomeeb Ûe (peueÛejeW ceW) Denb (ceQ) Je®Ce: (peueosJelee Je®Ce) efhele=Ceeb (efhelejeW ceW) DeÙe&cee (efhele=jepe DeÙe&cee) Deeqmce (ntB) mebÙeceleeb Ûe (Deewj efveÙeecekeâeW ceW) Denb (ceQ) Ùece: (Ùecejepe ntB)~~29~~
veeieeW ceW ceQ veeiejepe Devevle ntB, peueÛejeW ceW ceQ peueosJelee Je®Ce, efhelejeW ceW efhele=jepe DeÙe&cee ntB, Deewj efveÙeecekeâeW ceW ceQ Ùecejepe ntB~
Ó
Denb (ceQ) owlÙeeveeb (owlÙeeW ceW) Øe¥eo: Ûe (Øe¥eo) Deeqmce (ntB) keâueÙeleeced Ûe (Deewj ieCevee keâjves JeeueeW ceW) keâeue: (keâeue) ce=ieeCeeb Ûe (Deewj heMegDeeW ceW) Denb (ceQ) ce=iesvõ: (heMegjepe eEmen) heef#eCeeced Ûe (Deewj heef#eÙeeW ceW) JewvelesÙe: (efJevelee-vevove ie®Ì[ ntB)~~30~~
ceQ owlÙeeW ceW Øe¥eo ntB, Deewj ieCevee keâjves JeeueeW ceW keâeue, heMegDeeW ceW heMegjepe eEmen Deewj heef#eÙeeW ceW efJevelee-vevove ie®Ì[ ntB~
ÖÖÖ
[Denb-ceQ] heJeleeb (õgle ieceveMeerueeW ceW) heJeve: (JeeÙeg) MeŒe-Ye=leeb (MeŒeOeeefjÙeeW ceW) Denb (ceQ) jece: (jeceÛevõ) Pe<eeCeeb (ceÚefueÙeeW ceW) cekeâj: (ceiej) Deeqmce (ntB) œeeslemeeced Ûe (veefoÙeeW ceW) peeÖJeer (iebiee) Deeqmce (ntB)~~31~~
ceQ õgle ieceveMeerueeW ceW JeeÙeg, MeŒeOeeefjÙeeW ceW ceQ jeceÛevõ, ceÚefueÙeeW ceW ceiej Deewj, veefoÙeeW ceW iebiee ntB~
1
Depeg&ve (ns Depeg&ve) meiee&Ceeced (me=° heoeLeeX ceW) Deeefo: (me=ef°keâlee&) Devle: (Deewj mebnejkeâlee&) ceOÙeb Ûe (Deewj eqmLeefle keâe nsleg) Denced-SJe (ceQ ner ntB) Denb (ceQ) efJeÅeeveeb (efJeÅeeDeeW ceW) DeOÙeelceefJeÅee (DeelceefJeÅee) ØeJeoleeb Ûe (JeeefoÙeeW kesâ Jeeo, peuhe Deewj efJeleb[e ceW) Jeeo: (Jeeo [ceQ] ntB)~~32~~
ns Depeg&ve, ceQ DeekeâeMeeefo me=° heoeLeeX keâe Deeefo, Devle Deewj ceOÙe DeLee&led Glheefòe, eqmLeefle Deewj mebnej keâe keâlee& ntB~ efJeÅeeDeeW ceW ceQ DeelceemecyevOeer efJeÅee Deewj JeeefoÙeeW ceW ceQ leòJeefveCe&Ùe keâe keâejCe Jeeo ntB~
1 – leke&âMeeŒe ceW leerve heæefleÙeeB nQ – Jeeo, peuhe Deewj efJeleC[e~ leòJeefveCe&Ùe kesâ efueS Jeeoer Deewj ØeefleJeeoer ceW Meevle YeeJe mes nesves Jeeues leke&â keâe veece Jeeo nw~ otmejs keâes njeves kesâ DeLee&led kesâJeue leke&â kesâ efueS leke&â keâe veece peuhe nw~ efpemekeâe Dehevee keâesF& efmeæevle veneR nw, DeLee&led Úue, yeue, keâewMeue mes otmejs keâes njeves keâe leke&â efJeleC[e nw~
[Denb-ceQ] De#ejeCeeb (De#ejeW ceW) Dekeâej (De Ùen De#ej) Deeqmce (ntB) meeceeefmekeâmÙe Ûe (meceemeeW ceW) ÉvÉ: (ÉvÉ meceeme) Denced SJe (ceQ ner ntB) De#eÙe: (#eÙenerve, efvelÙe) keâeue: (keâeue) Denb (ceQ) efJeÕeleescegKe: (efJeÕeelcekeâ) Oeelee (keâce&Heâue-oelee F&Õej ntB)~~33~~
ceQ De#ejeW ceW Dekeâej, meceemeeW ceW ÉvÉ meceeme ntB~ ceQ De#eÙekeâeue DeLeJee keâeue kesâ osJelee hejcesÕej ntB Deewj ceQ ner meJe&-keâce&Heâue-oelee efJeÕeelcekeâ efJeOeelee ntB~
keâeue keâes ÙeneB Deehesef#ekeâ DeLe& ceW De#eÙe keâne ieÙee nw, ÙeLeeLe& ceW osMe, keâeue, Jemleg meYeer veeMeJeeve nQ~ ßegefle ceW keâne ieÙee nw – Dekeâejes Jew meJee& Jeekedâ mew<ee mheMeex<ceeefYeJÙe&pÙeceevee JeÖer veevee¤hee YeJeefle Fefle~ DeLee&led Dekeâej ner mecemle JeeÁceÙe (Yee<ee) nw, keäÙeeWefkeâ Jen JeCe& mheMeex<ce ¤he mes ØekeâeMeceeve neskeâj Deveskeâ ¤he OeejCe keâjlee nw~
Denb (ceQ) meJe&-nj: (mecemle mebmeej keâe mebnej keâjves Jeeuee) ce=lÙeg: (Ùecejepe ntB) YeefJe<Ùeleeced Ûe (YeefJe<Ùe peerJeeW keâe) GÆJe: (DeYÙegoÙe Ùee pevce) veejerCeeb (efŒeÙeeW ceW) keâere|le:, ßeer:, Jeekedâ, mce=efle:, cesOee, Oe=efle:, #ecee Ûe (Deewj keâere|le, MeesYee, JeeiosJeer mejmJeleer, mce=efle, cesOee, OewÙe&, #ecee Deeefo Oece& keâer heeqlveÙeeW keâe mJe¤he ntB)~~34~~
ceQ mecemle, mebmeej keâe mebnej keâjves Jeeuee Ùecejepe ntB~ YeefJe<Ùe peerJeeW keâe DeYÙegoÙe Ùee pevce keâe keâejCe ntB~ efŒeÙeeW ceW keâere|le, MeesYee, JeeiosJeer mejmJeleer, mce=efle, cesOee, OewÙe&, #ecee Deeefo Oece& keâer heeqlveÙeeW keâe mJe¤he ntB~
Øepeeheefle o#e keâer 10 keâvÙeeÙeW nQ – keâere|le, ue#ceer, Oe=efle, mesJee, hegef°, ßeæe, ef›eâÙee, yegefæ, ueppee Deewj ceefle~ Oece& kesâ meeLe Fvekeâe efJeJeen ngDee Lee, Fme keâejCe GvnW Oece&helveer Ùee Oece& keâer helveer keânles nQ~ Fve osefJeÙeeW kesâ iegCe efpeme helveer ceW neW Gmes Yeer Oece&helveer keânles nQ~ DeLeJee efŒeÙeeW ceW YeieJeeved ner keâere|le, ßeer Deeefo 7 Œeer-osJelee kesâ ¤he ceW efJejepeceeve nQ~ DeLee&led efpevekesâ ØekeâeMecee$e mes ceveg<Ùe hetpeveerÙe nesles nQ Jes keâere|le Deeefo ßeerYeieJeeve keâer ner efJeYetefleÙeeB nQ~
ÓÓÓ
Denb (ceQ) meecveeb (meeceJeso kesâ cev$eeW ceW) ye=nlmeeced ([cees#e-Øeehekeâ] meece cev$e) Úvomeeb (Úvoesyeæ cev$eeW ceW) ieeÙe$eer (ieeÙe$eer) leLee (Deewj) ceemeeveeb (ceemeeW ceW) Denb (ceQ) ceeie&Meer<e&: (ceeie&Meer<e& ceeme) $e+letveeb ($e+letDeeW ceW) kegâmegceekeâj: (Jemevle $e+leg ntB)~~35~~
ceQ meeceJeso kesâ cev$eeW ceW cees#e-Øeehekeâ ye=nled meececev$e, Úvoesyeæ cev$eeW ceW ieeÙe$eer Deewj ceemeeW ceW ceQ ceeie&Meer<e& ceeme, $e+legDeeW ceW Jemevle $e+leg ntB~
1 – [‘‘lJeeb FeEæ nJeecens’’ Fme $e+kedâ cev$e mes yeÇÿe keâer meJexÕej ¤he mes mlegefle keâer ieÙeer nw~ Dele: cees#e-Øeefleheeokeâ nesves kesâ keâejCe Fmekeâer ßes‰lee nw~ ceeie&Meer<e& ceeme keâes ØeOeeve ceeveves kesâ keâejCe kegâÚ ueesie mecePeles nQ efkeâ ØeeÛeerve meceÙe ceW Fmeer ceeme mes Je<e& keâer ieCevee nesleer Leer~ Úvoesyeæ cev$eeW ceW efÉpelJe keâe Øeehekeâ leLee meesce DeenjCe kesâ cev$e¤he mes ieeÙe$eer keâer ner ØeOeevelee nw~]
Denb (ceQ) ÚueÙeleeb (OeesKee osves JeeueeW ceW) Åetleced (De#eef›eâÌ[e ¤he [Úue]) lespeeqmJeveeb (lespeeqmJeÙeeW ceW) lespe: (ØeYeeJe) Deeqmce (ntB) Denb (ceQ) peÙe: (peÙe) Deeqmce (ntB) JÙeJemeeÙe: (DeOÙeJemeeÙe) Denb (ceQ) meòJeJeleeb (meeeqlJekeâ JÙeefòeâÙeeW ceW) meòJeced (melJe iegCe) Deeqmce (ntB)~~36~~
ceQ OeesKee osves JeeueeW ceW De#eef›eâÌ[e ¤he Úue, lespeeqmJeÙeeW ceW ØeYeeJe ntB~ ceQ peÙe ntB, DeOÙeJemeeÙe Yeer ntB~ meeeqlJekeâ JÙeefòeâÙeeW ceW meòJeiegCe ntB~
1 – oes<e, iegCe, DeÛÚeF&, yegjeF& meYeer YeieJeeve mes GlheVe nQ~ meYeer Gvekeâer efJeYetefleÙeeB nQ~ Ûeesj-[ekegâDeeW keâer Demeled ØeJe=efòe Deewj Oeee|cekeâeW keâe Oece&YeeJe meYeer ceW Jener F&Õej efJeÅeceeve nQ~ Gvekesâ Deefleefjòeâ Deewj kegâÚ veneR nw~ mJeeceer efJeJeskeâevevo peer ves keâne nw –
‘‘heg$elejs ceeÙes owÙe ØeeCe, omÙeg njs~ Øescesj ØesjCe~
jesieMeeskeâ, oeefjõŸeÙeelevee, Oecee&Oece&, MegYeeMegYe Heâue
meye YeeJes leeBefj Gheemevee~’’
DeLee&led – heg$e kesâ efueS ceelee ØeeCe osleer nw, [eketâ uetš ueslee nw, Gmekesâ Yeerlej Yeer Øesce keâer ØesjCee nw ... jesie, Meeskeâ, oefjõlee, Ùeelevee, Oece&, DeOece&, MegYe, DeMegYe Heâue meYeer YeeJeeW mes GvneR F&Õej keâer Gheemevee nesleer nw~ ßeerYeieJeeve Øesce-mJe¤he nQ, GvneR keâer ØesjCee mes meye kegâÚ neslee nw~ meejs ¤heeW Deewj iegCeeW ceW Jener nQ~ Gvekesâ efmeJeeÙe Deewj kegâÚ veneR nw – Ùener ÙeLeeLe& yeÇÿe-Âef° nw~
Ó
Denb (ceQ) Je=<Ceerveeb (Je=<Ceer JebMeerÙeeW ceW) JeemegosJe: (JeemegosJe ke=â<Ce) heeC[Jeeveeb (heeC[JeeW ceW) OeveÀeÙe: (Depeg&ve) cegveerveeb Deefhe (cegefveÙeeW ceW Yeer) JÙeeme: (ke=â<CeÉwheeÙeve JesoJÙeeme) keâJeerveeb (keâJeerÙeeW ceW) GMevee keâefJe: (keâefJe Meg›eâeÛeeÙe&) Deeqmce (ntB)~~37~~
ceQ ÙeeoJe kegâue ceW JeemegosJe ke=â<Ce ntB, heeC[JeeW ceW ßes‰ Depeg&ve, JesoeLe&ceveveMeerue cegefveÙeeW ceW ceQ ke=â<CeÉwheeÙeve JesoJÙeeme, keâefJeÙeeW ceW keâefJe Meg›eâeÛeeÙe& ntB~
1 – ßeerYeieJeeve ner meye kegâÚ yeves nQ~ peneB F&ÕejerÙe Meefòeâ keâe DeefOekeâ efJekeâeme nw, JeneB F&Õej keâer efJeYetefle keâe efJekeâeme osKekeâj ceveg<Ùe GvnW F&Õej mecePekeâj hetpee keâjles nQ~ Jener ke=â<Ce ¤he ceW, efHeâj Jener JesoJÙeeme Deewj Jener DemegjeW kesâ ieg® Meg›eâeÛeeÙe& nQ~ meYeer ceW Jen efJeYetefle ¤he mes ØekeâeefMele nQ~
efJe<CeghegjeCe ceW efueKee nw – De°eeEJeMeefleefjlÙesles JesoJÙeemee: hegjelevee: – DeLee&led ØeeÛeerve JesoJÙeeme 28 nQ~ Fmemes Øeleerle neslee nw efkeâ JÙeeme JesoefJeYeeie keâjves Jeeues cegefveÙeeW keâer Skeâ GheeefOe nw~ Deewj JÙeeme hegjeCe Deeefo keâer Yeer jÛevee keâjles nQ~ Deye Jes meYeer Deeefo JÙeeme kesâ veece mes Ûeues Dee jns nQ~ ke=â<CeÉwheeÙeve JÙeemeves JesoeW keâe efJeYeeie efkeâÙee Lee~ Gvekesâ henues Jeso leerve Les – $e+keâ, Ùepeg Deewj meece~ Fmeer keâejCe GvnW JesoJÙeeme keânles nQ~ GvneWves 3 JesoeW keâes 4 YeeieeW ceW efJeYeòeâ efkeâÙee Lee~
¢
Denb (ceQ) oceÙeleeced (ocevekeâeefjÙeeW ceW) oC[: (jepeob[) Deeqmce (ntB) efpeieer<eleeb (peÙeueeYe kesâ FÛÚgkeâ JÙeefòeâÙeeW ceW) veerefle: (meece Deeefo veerefle) Deeqmce (ntB) ieg¢eeveeb (ieesheveerÙe efJe<eÙeeW ceW) ceewveb SJe Ûe (ceewve YeeJe) %eeveJeleeb Ûe (Deewj %eeveerÙeeW ceW) %eeveb (%eeve) Deeqmce (ntB)~~38~~
ceQ ocevekeâeefjÙeeW ceW jepeob[ ntB, peÙeueeYe keâjves kesâ FÛÚgkeâ JÙeefòeâÙeeW ceW meece, oece, ob[, Yeso ntB~ ieesheveerÙe efJe<eÙeeW ceW ceewve YeeJe Deewj %eeveerÙeeW ceW %eeve ntB~
1 – DemebÙele JÙeefòeâÙeeW keâes mebÙele keâjves kesâ efueS pees ob[ efJeefnle nw, Jen Yeer cesjer ner efJeYetefle nw~ peÙe FÛÚgDeeW kesâ efueS pees meece, oece, ob[, Yeso ¤he veerefle nw, Jen Yeer ceQ ner ntB~ ieghle efJe<eÙeeW ceW ceQ ceewve YeeJe ntB~ Deewj leòJe%eeefveÙeeW ceW pees %eeve nw Jen Yeer ceQ ner ntB~ DeLee&led ceQ meye heoeLeeX Deewj efJe<eÙeeW ceW JÙeehle ntB~ cesjs efmeJeeÙe mebmeej ceW Deewj kegâÚ veneR nw~
Depeg&ve (ns Depeg&ve) Ùeled Ûe Deefhe (Deewj pees kegâÚ) meJe&-Yetleeveeb (mecemle ØeeefCeÙeeW keâe) yeerpeb ([Glheefòe keâe] keâejCe nw) leled (Ùen) Denb SJe (ceQ ner ntB) ceÙee efJevee (cesjs efmeJeeÙe) Ùeled (pees) mÙeeled (nes mekeâlee nw) leled (Jen) Ûej-DeÛejb (mLeeJej pebiece) Yetleb (heoeLe&) ve Deeqmle (veneR nw)~~39~~
ns Depe&gve, Deewj pees kegâÚ mecemle ØeeefCeÙeeW keâe keâejCe nw Jen ceQ ner ntB~ cesjs efyevee pees nes mekeâlee nw Ssmee mLeeJej pebiece heoeLe& veneR nw~
1 – yeÇÿe ner mecemle YetleeW Deewj ØeeefCeÙeeW keâer Glheefòe kesâ efveefceòe Deewj Gheeoeve keâejCe nQ~ yeÇÿe ceW ner mecemle YetleeW Deewj ØeeefCeÙeeW keâer eqmLeefle nw leLee yeÇÿe ceW ner meye kegâÚ ueÙeØeehle nes peelee nw~ Dele: yeÇÿe keâes Deueie keâj osves mes efJeÕeyeÇÿeeb[ keâer ÙeLeeLe& meòee ner veneR jnleer~ yeÇÿe Deelcee ¤he mes jnves kesâ keâejCe ner meye ØeeCeer peerefJele nQ~ (kegâcnej Ieš keâe efveefceòe keâejCe Deewj efceóer Gheeoeve keâejCe nw~)
Ó
ØØØ
hejvlehe (ns Depeg&ve) cece (cesjer) efoJÙeeveeb (Deueewefkeâkeâ) efJeYetleerveeb (efJeYetefleÙeeW keâe) Devle: (Devle) ve Deeqmle (veneR nw) S<e leg ([efkeâvleg Ùen]) efJeYetles: (efJeYetefleÙeeW keâe) efJemlej: (efJemleej kesâ meeLe JeCe&ve) ceÙee (cesjs Éeje) GösMele: (meb#eshe mes) Øeesòeâ: (keâne ieÙee)~~40~~
ns Depeg&ve, cesjer Deueewefkeâkeâ efJeYetefleÙeeW keâe Devle veneR nw~ efkeâvleg Ùen efJeYetefleÙeeW keâe efJemleej kesâ meeLe JeCe&ve cesjs Éeje meb#eshe mes efkeâÙee ieÙee~
1 – Fme Mueeskeâ ceW ßeerYeieJeeve keâer efJeYetefleÙeeB Devevle nQ, Fmeer keâe FMeeje efkeâÙee ieÙee nw~ YeieJeeve keâer efJeYetefleÙeeB Fleveer DeefOekeâ nQ efkeâ Yee<ee mes GvnW JÙeòeâ veneR efkeâÙee pee mekeâlee~ ßegefle ves Yeer keâne nw – ‘‘Ùelees JeeÛees efveJele&vles DeØeehÙe cevemee men~’’ Fmeer keâejCe Fleveer efJeYetefleÙeeW keâe JeCe&ve keâjves hej Yeer ßeerYeieJeeve ves keâne – pees kegâÚ yeleeÙee ieÙee nw, Ùen LeesÌ[e ner nw~
efJeYetefleceled (SsÕeÙe&Ùegòeâ) ßeerceled (ue#ceerÙegòeâ) Ge|peleb SJe Jee (Ùee DelÙevle ØeYeeJeMeeueer) Ùeled Ùeled (pees pees) meòJeb (meòeeJeeve heoeLe&) leled leled SJe (Jes meYeer) cece (cesjs) lespe:-DebMe-mecYeJeced (lespe kesâ DebMe mes GlheVe nQ) DeJeieÛÚ ([Fmes] peeve uees)~~41~~
pees pees SsÕeÙe&-Ùegòeâ, ue#ceer-Ùegòeâ Ùee DelÙevle ØeYeeJeMeeueer heoeLe& nQ, Jes meYeer legce cesjs DebMe-mecYetle ¤he mes peeve uesvee~
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos efJeYetefleÙeesiees veece oMeceesÓOÙeeÙe: ~ nefj: Ô lelmeled~
DeLeJee (DeLeJee) Depeg&ve (ns Depeg&ve) Slesve (Fve) yengvee (Deveskeâ ¤heeW mes) %eelesve (peeveves mes) leJe (legcneje) eEkeâ (ØeÙeespeve keäÙee nw?) Denb (ceQ) Fob (Fme) ke=âlmveb (mecemle) peieled (yeÇÿeeC[ keâes) Skeâ-DebMesve (Skeâ-DebMe ceW) efJe°YÙe (JÙeehle keâjkesâ) eqmLele: (DeJeeqmLele ntB)~~42~~
ns Depeg&ve, DeLeJee Fve Deveskeâ ¤heeW ceW legcnW peeveves keâe keäÙee ØeÙeespeve? ceQ Fme mecemle yeÇÿeeC[ keâes Skeâ DebMe mes JÙeehle keâjkesâ DeJeeqmLele ntB~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme-efJejefÛele ue#eMueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee mecyevOeer ÙeesieMeeŒe ceW ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe efJeYetefleÙeesie veecekeâ oMece DeOÙeeÙe meceehle~
1 – Gheefve<eo keâe cev$e – ‘‘heeoesÓmÙe efJeÕee Yetleeefve ef$eheeomÙeece=leb efoefJe’’ – DeLee&led yeÇÿe kesâ Skeâ heeo DeLee&led Skeâ DebMe kesâ Éeje mecemle yeÇÿeeC[ heefjJÙeehle nw Deewj yeekeâer leerve heeo DeLee&led Devevle DebMe pÙeesefle<ceeve mJeie&¤he ceW efJejepeceeve nQ~ yeÇÿe meJe&JÙeehekeâ Deewj efve<keâue nQ, Fme keâejCe GveceW DebMeebMeer YeeJe nesvee mecYeJe veneR nw~ efJeješ yeÇÿe keâer leguevee ceW Ùen efJeMeeue yeÇÿeeC[ Yeer yengle #egõ nw~ Fmeer YeeJe keâes mecePeeves kesâ efueS ‘heeo’ Meyo keâe JÙeJenej efkeâÙee ieÙee nw~ yeÇÿe keâes KeeqC[le veneR efkeâÙee pee mekeâlee~ otmejer keâesF& Jemleg Ùee DebMe jnves mes ner Jen mecYeJe nes mekeâlee nw~ yeÇÿe mes Deefleefjòeâ efkeâmeer DevÙe Jemleg keâer he=Lekeâ meòee ner veneR nw~ Fmeer keâes mecePeeves kesâ efueS ßegefle ceW keâne ieÙee nw ‘‘meosJe meescÙe Fob De«e Deemeerled SkeâcesJeeefÉleerÙeced’’ DeLee&led me=ef° kesâ hetJe& Skeâ meled heoeLe& ner Lee~ Jener yeÇÿe nw, Jen Skeâced SJe DeefÉleerÙeced nw~ DeLee&led Skeâ ner Deewj efÉleerÙe-jefnle nw~ ßegefle ceW Deewj Yeer efueKee nw – ‘‘hetCe&mÙe hetCe&ceeoeÙe hetCe&cesJeeJeefMe<Ùeles’’ – hetCe& mes hetCe& keâe «enCe keâjves hej Yeer hetCe& ner yeekeâer jn peelee nw~ Ssmes #es$e ceW yeÇÿeeefleefjòeâ DevÙe keâesF& efÉleerÙe Jemleg veneR nw, Fmes mecePeeves kesâ efueS Gvekeâe meJe&hetCe&lJe keâne ieÙee nw Deewj ‘‘SkeâebMesve eqmLelees peieled’’ Fme Gefòeâ kesâ Éeje Yeer Skeâcee$e yeÇÿe ner nQ Deewj DevÙe keâesF& he=Lekedâ meòeeJeeueer Jemleg veneR nw – Ùener mecePeeÙee ieÙee nw~ heg®<emegòeâ ceW Yeer keâne ieÙee nw –
‘‘me YeteEce efJeÕelees Je=lJeelÙeefle‰öMeebiegueced’’
DeLee&led Jen yeÇÿeeC[ keâes hetCe&leÙee DeeJe=le keâjkesâ 10 Debiegue Thej Yeer nw~ 10 Debiegue keânves mes Jen Devevle nQ, Ùener DeLe& Deelee nw~ DeeMeÙe Ùen nw efkeâ 10 Debiegue kesâ yeenj GvnW jeskeâ jKeves Jeeuee keâesF& heoeLe& lees nw veneR, keäÙeeWefkeâ yeÇÿeeC[ kesâ meYeer heoeLe& Gvekesâ Skeâ heeo ceW nw~
cegC[keâesheefve<eod ceW Yeer efueKee nw – ‘‘yeÇÿewJesocece=leb hegjmleeod yeÇÿe he§eeod yeÇÿe oef#eCele§eesòejsCe~ DeOe§eesOJe&Ãe Øeme=leb yeÇÿewJesob efJeÕeefceob Jeefj‰ced~~’’ 2~2~11 DeLee&led meeceves pees heoeLe& efoKeeF& heÌ[les nQ, meYeer DeevevomJe¤he yeÇÿe nQ, yeÇÿe heerÚs, oef#eCe Ùee Gòej ceW Yeer yeÇÿe ner nQ~ veerÛes Deewj Thej Yeer yeÇÿe ner JÙeehle nQ~ Ùen efJeMeeue yeÇÿeeb[ yeÇn ner nw~ Fmekesâ Deefleefjòeâ Deewj kegâÚ veneR nw, Jen efJeÕe mes Devevle iegves ye=nled nQ~ GvneWves DeYeer lekeâ hetCe&leÙee Dehevee efJekeâeme veneR efkeâÙee nw~ Fmeer yeele keâes ßeerYeieJeeve ke=â<Ce ves Fme JeekeäÙe kesâ Éeje mecePeeÙee nw – ‘‘SkeâebMesve eqmLelees peieled’’~
3. Jen efJeješd heg®<e Devevle cemlekeâ, Devevle Ûe#eg Deewj Devevle heo Jeeues nQ~
4. ns YeieJeeved efJeÅegled¤heOeejer Deehekeâes ØeCeece nw, cesIeiepe&ve ¤he Deehekeâes ØeeCeece nw, FlÙeeefo~
ßeerYeieJeeve keâer meyemes yeÌ[er efJeYetefle Ùen nw efkeâ Jen efJeÕeevegiele neskeâj Yeer efJeÕeeleerle nQ, ØehebÛeeefYeceeveer neskeâj Yeer ØehebÛeeleerle nQ~ Jen efveieg&Ce nesles ngS Yeer meiegCe keâer lejn Øeleerle nesles nQ, Skeâ neskeâj Yeer DeveskeâeW keâer lejn ØeleerÙeceeve nesles nQ~ JesoeW ceW efpevnW ‘‘DeheeefCeheeoes peJevees «enerlee heMÙelÙeÛe#eg: me ëe=CeeslÙekeâCe&:’’1 FlÙeeefo leLee ‘‘Debieg‰cee$e: heg®<e:’’2 keâne ieÙee nw~ GvnW ner efHeâj keâne ieÙee nw – ‘‘menœeMeer<ee& heg®<e: menœee#e menœeheeled’’3 FlÙeeefo~ efHeâj GvnW ner ‘‘vecemles Demleg efJeÅegles, vecemles mleveefÙelveJes’’4 FlÙeeefo JeekeäÙeeW ceW mlegefle keâer ieÙeer nw~ Fmeer keâejCe Thej mes efJe®æmJeYeeJe Jeeues ßeerYeieJeeve keâe %eeve DelÙevle ogue&Ye nw~ ‘‘DeefJe%eeleb efJepeeveleeb efJe%eeleb DeefJepeeveleeced’’ – DeLee&led pees keânles nQ hejyeÇÿe Ùee YeieJeeve keâes nce peeveles nQ, Jes GvnW veneR peeveles Deewj pees keânles nQ efkeâ hejyeÇÿe keâes nce veneR peeveles, Jes ner GvnW peeveles nQ~ keäÙeeWefkeâ Jen De%esÙe nw, Fmes Jes mecePe ieÙes nQ~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘Gvekeâe DeLee&led YeieJeeve keâe Devle veneR efkeâÙee pee mekeâlee~ Gvekeâe keâeÙe& ceveg<Ùe keäÙee mecePesiee? Gvekesâ Devevle keâeÙe& nQ~ GvnW keâewve peevesiee? ceQ peeveves keâer Ûes°e Yeer veneR keâjlee, kesâJeue ceeB ceeB keân keâj hegkeâejlee ntB~ ceeB pees Ûeens keâjW~’’ FlÙeeefo~
ßeerYeieJeeve ves Fme efJeYetefle-Ùeesie DeOÙeeÙe kesâ DeejcYe ceW ner keâne nw – cesje mJe¤heleòJe osJelee Yeer veneR peeveles keäÙeeWefkeâ ceQ Gvekeâe Yeer Deeefo keâejCe ntB DeLee&led Jes Yeer ßeerYeieJeeve mes ner GlheVe nQ, meYeer cene|<e, Ûelego&Me ceveg Deeefo mecemle YeieJeeved mes ner GlheVe nQ~
Depeg&ve kesâ Éeje hetÚs peeves hej ßeerYeieJeeve ves keâne nw – ‘‘cesjer efJeYetefleÙeeW keâe Devle veneR nw~ ceQ ØeeCeerJeieeX keâe Deeefo, ceOÙe Deewj Devle ntB~ DeeefolÙeeW ceW ceQ efJe<Ceg pÙeesefle<ÙeeW ceW ceQ metÙe&, ve#e$eeW ceW ceQ Ûevõ, osJeleeDeeW ceW ceQ Fvõ, ®õeW ceW ceQ Mebkeâj, JeeÙegDeeW ceW ceQ cejerefÛe ntB~... pees kegâÚ SsÕeÙe&Ùegòeâ ßeermecheVe Ùee efJeMes<eMeefòeâhetCe& nQ Jes meYeer cesjer Meefòeâ keâe ceecetueer ØekeâeMecee$e nw~ ceQ ner SkeâebMe mes mecemle peiele JÙeehle efkeâÙes ngS ntB~’’ Úesše mee ceveg<Ùe Gvekeâer hetCe& ceefncee kewâmes mecePesiee? FmeefueS ßeerYeieJeeve ves ke=âhee hetJe&keâ Depe&gve keâes ue#Ùe keâj peieodJeeefmeÙeeW kesâ efueS GvnW heeves keâe menpe GheeÙe yelee efoÙee nw – ‘‘pees ueesie cegPeceW efÛeòe Dehe&Ce keâj Yeefòeâ mes cesjer Gheemevee keâjles nQ, Jes cegPes heeves ceW meceLe& nesles nQ~’’
Depeg&ve GJeeÛe
¢
ÓÓ
Ó
Depeg&ve GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) celed-Deveg«eneÙe (cesjs Thej Deveg«en Øekeâš keâjves kesâ efueS) hejceb (DelÙeble) ieg¢eb (ieesheveerÙe) DeOÙeelce-mebef%eleb (DeOÙeelce veecekeâ) Ùeled (pees) JeÛe: (JeekeäÙe) lJeÙee (legcnejs Éeje) Gòebâ (keâne ieÙee nw) lesve (Gmemes) cece (cesje) DeÙeb (Ùen) ceesn: (ceesn Ùee Yeüce) efJeiele: (efJeve° nes ieÙee nw)~~1~~
[hetJe& DeOÙeeÙe kesâ Deeqvlece Mueeskeâ ceW ‘‘efJe°YÙeenefceob ke=âlmveced’’ Fme JeekeäÙe kesâ Éeje efJeÕeelcekeâ hejcesÕej kesâ ¤he keâer yeele keâner ieÙeer nw~ Gmes megvekeâj YeieJeeve keâe F&ÕejerÙe efJeÕe¤he oMe&ve keâjves keâer FÛÚe mes –] Depeg&ve ves keâne – (ns YeieJeved) legceves cesjs Øeefle Deveg«en ØeoMe&ve keâjkesâ efpeme hejce ieesheveerÙe DeOÙeelce-leòJe keâe JeCe&ve efkeâÙee nw, Gmemes cesje Ùen ceesn otj nes ieÙee nw~
1 – DeLee&led legceves Deelcee Deewj Deveelcee kesâ he=Lekeâ%eeve mecyevOeer pees ieg¢e leòJe yeleeÙee nw, Gmemes ‘ceQ nlÙeekeâejer ntB Deewj ogÙeexOeve Deeefo efvenle nes jns nQ’ – Fme Øekeâej keâe cesje ceesn efJeve° nes ieÙee nw~ Deye ceQ peeve ieÙee ntB efkeâ YeieJeeve ner Skeâcee$e keâlee& nQ, ceQ Ùev$e cee$e ntB~
1
keâceue-he$e-De#e (ns keâceueueesÛeve) lJeòe: (legce mes) Yetleeveeb (ØeeefCeÙeeW kesâ) YeJeehÙeÙeew (Glheefòe-veeMe) ceÙee (cesjs Éeje) efJemlejMe: (efJemleej kesâ meeLe) ßegleew (megvee ieÙee) [legcneje] DeJÙeÙeb (DeefJeveeMeer) ceenelcÙeb Deefhe Ûe (Deewj [meesheeefOekeâ leLee efve®heeefOekeâ meJee&lcekeâ ¤he] ceefncee Yeer megveer ieÙeer)~~2~~
ns keâceueueesÛeve ßeerke=â<Ce, legcemes ØeeefCeÙeeW keâer Glheefòe Deewj veeMe kesâ mecyevOe ceW cesjs Éeje efJemleej kesâ meeLe megvee ieÙee nw Deewj legcnejer DeefJeveeMeer meesheeefOekeâ leLee efve®heeefOekeâ meJee&lcekeâlJeeefo ¤he ceefncee Yeer megveer ieÙeer nw~
1 – efJemlejle: Fefle hee"evlejced
hejcesÕej (ns hejcesÕej) ÙeLee (pewmes) lJeb (legceves) Deelceeveb (Dehevee mJe¤he) DeelLe (yeleeÙee nw) Sleled (Ùen) SJeced (Fmeer Øekeâej nQ) heg®<eesòece (ns heg®<eßes‰) [Denb-ceQ] les (legcneje) SsÕejb (F&ÕejerÙe) ¤heb (¤he) õ°gce (osKevee) FÛÚeefce (Ûeenlee ntB)~~3~~
ns hejcesÕej, legceves Dehevee mJe¤he efpeme Øekeâej yeleeÙee nw Jen "erkeâ ner nw~ leLeeefhe ns heg®<eesòece, ceQ legcneje Jen F&ÕejerÙe ¤he osKevee Ûeenlee ntB~
1 – ns hejcesÕej, legcnejs %eeve, SsÕeÙe& yeue leLee JeerÙe&Ùegòeâ Gme F&ÕejerÙe DeLee&led Jew<CeJe ¤he keâes ceQ osKevee Ûeenlee ntB~
ØeYees (ns ØeYeg) Ùeefo (Ùeefo) leled (Jen F&ÕejerÙe ¤he) ceÙee (cesjs Éeje) õ°gb (osKeves kesâ efueS) MekeäÙeced (ÙeesiÙe nes) Fefle (Ssmee legce) cevÙemes (mecePeles nes) lele: (lees) ÙeesieF&Õej (ns ÙeesiesÕej) lJeb (legce) ces (cegPes) DeJÙeÙeced (DeefJeveeMeer) Deelceveced (Dehevee F&ÕejerÙe ¤he) oMe&Ùe (efoKeeDees)~~4~~
ns ØeYeg, Ùeefo Jen F&ÕejerÙe ¤he cesjs Éeje osKeves kesâ efueS ÙeesiÙe nes – Ssmee legce mecePeles nes lees ns ÙeesiesÕej, legce cegPes Dehevee Jen DeefJeveeMeer F&ÕejerÙe ¤he efoKeeDees~
ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) – heeLe& (ns Depeg&ve) ces (cesjs) efoJÙeeefve (Deueewefkeâkeâ) veeveeefJeOeeefve (efJeefJeOe Øekeâej kesâ) veeveeJeCee&ke=âleerefve Ûe (Deewj efJeefJeOe JeCeeX Deewj DeekeâejeW mes Ùegòeâ) MeleMe: (mewkeâÌ[eW) DeLe menŒeMe: (Deewj npeejeW) ¤heeefCe (¤he) heMÙe (osKees)~~5~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ns Depeg&ve, cesjs Deueewefkeâkeâ efJeefJeOe Øekeâej kesâ leLee efJeefJeOe JeCeeX Deewj DeekeâejeW mes Ùegòeâ mewkeâÌ[eW leLee npeejeW ¤he osKees~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj Deheveer JÙeeKÙee ceW efueKeles nQ – ‘‘MeleMe:’’ leLee ‘‘menŒeMe:’’ DeLee&led Deveskeâ Øekeâej kesâ ¤heeW keâe legce oMe&ve keâjes~ Jes ¤he kewâmes nQ? – veeveeefJeOeeefve Deveskeâ Øekeâej kesâ leLee efoJÙeeefve Deueewefkeâkeâ DeLee&led DeØeeke=âle nQ~ Dele: ßeerYeieJeeve kesâ pees efJeefJeOe ¤heeW keâe Depeg&ve ves oMe&ve efkeâÙee Lee Jes mLetue mebmeeefjkeâ heoeLeeX kesâ meccesueve mes jefÛele ¤he veneR nw, yeequkeâ Jes Deueewefkeâkeâ leLee hejce met#ce ¤he nQ, efpevekeâe Fve mLetue ves$eeW mes oMe&ve veneR efkeâÙee pee mekeâlee~ Fme keâejCe Gve DeØeeke=âle ¤heeW kesâ oMe&ve kesâ efueS YeieJeeve ves Depeg&ve keâes ‘‘efoJÙe Ûe#eg’’ efoÙes Les~
Õ
Yeejle (ns Depeg&ve) DeeefolÙeeved (12 DeeefolÙeeW) Jemetved (8 JemegDeeW) ®õeved (11 ®õeW) DeefÕeveew (2 DeefÕeveerkegâceejeW) leLee (Deewj) ce®le: (GveÛeeme ce®led Ùee JeeÙeg) heMÙe (osKees) yentefve (Deveskeâ) De°-hetJee&efCe (henues ve osKes ieÙes) Dee§eÙee&efCe (Dee§eÙe&keâejkeâ heoeLeeX keâes) heMÙe (osKees)~~6~~
ns Depeg&ve, 12 DeeefolÙeeW, 8 JemegDeeW, 11 ®õeW, 2 DeefÕeveerkegâceejeW, Deewj GveÛeeme ce®led Ùee JeeÙegDeeW keâes osKees~ henues ve osKes ieÙes Ssmes Dee§eÙe&keâejkeâ heoeLeeX keâes Yeer osKees~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj kesâ celeevegmeej 12 DeeefolÙe, 8 Jemeg, 11 ®õ, 2 DeefÕeefve kegâceej, 49 JeeÙeg Deeefo osJelee ßeerYeieJeeve kesâ efJeješ Mejerj ceW efJejepeceeve nQ~ Fmekeâe DeeMeÙe Ùen nw efkeâ osJelee, Ùe#e, j#e, Deeefo ÛejeÛej efJeÕe-yeÇÿeeC[ GvneR kesâ efJeješ Mejerj kesâ Devleie&le Ùee Gvekesâ efJeješ Mejerj keâe SkeâebMe cee$e nw~
ieg[ekesâMe (ns Depeg&ve) Fn (Fme) cece (cesjs) osns (Mejerj ceW) SkeâmLeb (Skeâ$e mebeqmLele DeJeÙeJe ¤he mes) ke=âlmveb (mecemle) me-Ûej-DeÛejced (mLeeJej-pebieceelcekeâ) peieled (mebmeej) DevÙeled Ûe (leLee DevÙe Yeer) Ùeled (pees) õ°gced (osKeves keâer) FÛÚefme (FÛÚe keâjles nes) DeÅe (Deepe, Fme meceÙe) heMÙe (osKe uees)~~7~~
ns Depeg&ve, cesjs Fme Mejerj ceW Skeâ$e mebeqmLele DeJeÙeJe ¤he mes mecemle mLeeJejpebieceelcekeâ mebmeej leLee DevÙe Yeer pees kegâÚ legce osKevee Ûeenles nes, Deepe ÙeneB osKe uees~
Devesve (Fme) mJe-Ûe#eg<ee SJe (Deheves Ûe#eg mes) ceeb (cegPes) õ°gb (osKeves ceW) ve MekeäÙemes (meceLe& ve nesies) les (legcnW) efoJÙeb (Deeueewefkeâkeâ) Ûe#eg: (Ûe#eg DeLee&led efoJÙe Âef°) ooeefce (oslee ntB) ces (cesje) SsÕejced (F&ÕejerÙe) Ùeesieb (meeceLÙe& ¤he ÙeesieMeefòeâ) heMÙe (osKees)~~8~~
Deheves Fme Ûe#eg mes legce cegPes osKe ve mekeâesies, Fme keâejCe legcnW ceQ Deueewefkeâkeâ Ûe#eg oslee ntB, Gmemes cesjer F&ÕejerÙe meeceLÙe& ¤he ÙeesieMeefòeâ keâes osKees~
1 – ‘F&ÕejÙeesie’ ¤he ceneved ÙeesieMeefòeâ ner Gvekeâe efJeÕe¤he nw~ Jen ‘DeIešve-Iešve-ÙeesieMeefòeâ’ mecheVe nesves kesâ keâejCe ner ‘efJeÕe¤heOej’ ¤he mes keâefLele ngS nQ~
meÀeÙe GJeeÛe (mebpeÙe ves keâne) jepeved (ns jepee Oe=leje°) ceneÙeesie-F&Õej: (ceneÙeesiesÕej) nefj: (veejeÙeCe ves) SJeced (Ssmee) GkeälJee (keânkeâj) lele: (Gmekesâ yeeo) heeLee&Ùe (Depe&gve keâes) SsÕejced (F&ÕejerÙe) hejceb (ßes‰) ¤heb (¤he) oMe&Ùeeceeme (efoKeeÙee)~~9~~
mebpeÙe ves keâne – ns jepeve, ceneÙeesiesÕej veejeÙeCe ves Ssmee keânkeâj Gmekesâ yeeo Depeg&ve keâes F&ÕejerÙe ßes‰ ¤he efoKeeÙee~
[Jen efJeješ efJeÕe¤he] Deveskeâ-Jekeä$e-veÙeveced (Deveskeâ cegKeeW Deewj Ûe#egDeeW mes Ùegòeâ) Deveskeâ-DeodYegle-oMe&veced (Deveskeâ oMe&veerÙe DeodYegle heoeLeeX mes Ùegòeâ) Deveskeâ-efoJÙe-DeeYejCeb (Deveskeâ Deueewefkeâkeâ DeuebkeâejeW mes cebef[le) efoJÙe-Deveskeâ-GÅele-DeeÙegOeced (Deveskeâ GÅele efoJÙe DeŒe-MeŒeeW mes meeqppele)~~10~~
Jen efJeješ efJeÕe¤he Deveskeâ cegKeeW Deewj Ûe#egDeeW mes Ùegòeâ, Deveskeâ oMe&veerÙe DeodYetle heoeLeeX mes efJeefMe°, Deveskeâ Deueewefkeâkeâ DeuebkeâejeW mes cebef[le, Deveskeâ GÅele efoJÙe DeŒe-MeŒeeW mes meeqppele Lee~
efoJÙe-ceeuÙe-Decyej-Oejb (efoJÙe ceeuÙeeW Deewj JeŒeeW mes megMeesefYele) efoJÙe-ievOe-Deveguesheveced (efoJÙe-ievOe õJÙeeW mes DevegefueHle) meJe&-Dee§eÙe&ceÙeb (meYeer Dee§eÙe&ceÙe) osJeced (pÙeeseflece&Ùe) Devevle (Demeerce) efJeÕeleescegKeced (meYeer Deesj cegKe efJeefMe°)~~11~~
Jen ¤he efoJÙe ceeuÙeeW Deewj JeŒeeW mes megMeesefYele, efoJÙe ievOe-õJÙeeW mes Devegefuehle, Dee§eÙe&ceÙe, pÙeeseflece&Ùe, Demeerce leLee meYeer Deesj cegKe Jeeuee Lee~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves ‘efJeÕeleescegKe’ Meyo keâe DeLe& efueKee nw efkeâ efpeme Mejerj ceW meYeer Deesj cegKe nQ, Gmes ‘efJeÕeleescegKe’ keânles nQ~ Jen meYeer ØeeefCeÙeeW kesâ Deelcee nQ, Fme keâejCe Gvekesâ meYeer Deesj cegKe DeLee&led Âef° nw~ Ssmee efJeÕeleescegKe ¤he GvneWves efoKeeÙee Lee Depeg&ve ves osKee Lee, Fme Øekeâej ef›eâÙeeheo keâe DeOÙeenej keâjkesâ DevJeÙe keâj uesvee nesiee~
efoefJe (DeekeâeMe ceW) Ùeefo (Ùeefo) metÙe&-menŒemÙe (menŒe metÙeeX keâer) Yee: (ØeYee) Ùegieheled (Skeâ meeLe) GeqlLelee (mecegefole) YeJesled (nesleer nw) mee (Jen ØeYee) lemÙe (Gve) cenelceve: (cenelcee efJeÕe¤he keâer) Yeeme: (ØeYee kesâ) meÂMeer (leguÙe) mÙeeled (nes mekeâleer nw)~~12~~
DeekeâeMe ceW Ùeefo SkeâmeeLe menŒe metÙeeX keâer ØeYee mecegefole nesleer nw, lees Jen ØeYee Gve cenelcee efJeÕe¤he keâer ØeYee kesâ leguÙe nes mekeâleer nw~
Ø
leoe (leye) heeC[Je: (Depeg&ve ves) le$e (YeieJeeve kesâ Gme efJeješ Mejerj ceW) osJeosJemÙe (osJeeW kesâ osJe ßeerYeieJeeve kesâ) Mejerjs (Mejerj ceW) DeveskeâOee ([osJeeW, efhelejeW, ceveg<ÙeeW Deeefo] efJeefJeOe YeeJeeW mes) ØeefJeYeòeâced (efJeMes<e ¤he mes efJeYeòeâ) ke=âlmveb (mecemle) peieled (efJeÕeyeÇÿeeC[) SkeâmLeb (Skeâ$e eqmLele) DeheMÙeled (osKee)~~13~~
leye Depeg&ve ves YeieJeeve osJeeefOeosJe kesâ Gme efJeješ Mejerj ceW osJeeW, efhelejeW, ceveg<ÙeeW Deeefo efJeefJeOe YeeJeeW kesâ efJeMes<e ¤heeW mes efJeYeòeâ mecemle efJeÕeyeÇÿeeC[ keâes Skeâ$e eqmLele osKee~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee – ‘Gme efJeÕe¤he osJeosJe nefj kesâ Mejerj ceW Gme meceÙe osJeleeDeeW, efhelejeW, ceveg<ÙeeW Deeefo veevee ¤heeW ceW efJeYeòeâ mecemle peiele keâes Depeg&ve ves Skeâ ner mLeeve ceW DeJeeqmLele osKee Lee~
lele: (Gmekesâ Devevlej) me: (Jen) OeveÀeÙe: (Depeg&ve) efJemceÙe-DeeefJe°: (Dee§eÙe&Ûeefkeâle) ù°jescee (jesceebefÛele MejerjÙegòeâ neskeâj) osJeb ([efJeješ ¤heOeejer] YeieJeeve keâes) efMejmee (efmej Pegkeâe keâj) ØeCecÙe (ØeCeece keâjles ngS) ke=âleeÀeefue: (neLe peesÌ[keâj) DeYee<ele (keânves ueies)~~14~~
Gme efJeÕe¤he keâe oMe&ve keâj Depeg&ve Dee§eÙe&Ûeefkeâle ngS~ Gvekeâe meJeeËie jesceebefÛele ngDee, Jes efmej Pegkeâe keâj ØeCeece keâjles ngS neLe peesÌ[ keâj keânves ueies~
Depeg&ve GJeeÛe
Ç
Depeg&ve GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) osJe (ns osJe) leJe (legcnejs) osns (Mejerj ceW) meJee&ved (mecemle) osJeeved (osJeleeDeeW) leLee (Deewj) Yetle-efJeMes<e-mebIeeved (mLeeJej pebieceelcekeâ YetleeW) efoJÙeeved (Deueewefkeâkeâ) $e+<eerved ($e+ef<eÙeeW) meJee&ved Ûe (Deewj meYeer) Gjieeved (meheeX) keâceue-DeemevemLeb Ûe (Deewj heodceemeve-eqmLele) F&Meb (me=ef°keâlee&) yeÇÿeeCeced (yeÇÿee keâes) heMÙeeefce (osKe jne ntB)~~15~~
Depeg&ve ves keâne – ns osJe, legcnejs Mejerj ceW mecemle osJeleeDeeW, mLeeJej-pebieceelcekeâ YetleeW, Jeefme‰ Deeefo Deueewefkeâkeâ $e+ef<eÙeeW, Jeemegkeâer, Devevle, le#ekeâ Deeefo meheeX leLee me=ef°keâlee& keâceueemeve hej DeJeeqmLele yeÇÿeekeâes osKe jne ntB~
1 – ‘heMÙeeefce’ Meyo kesâ DeLe& ceW DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – ‘‘ns osJe, legcnejs Mejerj ceW meYeer osJeleeDeeW keâes ceQ osKelee ntB’’ – DeLee&led DevegYeJe keâjlee ntB~
efJeÕe-F&Õej (ns peieoerÕej), efJeÕe¤he (ns efJeÕe¤he) Deveskeâ-yeeng-Goj-Jekeä$e-ves$eced (Deveskeâ yeengDeeW, GojeW, cegKeeW leLee ves$eeW mes Ùegòeâ) Devevle¤heb (Devevle ¤heOeejer) lJeeb (legcnW) meJe&le: (meJe&$e) heMÙeeefce (osKe jne ntB) hegve: (Deewj) leJe (legcnW) ve-Devleb (Devlenerve) ve ceOÙeb (ceOÙe-jefnle) ve-Deeefo (Deeefojefnle) heMÙeeefce (osKe jne ntB)~~16~~
ns peieefoÕej, ns efJeÕe¤he, Deveskeâ yeengDeeW, GojeW, cegKeeW leLee ves$eeW mes Ùegòeâ Devevle ¤heOeejer legcnW meJe&$e osKe jne ntB Deewj legcnW Devle-nerve, ceOÙe-jefnle leLee Deveeefo Yeer osKe jne ntB~
1 – heMÙeeefce lJee Fefle Jee hee":~
ššš
›››
efkeâjerefšveb (cegkegâš-Ùegòeâ) ieefoveb (ieoe-heeefCe) Ûeef›eâCeb (Ûe›eâOeejer) meJe&le: (meJe&$e) oereqhlecevleced (oereqhleceeve) lespeesjeeEMe (lespe:hegbpeMeeueer) og:-efvejer#Ùeb (yengle keâ°mes osKee pee mekeâlee nw DeLee&led pees mLetue ves$eeW mes veneR osKee peelee) oerhle-Deveue-Deke&â Åegefleced (Øeoerhle Deeqive Deewj metÙe& kesâ meceeve ØeYeemecheVe) DeØecesÙeb Ûe (Deewj ØeceeCe kesâ DeefJe<eÙe) lJeeb (legcekeâes) mecevleeled (meYeer Deesj) heMÙeeefce (osKelee ntB)~~17~~
cegkegâšÙegòeâ, ieoeheeefCe, Ûe›eâOeejer, meJe&$e oereqhleceeve, lespe:hegbpeMeeueer, pees mLetue ves$eeW mes veneR osKee pee mekeâlee, Ssmes Øeoerhle Deeqive Deewj metÙe& kesâ meceeve ØeYeemecheVe Deewj ØeceeCe kesâ DeefJe<eÙe legcekeâes ceQ meYeer Deesj osKelee ntB~
Õ
lJeb (legce) De#ejb (hejyeÇÿe) hejceb (DeefÉleerÙe, hejce ßes‰) JesefoleJÙeb (%eeleJÙe nes) lJeb (legce) DemÙe (Fme) efJeÕemÙe (mebmeej kesâ) hejb (ßes‰ Ùee Skeâcee$e) efveOeeveced (DeeßeÙe nes) lJeb (legce) DeJÙeÙe: (efvelÙe) MeeÕeleOece&ieeshlee (meveeleve Oece& j#ekeâ nes) lJeb (legce) meveeleve: (Deveeefo) heg®<e: (hejceelcee nes) [Fefle-Ùen] ces (cesje) cele: (DeefYecele nw)~~18~~
legce hejyeÇÿe, DeefÉleerÙe, hejceßes‰ %eeleJÙe Jemleg nes, legce Fme mebmeej kesâ ßes‰ Ùee Skeâcee$e DeeßeÙe nes, legce efvelÙe meveeleve Oece& kesâ j#ekeâ nes, legce Deveeefo hejceelcee nes, Ùen cesje efveef§ele DeefYecele nw~
DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Fme Mueeskeâ kesâ Yee<Ùe kesâ DeejcYe ceW efueKee nw efkeâ ‘legce ves Deheveer ÙeesieMeefòeâ keâe oMe&ve keâjeÙee, Fmemes ceQ Devegceeve keâjlee ntB efkeâ legce ‘De#ej’ ‘hejyeÇÿe’ Deeefo nes’ Depeg&ve ves pees efJeÕe¤he osKee Jen meYeer YeieJeeve keâer ÙeesieMeefòeâ nw~ Fmeer keâejCe GvneWves ßeerYeieJeeve keâes ‘De#ej’ ‘hejce’ ‘efveOeeve’ ‘DeJÙeÙe’ ‘MeeÕele Oece&ieeshlee’ Deewj ‘meveeleve’ Deeefo veece mes hegkeâeje nw~
ve-Deeefo-ceOÙe-Devleb (Deeefo, ceOÙe Deewj Devle jefnle) Devevle-JeerÙeË (Devevle MeefòeâMeeueer) Devevle-yeengced (DeieefCele YegpeeDeeW mes Ùegòeâ) MeefMe-megÙe&-ves$eb (Ûevõ Deewj metÙe&¤he Ûe#egDeeW mes Ùegòeâ) oerhle-ngleeMe-Jekeä$eb (ØepJeefuele Deeqive leguÙe GppJeue cegKe efJeefMe°) mJelespemee (Deheves pÙeesefle:hegbpe kesâ Éeje) Fob (Fme) efJeÕeb (peiele keâes) lehevleb (mebleeefhele keâjves Jeeues) lJeeb (legcekeâes) heMÙeeefce (osKe jne ntB)~~19~~
Deeefo ceOÙe Deewj Devle jefnle, Devevle MeefòeâMeeueer, DeieefCele YegpeeDeeW mes Ùegòeâ, Ûevõ Deewj metÙe&¤he Ûe#egDeeW mes Ùegòeâ, ØepJeefuele Deeqive leguÙe GppJeue cegKe efJeefMe°, Deheves pÙeesefle:hegbpe kesâ Éeje Fme peiele keâes lehle keâjves Jeeues legcekeâes osKe jne ntB~
1 – ÙeneB Yeer ‘heMÙeeefce’ Meyo mes ceQ DevegYeJe keâj jne ntB – Ssmee DeLe& peevevee ÛeeefnS~ leYeer mJelespemee efJeÕeefceob lehevleb Deeefo MeyoeW keâer meecebpemÙehetCe& JÙeeKÙee nesieer~
cenelceved (ns YeieJeved) ÅeeJee-he=efLeJÙees: (mJeie& Deewj he=efLeJeer keâe) Fob (Ùen) Devlejced (Devleefj#e DeLee&led ceOÙemLeue) Skesâve (Skeâcee$e) lJeÙee efn (legcnejs ner Éeje) JÙeehleb (JÙeehle nw) meJee&: Ûe (Deewj meYeer) efoMe: (efoMeeDeeW ceW) leJe (legcneje) Fob (Ùen) DeÆgleb (DehetJe&) G«eb (Ieesj) ¤heb (¤he Ùee Deekeâej) Â<šdJee (osKekeâj) ueeskeâ-$eÙeb (leerveeW ueeskeâ) ØeJÙeefLeleb (DelÙebvle JÙeefLele Ùee JÙeekegâue nes jns nQ)~~20~~
ns YeieJeved, mJeie& Deewj he=efLeJeer keâe Ùen ceOÙemLeue Skeâcee$e legcnejs ner Éeje JÙeehle nw Deewj meYeer efoMeeDeeW ceW legcneje Ùen DehetJe& YeÙebkeâj ¤he osKekeâj leerveeW ueeskeâ DelÙevle JÙeekegâue nes jns nQ~
Deceer (Jes) megj-me‹e ([ceveg<ÙeosnOeejer Jemeg Deeefo] osJelee ueesie) lJeeb efn (legcnejs ner Yeerlej) efJeMeeqvle (ØeefJe° nes jns nQ) kesâefÛeled (Deewj keâesF&) Yeerlee: (YeÙeYeerle neskeâj) ØeeÀeueÙe: (neLe peesÌ[ keâj) ie=Ceeqvle (j#ee keâer ØeeLe&vee keâj jns nQ) cene|<eefmeæmebIee: (cene|<e Deewj efmeæ ueesie) mJeeqmle ([mebmeej keâe] keâuÙeeCe nes) Fefle (Ssmee) GkeälJee (keânkeâj) heg<keâueeefYe: (Gòeceesòece) mlegefleefYe: (mlegefle JeekeäÙeeW mes) lJeeb (legcnejer) mlegJeeqvle (mlegefle keâj jns nQ)~~21~~
Jes ceveg<ÙeosnOeejer Jemeg Deeefo osJelee ueesie legcnejs ner Yeerlej ØeefJe° nes jns nQ Deewj keâesF& YeÙeYeerle neskeâj neLe peesÌ[les ngS j#ee keâer ØeeLe&vee keâj jns nQ~ cene|<e Deewj efmeæ ueesie mebmeej keâe keâuÙeeCe nes Ssmee keânkeâj Gòeceesòece mlegefle keâj jns nQ~
®õ-DeeefolÙee: (®õ Deewj DeeefolÙeieCe) JemeJe: (JemegieCe) Ùes Ûe (Deewj pees) meeOÙe (meeOÙe veecekeâ osJelee) efJeÕes [osJee:] (efJeÕeosJe ueesie) DeefÕeveew (oes DeefÕeveer kegâceej) ce®le: Ûe (Deewj ce®odieCe) G<cehee: (G<CeheeÙeer efhelej ueesie) ievOeJe&-Ùe#e-efmeæ-Demegj-me‹e: Ûe (Deewj ievOeJe&, Ùe#e, Demegj, Deewj efmeæ mecetn) meJex SJe (meYeer ueesie) efJeeqmcelee: (Dee§eÙe&-Ûeefkeâle neskeâj) lJeeb (legcekeâes) Jeer#evles (osKe jns nQ)~~22~~
11 ®õ, 12 DeeefolÙe, 8 Jemeg, meeOÙe veecekeâ osJelee, efJeÕeosJeieCe, DeefÕeveerkegâcejÉÙe, 49 JeeÙeg-osJelee, G<CeheeÙeer meele efhele=ieCe, ievOeJe&, Ùe#e, Demegj Deewj efmeæueesie meYeer efJemceÙeeefJe° neskeâj legcneje Ùen efJeÕe¤he osKe jns nQ~
1 – ÙeneB Yeer Depeg&ve ves DevegYeJe efkeâÙee efkeâ meYeer ueesie Dee§eÙe&-Ûeefkeâle neskeâj ßeerYeieJeeve keâes osKe jns nQ – Ssmeer JÙeeKÙee ner Gòece Øeleerle nesleer nw~ ‘F&Õej-oMe&ve’ Ùee ‘yeÇÿe%eeve’ keâe Heâue kewâJeuÙecegefòeâ nw~ Ùeefo ievOeJe&, Ùe#e, Demegj Deewj efmeæ ueesie meYeer ßeerYeieJeeve keâe DeØeeke=âle ¤he osKe mekesâ nes, lees Gvekeâer cegefòeâ ceW keâesF& yeeOee veneR jn mekeâleer~ Jes meYeer Yeer cegòeâ nes ieÙes nQ, Ssmee ceeve uesvee nesiee~
ceneyeenes (ns ke=â<Ce) les (legcnejs) yeng-Jekeä$e-ves$eb (DeieefCele cegKeeW Deewj Ûe#egDeeW mes Ùegòeâ) yeng-yeeng-T®-heeoced (DeieefCele yeengDeeW, T®DeeW Deewj ÛejCeeW mes Ùegòeâ) yeng-Gojb (Deveskeâ GojeW Jeeues) yeng-ob°^e-keâjeueb (Deveskeâ YeÙebkeâj ovleeW mes Ùegòeâ) cenled (efJeMeeue) ¤heb (¤he Ùee Deekeâej) Â<šdJee (osKekeâj) ueeskeâe: (mecemle ØeeefCe) ØeJÙeefLelee: ([YeÙe mes] mev$emle) leLee (Gmeer Øekeâej) Denced (ceQ Yeer) [YeÙeYeerle nes jne ntB]~~23~~
ns ke=â<Ce, legcnejs DeieefCele cegKeeW Deewj Ûe#egDeeW mes Ùegòeâ, DeieefCele yeengDeeW, T®DeeW Deewj ÛejCeeW mes Ùegòeâ, Deveskeâ GojeW Jeeues, efJekeâjeue ovleeW mes YeÙebkeâj ®he keâes osKekeâj mecemle ØeeefCe YeÙe mes mev$emle nes jns nQ, Deewj ceQ Yeer YeÙeYeerle nes jne ntB~
1 – Depeg&ve mJeÙeb efJeÕe¤he osKekeâj YeÙeYeerle nes ieÙes Les, Fme keâejCe Jen mecePe jns Les efkeâ meYeer ØeeefCe YeieJeeve keâe Jen efJeješ ¤he osKekeâj YeÙe mes efJeÛeefuele nes ieÙes nQ~
Ë
efJe<Cees (ns efJe<Ceg) veYe:mhe=Meb (DeekeâeMe keâes Útves Jeeues) oerhleced (lespeesceÙe) Deveskeâ-JeCeË (efJeefJeOe-JeCe&-efJeefMe°) JÙeeòeeveveb (efJemle=le cegKeeW Jeeues) oerhle-efJeMeeue-ves$eb (DelÙegppJeue efJeMeeue ves$eeW mes Ùegòeâ) lJeeb (legcnW) Â<šdJee (osKe keâj) ØeJÙeefLele-Devlejelcee (cesje efÛeòe JÙeefLele nes ieÙee nw) [ceQ] Oe=eEle (OewÙe&) Meceb Ûe (Deewj Meeeqvle) ve efJevoeefce (veneR hee jne jntB)~~24~~
ns efJe<Ceg, DeekeâeMe keâes Útves Jeeues, lespeesceÙe, efJeefJeOe-JeCe&-efJeefMe°, efJemle=le cegKe Jeeues, DelÙegppJeue efJeMeeue ves$eeW mes Ùegòeâ legcnW osKekeâj cesje efÛeòe JÙeefLele nes ieÙee nw Deewj ceQ OewÙe& leLee Meeeqvle veneR hee jne ntB~
osJe-F&Me (ns osJesMe) ob°^e-keâjeueeefve (efJekeâjeue ovleeW mes YeÙebkeâj) keâeue-DeveuemeefVeYeeefve Ûe (Deewj ØeueÙeeeqive kesâ meceeve) les (legcnejs) cegKeeefve (cegKeeW keâes) Â<šdJee SJe (osKekeâj ner) efoMe: (efoMeeDeeW keâes) ve peeves (veneR henÛeeve jne ntB DeLee&led efoiYeüevle nes ieÙee ntB) Mece& Ûe (Deewj Meeeqvle) ve ueYes (veneR hee jne ntB), peieefVeJeeme (ns peieefVeJeeme, peiele kesâ DeeOeej) Øemeero (ØemeVe nes peeDees)~~25~~
ns osJesMe, efJekeâjeue ovleeW mes YeÙebkeâj Deewj ØeueÙeeeqive kesâ meceeve legcnejs cegKeeW keâes osKekeâj ceQ efoiYeüevle nes ieÙee ntB Deewj Meeeqvle veneR hee jne ntB~ ns peieoeOeej, legce ØemeVe nes peeDees~
DeJeefve-heeue-me‹w: men (vejheefle-ceb[ueeW kesâ meeLe) Deceer (Jes) Oe=leje°^mÙe (Oe=leje°^ kesâ) meJex (meYeer) heg$ee: (heg$eieCe) leLee (Deewj) Yeer<ce: (Yeer<ceosJe) õesCe: (õesCeeÛeeÙe&) Demeew Ûe metleheg$e: (Deewj Jen metleheg$e keâCe&) DemceoerÙew: Deefhe (nceejs he#e kesâ Yeer) ÙeesOecegKÙew: men (ØeOeeve mesveeheefleÙeeW kesâ meeLe)~~26~~
vejheefle-ceb[ueeW kesâ meeLe Jes Oe=leje°^ kesâ meYeer heg$e Deewj Yeer<ceosJe, õesCeeÛeeÙe&, Jen metleheg$e keâCe&, nceejs he#e kesâ Yeer ØeOeeve-ØeOeeve mesveeheefleÙeeW kesâ meeLe –
ÉÉÉ
lJejceeCee: (yeÌ[s Jesie mes OeeefJele neskeâj) les (legcnejs) ob°^ekeâjeueeefve (efJekeâš ovleeW mes efJekeâjeue) YeÙeevekeâeefve (DelÙevle YeÙebkeâj) Jekeä$eeefCe (cegKe-ie£jeW ceW) efJeMeeqvle (ØeefJe° nes jns nQ) kesâefÛeled (Deewj keâesF& keâesF&) Ûete|Celew: Gòece-Debiew: (Ûete|Cele cemlekeâ neskeâj) oMeveDevlejs<eg (oeleeW kesâ meeqvOemLeueeW ceW) efJeueivee: (mebueive) mebÂMÙevles (Gòece ¤hemes ° nes jns nQ)~~27~~
yeÌ[s Jesie mes OeeefJele neskeâj legcnejs efJekeâš ovleeW mes efJekeâjeue DelÙevle YeÙebkeâj cegKe-ie£jeW ceW ØeefJe° nes jns nQ Deewj efkeâmeer kesâ cemlekeâ efJeÛetCe& nes ieÙes nQ leLee Jes legcnejs oble-mebefOeÙeeW ceW mebueive efoKeeF& heÌ[ jns nQ~
1 – ßeerke=â<Ce cenekeâeue-mJe¤he nQ Deewj mecemle efJeÕeyeÇÿeeC[ keâes Jen Deheves ceW OeejCe efkeâÙes ngS nQ – Fme YeeJe keâes ÙeneB yengle ner megvoj ¤he mes Øeieš efkeâÙee ieÙee nw~ Gme efJeješ heg®<e kesâ Yeerlej mes ner Ùen me=ef°-ØehebÛe ØekeâeefMele nes jne nw, Jener meye kegâÚ OeejCe efkeâÙes ngS nQ Deewj Devle ceW meyekeâes Jener Deheves ceW mebnej keâj uesles nQ DeLee&led Gvekesâ efmeJeeÙe mebmeej ceW Deewj kegâÚ veneR nw~
Ó
ÓÓ
ÙeLee: (efpeme Øekeâej) veoerveeb (veefoÙeeW kesâ) yenJe: (Deveskeâ) DecyegJesiee: (peueØeJeen) DeefYecegKee: ([mecegõkeâer] Deesj peekeâj) mecegõced SJe (mecegõ ceW ner) õJeeqvle (ØeJesMe keâjles nQ) leLee (Gmeer Øekeâej) Deceer (Jes meye) vejueeskeâJeerje: (he=LJeer kesâ Jeerj-ceC[ue) leJe (legcnejs) DeefYeefJepJeueeqvle (ÛeejeW Deesj ØepJeefuele) Jekeä$eeefCe (cegKeeW ceW) efJeMeeqvle (ØeefJe° nes jns nQ)~~28~~
efpeme Øekeâej veefoÙeeW kesâ Deveskeâ peueØeJeen mecegõ keâer Deesj peekeâj Gmeer ceW ØeJesMe keâjles nQ Gmeer Øekeâej Jes meye he=LJeer kesâ JeerjceC[ue legcnejs ÛeejeW Deesj ØepJeefuele cegKeeW ceW ØeefJe° nes jns nQ~
1 – DeefYelees pJeueeqvle Fefle Jee hee":~
ÙeLee (efpeme Øekeâej) heleÁe (HeâefleÁs) mece=æJesiee: (Deefle Jesie mes OeeefJele neskeâj) Øeoerhleb (ØepJeefuele) pJeueveb (Deeqive ceW) efJeMeeqvle (ØeefJe° nes peeles nQ) leLee (Gmeer Øekeâej) ueeskeâe: Deefhe (ceveg<Ùe Yeer) mece=æJesiee: (YeÙebkeâj Jesie mes) veeMeeÙe SJe (ce=lÙeg kesâ efueS ner) leJe (legcnejs) Jekeä$eeefCe (cegKeeW ceW) efJeMeeqvle (ØeJesMe keâj jns nQ)~~29~~
efpeme Øekeâej HeâefleÁs Deefle Jesie mes OeeefJele neskeâj ØepJeefuele Deeqive ceW ØeefJe° nes peeles nQ Gmeer Øekeâej ceveg<Ùe Yeer YeÙebkeâj Jesie mes ce=lÙeg kesâ efueS ner legcnejs cegKeeW ceW ØeJesMe keâj jns nQ~
¢
[legce] pJeueefÆ: (ØepJeefuele) Jeovew: (cegKeeW kesâ Éeje) mece«eeved (mecemle) ueeskeâeved (ueeskeâeW keâes) «emeceeve: («eeme keâjkesâ) mecevleeled (ÛeejeW Deesj) uesefue¢emes (yeej-yeej uesnve Ùee DeemJeeove keâj jns nes), efJe<Cees (ns efJe<Ceg) leJe (legcnejer) G«ee: (leer›e) Yeeme: (ØeYeeÙeW) lespeesefYe: (lespe kesâ Éeje) DeehetÙe& (hetCe& keâjkesâ) mece«eb (mecemle) peieled (mebmeej keâes) Øeleheeqvle (meblehle keâj jner nQ)~~30~~
legce ØepJeefuele cegKeeW kesâ Éeje mecemle ueeskeâeW keâes «eeme keâjkesâ ÛeejeW Deesj yeejyeej uesnve Ùee DeemJeeove keâj jns nes~ ns efJe<Ceg legcnejer leerJeÇ ØeYeeÙeW lespe kesâ Éeje hetCe& keâjkesâ mecemle mebmeej keâes meblehle keâj jner nQ~
G«e¤he: (G«ecete|le Jeeues) YeJeeved (Deehe) keâ: (keâewve nQ) ces (cegPes) DeeKÙeeefn (yeleeFÙes) les (legcnW) vece: Demleg (vecemkeâej keâjlee ntB) osJeJej ( ns osJeßes‰) Øemeero (ØemeVe nes peeÙeB) DeeÅeb (Deeefo heg®<e) YeJevleb (Deehekeâes) efJe%eelegced (peeveves keâer) FÛÚeefce (FÛÚe keâjlee ntB) efn (keäÙeeWefkeâ) leJe (legcneje) ØeJe=eEòe (keâeÙe&) ve Øepeeveeefce (ceQ veneR peevelee)~~31~~
G«e cete|le Jeeues Deehe keâewve nQ? cegPes yeleeFÙes, Deehekeâes vecemkeâej keâjlee ntB~ ns osJeßes‰, Deehe ØemeVe nes peeÙeB~ ns Deeefo heg®<e Deehekeâes peevevee Ûeenlee ntB, keäÙeeWefkeâ Deehekesâ keâeÙe& ceQ DeÛÚer lejn veneR mecePelee~
ßeerYeieJeevegJeeÛe
ÓÓÓ
Ø
Ó
ßeerYeieJeeve GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) [ceQ] ueeskeâ-#eÙe-ke=âled (ueeskeâ mebnejkeâejer) ØeJe=æ: (yengle DeefOekeâ Je=efæ Øeehle) keâeue: (Ùecejepe) Deeqmce (ntB) ueeskeâeved (ØeeefCecee$e keâes DeLee&led me=<š mebmeej keâes) meceenglegË (mebnej keâjves kesâ efueS) Fn (ÙeneB) ØeJe=òe: (ØeJe=òe ngDee ntB) lJeeb $e+les Deefhe (legcnejs Éeje nle ve nesves hej Yeer) ØelÙeveerkesâ<eg (efJeheef#eÙeeW ceW) Ùes (pees) ÙeesOee: (Ùeesæe) DeJeeqmLelee: (DeJeeqmLele nQ) meJex (Jes meye) ve YeefJe<Ùeeqvle (veneR jnWies)~~32~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ceQ ueeskeâmebnejkeâejer yengle YeÙebkeâj Ùecejepe ntB~ ØeeefCecee$e DeLee&led me=° mebmeej keâe mebnej keâjves kesâ efueS ÙeneB ØeJe=òe ngDee ntB~ legcnejs Éeje nle ve nesves hej Yeer efJeheef#eÙeeW ceW pees Ùeesæe DeJeeqmLele nQ, Jes meye veneR jnWies~
lemceeled (Dele:) lJeb (legce) Gefòe‰ (G"es) ÙeMe: (ÙeMe) ueYemJe (Øeehle keâjes) Me$egved (Me$egDeeW keâes) efpelJee (peerle keâj) mece=æb (efJeMeeue SsÕeÙe&Ùegòeâ) jepÙeb (jepÙe) Yegb#Je (Yeesie keâjes) ceÙee (cesjs Éeje) Sles (Ùes ueesie) hetJe&ced-SJe (henues ner) efvenlee: (efvenle ngS nQ) meJÙemeeefÛeved (ns Depeg&ve, oesveeW neLeeW kesâ Éeje meceeve ¤he mes leerj Ûeueeves ceW meceLe&) efveefceòecee$eb (efveefceòe cee$e) YeJe (nes)~~33~~
Dele: legce G"es, ÙeMe Øeehle keâjes, Me$egDeeW keâes peerle keâj efJeMeeue-SsÕeÙe&-Ùegòeâ jepÙe keâe Yeesie keâjes~ cesjs Éeje Ùes ueesie henues ner efvenle nes Ûegkesâ nQ, oesveeW neLeeW kesâ Éeje meceeve ¤he mes leerj Ûeueeves ceW meceLe& ns Depeg&ve, legce efveefceòe cee$e yevees~
ceÙee (cesjs Éeje) nleeved (efvenle) õesCeb Ûe Yeer<ceb Ûe peÙeõLeb Ûe keâCeË Ûe (õesCe, Yeer<ce, peÙeõLe Deewj keâCe&) leLee (Deewj) DevÙeeved (DevÙeevÙe) ÙeesOeJeerjeved Deefhe (Ùeesæe JeerjeW keâes Yeer) lJeb (legce) peefn (ceej [euees) cee JÙeefLe‰e: ([jes cele) jCes (Ùegæ ceW) mehelveeved (Me$egDeeW kesâ legce) pesleeefme (efJepeÙeer nes) ÙegOÙemJe (Dele: Ùegæ keâjes)~~34~~
cesjs Éeje henues ner efvenle õesCeeÛeeÙe&, Yeer<ceosJe, peÙeõLe Deewj keâCe& leLee DevÙeevÙe Ùeesæe JeerjeW keâes legce ceej [euees, [jes cele~ Ùegæ ceW Me$egDeeW keâes legce DeJeMÙe ceej mekeâesies, keäÙeeWefkeâ GvnW ceQ ceej Ûegkeâe ntB, Dele: meenme kesâ meeLe Ùegæ keâjes~
meÀeÙe GJeeÛe
š
mebpeÙe: GJeeÛe (mebpeÙe ves keâne) – kesâMeJemÙe (ßeerke=â<Ce keâe) Sleled (Ùen) JeÛeveb (JeÛeve) ßeglJee (megvekeâj) Jesheceeve: (keâeBheles ngS) efkeâjeršer (cegkegâšOeejer Depeg&ve ves) ke=âle-Debpeefue: (neLe peesÌ[keâj) ke=â<Ceb (ßeerke=â<Ce keâes) vecemke=âlJee (vecemkeâej keâjkesâ) YeerleYeerle: (Ì[jles ngS) ØeCecÙe (ØeCeece keâjkesâ) YetÙe: SJe (hegve:) meieodieoced (ieûomJej mes) Deen (keâne)~~35~~
mebpeÙe ves keâne – ‘ßeerke=â<Ce keâe Ùen JeÛeve megvekeâj Depeg&ve ves keâeBheles ngS neLe peesÌ[ keâj GvnW ØeCeece keâjkesâ ieodieo mJej mes keâne –
Depeg&ve GJeeÛe
ØØ
Ø
Depeg&ve GJeeÛe: (Depeg&ve ves keâne) – $e+<eerkesâMe (ns ù<eerkesâMe), leJe (legcneje) ØekeâerlÙee& (ceenelcÙe keâerle&ve keâjkesâ) peieled (mebmeej kesâ ueesie) Øeù<Ùeefle (DelÙevle ØemeVe nes jns nQ) DevegjpÙeles Ûe (Deewj legcnejs Øeefle Devegjòeâ Yeer nes jns nQ) j#eebefme (je#eme ueesie) Yeerleeefve (YeÙeYeerle neskeâj) efoMe: (omeeW efoMeeDeeW ceW) õJeeqvle (Yeeie jnW nQ) meJex (mecemle) efmeæme‹e: Ûe (Deewj efmeæ ueesie) vecemÙeeqvle (legcnW ØeCeece keâj jns nQ) [Ùes meYeer] mLeeves (GefÛele mecePelee ntB)~~36~~
Depeg&ve ves keâne – ns ùef<ekesâMe, legcneje ceenelcÙe keâerle&ve keâjkesâ mebmeej kesâ ueesie DelÙevle ØemeVe nes jns nQ Deewj Jes legcnejs Øeefle Devegjòeâ Yeer nes jns nQ~ je#eme ueesie YeÙeYeerle neskeâj omeeW efoMeeDeeW ceW Yeeie jns nQ Deewj mecemle efmeæ ueesie legcnW ØeCeece keâj jns nQ, Fve meYeer keâes ceQ GefÛele ner mecePelee ntB~
cenelceved (ns cenelcee), Devevle (ns Devevle), osJesMe (ns osJesMe), peieled-efveJeeme (ns peieoeßeÙe), yeÇÿeCe: Deefhe (yeÇÿee mes Yeer) iejerÙemes (ßes‰) Deeefokeâ$ex Ûe (leLee Deeefo keâejCe ¤he) les (legcnW) keâmceeled (keäÙeeW) [osJelee ueesie] ve vecesjved (vecemkeâej veneR keâjles?) meled (JÙeòeâ) Demeled (DeJÙeòeâ) hejb (Fve oesveeW mes hejs) Ùeled (pees) De#ejb (De#ej heg®<e nw) leled Ûe (Jen Yeer) lJeced (legce nes)~~37~~
ns cenelcee, ns Devevle, ns osJesMe, ns peieoeßeÙe, yeÇÿee mes Yeer ßes‰ leLee Deeefo keâejCe ¤he legcnW keäÙeeW osJelee ueesie vecemkeâej veneR keâjles? JÙeòeâ, DeJÙeòeâ peieled leLee Fve oesveeW mes hejs pees De#ej heg®<e nQ Jen Yeer legce ner nes DeLee&led legcnejs efmeJeeÙe mebmeej ceW Deewj kegâÚ veneR nw~
Devevle¤he (ns Devevle¤heOeejer) lJeb (legce) DeeefoosJe: (osJeleeDeeW ceW DeeefoosJe, DeLee&led Jes Yeer legcemes ner GlheVe nQ) hegjeCe: (Deveeefo) heg®<e: (heg®<e) lJeb (legce) DemÙe (Fme) efJeÕemÙe (efJeÕe kesâ) hejb (Skeâcee$e ßes‰) efveOeeveced (ueÙemLeeve) Jesòee (%eelee) JesÅeb Ûe (Deewj %esÙe) hejb Oeece Ûe (hejce Oeece Yeer) Deefme (legce nes) lJeÙee (legcnejs Éeje) efJeÕeced (Ùen peieled) leleb (JÙeehle nw)~~38~~
ns Devevle¤heOeejer ke=â<Ce, legce osJeleeDeeW kesâ Yeer DeeefoosJe, legce Deveeefo heg®<e, Fme efJeÕe kesâ Skeâcee$e ßes‰ ueÙemLeeve, %eelee Deewj %esÙe leLee hejce heo Yeer nes~ legcnejs Éeje ner Ùen peiele JÙeehle nw~
lJeb (legce) JeeÙeg: (JeeÙegosJelee) Ùece: (Ùecejepe) Deeqive: (DeeqiveosJe) Je®Ce: (Je®CeosJe) MeMee¿: (Ûevõ) Øepeeheefle: (Øepeeheefle yeÇÿee) Øeefheleecen: Ûe (Deewj Gvekesâ Yeer pevekeâ nes) les (legcnW) menœe-ke=âlJe: (npeejeW yeej) vece: Demleg (vecemkeâej keâjlee ntB) hegve: Ûe (efHeâj Yeer) vece: (vecemkeâej) YetÙe: Deefhe (hegvejefhe) les (legcnW) vece: vece: (yeej yeej vecemkeâej nw)~~39~~
legce JeeÙeg osJelee, Ùecejepe, DeeqiveosJe, Je®CeosJe, Ûevõ, Øepeeheefle yeÇÿee Deewj Gvekesâ Yeer pevekeâ nes, legcnW npeejeW yeej vecemkeâej nes Deewj hegve: yeej yeej vecemkeâej nes~
›››
meJe&: (ns meJee&lcee) les (legcnejs) hegjmleeled (meeceves) DeLe (Deewj) he=‰le: (heerÚs Yeer) vece: (vecemkeâej keâjlee ntB)~ les (legcnejs) meJe&le: SJe (meYeer Deesj) vece: Demleg (vecemkeâej nw) Devevle-efJeÙe& (ns Devevle Meefòeâ Jeeues) DeefceleefJe›eâce: (ns Deheefjefcele efJe›eâceMeeueer) lJeb (legce) meJeË (mecemle yeÇÿeeC[ keâes) meceehveesef<e (JÙeehle efkeâÙes ngS nes) lele: (Fmeer keâejCe) meJe&: (legce meJe&mJe¤he) Deefme (nes)~~40~~
ns meJee&lcee hejcesÕej, legcnejs meeceves Deewj heerÚs vecemkeâej keâjlee ntB~ legcnejs meYeer Deesj vecemkeâej nw~ ns Devevle Meefòeâ Jeeues, ns Deheefjefcele efJe›eâceMeeueer ke=â<Ce, legce mecemle yeÇÿeeC[ keâes JÙeehle efkeâÙes ngS nes, Fmeer keâejCe legce meJe&mJe¤he nes~
Ø
leJe (legcneje) ceefnceeveced (ceenelcÙe ¤he) Fob [Ûe] (Ùen efJeÕe ¤he) Depeevelee (ve peeve keâj) ceÙee (cesjs Éeje) Øeceeoeled (De%eeveJeMe) ØeCeÙesve Jee Deefhe (Ùee Øesce kesâ keâejCe) meKee (efce$e) Fefle celJee (Ssmee ceevekeâj) ns ke=â<Ce (ns ke=â<Ce) ns ÙeeoJe (ns ÙeeoJe) ns meKee (ns meKes) Fefle (Ssmes) ØemeYeb (DeefJeveÙe mes) Ùeled (pees kegâÚ) Gòeâced (keâne ieÙee nw)~~41~~
legcneje ceenelcÙe ¤he Ùen efJeÕe¤he ve peevekeâj ceQ De%eeveJeMe Ùee Øesce kesâ keâejCe legcnW efce$e mecePe keâj ns ke=â<Ce, ns ÙeeoJe, ns meKes, Ssmes DeefJeveÙe kesâ keâejCe pees kegâÚ ceQves keâne nw –
Ó
ÓÓÓ
ÓÓ
DeÛÙegle (ns ke=â<Ce) efJenej-MeÙÙee-Deemeve-Yeespeves<eg (Deeceeso-Øeceeso, Kesue, MeÙeve, Deemeve Deewj Yeespeve kesâ meceÙe) Skeâ: (Dekesâues jnles meceÙe) DeLeJee (DeLeJee) leled-mece#eced (legcnejs meeceves) DeJenemeeLeË (heefjneme ceW) Ùeled (pewmes legce) Demelke=âle: (Deheceeefvele) Deefme (ngS nes) Denb (ceQ) DeØecesÙeb lJeeb (DeefÛevlÙe ØeYeeJeMeeueer legcnejs heeme) leled (Gmekeâer) #eeceÙes (#ecee ceeBielee ntB)~~42~~
ns ke=â<Ce, Deeceeso-Øeceeso, Kesue, MeÙeve, Deemeve Deewj Yeespeve kesâ meceÙe, Dekesâues jnles meceÙe, Ùee meeceves, heefjneme ceW ceQves legcneje Deheceeve efkeâÙee nw, DeefÛevlÙe ØeYeeJeMeeueer legcnejs heeme ceQ Gmekeâer #ecee ceeBielee ntB~
DeØeefleceØeYeeJe (ns DelegueveerÙe ØeYeeJeMeeueer ke=â<Ce) lJeb (legce) DemÙe (Fme) Ûej-DeÛejmÙe (mLeeJejpebieceelcekeâ) ueeskeâmÙe (mebmeej kesâ) efhelee hetpÙe: ieg®: (œe°e, hetpeveerÙe Deewj ieg®) iejerÙeeved Ûe (Deewj ieg® mes Yeer DeefOekeâ hetpeveerÙe) Deefme (nes) ueeskeâ-$eÙes-Deefhe (leerveeW ueeskeâeW ceW Yeer) lJeled-mece: (legcnejs meceeve) ve Deeqmle (keâesF& veneR nw) DeYÙeefOekeâ: (legcemes yeÌ[e) DevÙe: kegâle: (Deewj keâneB nw?)~~43~~
ns DelegueveerÙe ØeYeeJeMeeueer ke=â<Ce, legce Fme mLeeJej-pebieceelcekeâ mebmeej kesâ œe°e, hetpeveerÙe Deewj ieg® mes Yeer DeefOekeâ hetpeveerÙe nes~ leerveeW ueeskeâeW ceW legcnejs meceeve keâesF& veneR nw, legcemes yeÌ[e DevÙe keâewve nesiee?
1 – iegjesie&jerÙeeved Fefle Ûe DevÙe: hee":
osJe (ns ke=â<Ce) lemceeled (FmeefueS) Denb (ceQ) keâeÙeb (Mejerj keâes) ØeefCeOeeÙe (ob[Jele DeJevele keâjkesâ) ØeCecÙe (ØeCeece keâjles ngS) F&[Ÿeced (JevoveerÙe) F&Meced (F&Õej-mJe¤he) lJeeb (legcnW) ØemeeoÙes (ØemeVe keâjlee ntB) efhelee-FJe (efhelee kesâ meceeve) heg$emÙe (heg$e keâe), meKee FJe (efce$e kesâ meceeve) meKÙeg: (efce$e keâe) efØeÙe: FJe (efØeÙe kesâ meceeve) efØeÙeeÙee: (efØeÙee keâe [DehejeOe #ecee keâjves keâer lejn legce Yeer]) mees{gb (menve keâjkesâ #ecee keâjves kesâ) Den&efme (ÙeesiÙe nes)~~44~~
ns ke=â<Ce, Gmeer keâejCe ceQ Mejerj keâes ob[Jele DeJevele keâjkesâ ØeCeece keâjles ngS JevoveerÙe F&Õej-mJe¤he legcnW ceQ ØemeVe keâj jne ntB~ pewmes efhelee heg$e keâe, efce$e efce$e keâe leLee efØeÙe efØeÙee keâe DehejeOe #ecee keâjles nw Gmeer lejn legce Yeer Gmes menve keâjkesâ #ecee keâjes~
osJe (ns ke=â<Ce) De°hetJeË (De°hetJe& legcneje efJeÕe¤he) Â<šdJee (osKekeâj) ùef<ele (ceQ ne|<ele) Deeqmce (ntB) YeÙes Ûe (efHeâj YeÙe mes) ces (cesje) ceve: (ceve) ØeJÙeefLeleb (efJeMes<e ¤he mes Mebefkeâle ngDee nw) osJesMe (ns ke=â<Ce) peieled-efveJeeme (ns peieoeOeej) leled (Jen) ¤heced SJe (hetJe&¤he ner) ces (cegPes) oMe&Ùe (efoKeeDees) Øemeero (Deewj ØemeVe nes peeDees)~~45~~
ns ke=â<Ce, De°hetJe& legcneje efJeÕe¤he osKekeâj ceQ ne|<ele nes ieÙee ntB~ efHeâj YeÙe mes cesje ceve efJeMes<e ¤he mes Mebefkeâle nes ieÙee nw, ns ke=â<Ce, ns peieoeOeej, Jen hetJe& ¤he ner cegPes efHeâj mes efoKeeDees Deewj ØemeVe nes peeDees~
š
›
Denb (ceQ) lJeeb (legcnW) leLee SJe (Gmeer lejn) efkeâjerefšveb (cegkegâšOeejer) ieefoveb (ieoeheeefCe) Ûe›eânmleb (leLee Ûe›eâOeejer ¤he mes) õ°gb (osKevee) FÛÚeefce (Ûeenlee ntB) menœeyeenes (ns Devevle YegpeeDeeW Jeeues) efJeÕecetlex (efJeÕecete|le) lesve (Gmeer) Ûeleg:Yegpesve (Ûeej neLeeW Jeeues) ¤hesCe SJe (¤he mes ner) YeJe (efJejepeceeve nes peeDees)~~46~~
ceQ legcnW Gmeer lejn cegkegâšOeejer, ieoe Deewj Ûe›eâ efueÙes ngS ¤he mes ner osKevee Ûeenlee ntB~ ns Devevle YegpeeDeeW Jeeues efJeÕecete|le kesâMeJe, Gmeer Ûeej neLeeW Jeeues ¤he mes ner efJejepeceeve nes peeDees~
ßeerYeieJeevegJeeÛe
ØØØ
ÕÕÕ
ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) Depeg&ve (ns Depeg&ve) ØemeVesve (ØemeVe neskeâj) ceÙee (cesjs Éeje) DeelceÙeesieeled (Deheveer ÙeesieefJeYetefle kesâ ØeYeeJe mes) Fob (Ùen) lespeesceÙeb (lespe:hetCe&) Devevleb (Demeerce) DeeÅeb (Deeefo ¤he) hejb efJeÕeb ¤heb (ßes‰ efJeÕeelcekeâ ¤he oe|Meleb (Øeoe|Mele ngDee) Ùeled (pees ¤he) lJeovÙesve (legcnejs efmeJeeÙe otmejs kesâ Éeje) ve °hetJeË (henues veneR osKee ieÙee nw)~~47~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ns Depeg&ve, ceQves legcnejs Thej ØemeVe neskeâj Deheveer ÙeesieMeefòeâ kesâ ØeYeeJe mes Dehevee Ùen lespeesceÙe Devevle Deewj DeeefoYetle efJeÕeelcekeâ ßes‰ ¤he legcnW efoKeeÙee, cesjs Fme ¤he keâes legcnejs efmeJeeÙe Deewj efkeâmeer ves henues veneR osKee Lee~
kegâ®-ØeJeerj (ns kegâ®ßes‰ Depeg&ve) ve Jeso-Ùe%es-DeOÙeÙevew: (JesoeOÙeÙeve, Ùe%eeveg‰eve Deeefo kesâ Éeje veneR) ve oevew: (oeve kesâ Éeje Yeer veneR) ve Ûe ef›eâÙeeefYe: (Deeqivenes$e Deeefo keâeÙeeX kesâ Éeje Yeer veneR) ve G«ew: leheesefYe: (Deewj G«e lehemÙee kesâ Éeje Yeer veneR) SJeb ¤he: (Ssmee efJeÕe¤he Jeeuee) Denb (ceQ) ve=ueeskesâ (ceveg<Ùeueeskeâ ceW) lJeovÙesve (legcnejs efmeJeeÙe DevÙe keâesF&) õ°gb (osKeves ceW) MekeäÙe: (meceLe& nw)~~48~~
ns kegâ®ßes‰ Depeg&ve, JesoeOÙeÙeve, Ùe%eefJe%eeve, oeve, Deeqivenes$e, ÛeevõeÙeCe Deeefo keâ"esj lehemÙee kesâ Éeje Yeer keâesF& cesjs Fme efJeÕe¤he keâe oMe&ve veneR keâj mekeâe nw~ Fme ceveg<Ùeueeskeâ ceW kesâJeue legcneR Fme efJeješ ¤he keâe oMe&ve keâj mekesâ nes~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Meejerefjkeâ Yee<Ùe ceW efueKee nw – ‘‘F&Õejeveg«ennslegkesâvewJe Ûe efJe%eevesve cees#eefmeefæYe&Jeefle~’’ F&Õej keâer ke=âhee mes Øeehle yeÇÿe%eeve kesâ Éeje ner cees#eueeYe neslee nw~ YeieJeeve keâer ke=âhee mes ner Gvekeâe oMe&ve neslee nw~ Jen pehe lehe Deeefo kesâ Éeje ØeehÙe veneR nw~ YeieJeöMe&ve keâe Heâue cees#e nw~ nesce-Ùeeie, pehe-lehe Deeefo efve<keâece YeeJe mes Devegef‰le nesves hej efÛeòeMegefæ nesleer nw~ Depeg&ve ves pees ogue&Ye efJeÕe¤he keâe oMe&ve efkeâÙee Lee Jen kesâJeue cee$e YeieJeeve keâer ke=âhee keâe ner Heâue nw~
Ø
F&Âkedâ (Fme Øekeâej) Fob (Ùen) cece (cesje) Ieesjced (YeÙebkeâj) ¤heb (efJeÕe¤he) Â<šdJee (osKekeâj) les (legcneje) JÙeLee (YeÙe Ùee ceesn) cee (ve nes) efJecet{YeeJe: Ûe (Deewj JÙeekegâue YeeJe Yeer) cee (ve nes) JÙehesleYeer: (YeÙe-jefnle) hegve: (efHeâj) lJeb (legce) ces (cesje) Fob (Ùen) leled (Jen) ¤heced SJe (hetJe&¤he ner) ØeheMÙe (oMe&ve keâjes)~~49~~
Fme Øekeâej Ùen cesje YeÙebkeâj efJeÕe¤he osKekeâj legcnW YeÙe Ùee ceesn ve nes Deewj JÙeekegâue YeeJe Yeer ve nes~ YeÙe-jefnle ØemeVeefÛeòe neskeâj efHeâj legce cesje Ùen Deewj Jen hetJe& ¤he ner osKees~
ÕÕÕ
mebpeÙe GJeeÛe (mebpeÙe ves keâne) JeemegosJe: (ßeerke=â<Ce ves) Depeg&veb (Depeg&ve keâes) Fefle (Ssmee) GkeälJee (keân keâj) YetÙe: (hegve:) leLee (Gme Øekeâej) mJekebâ (Dehevee) ¤heb (hetJe& ¤he) oMe&Ùeeceeme (efoKeeÙee) cenelcee (ßeerke=â<Ce ves) meewcÙeJeheg: (ØemeVe -cete|le) YetlJee (OeejCe keâj) Yeerleb (YeÙeYeerle) Sveb (Ssmes Depeg&ve keâes) DeeÕeemeÙeeceeme (DeeÕeemeve efoÙee)~~50~~
mebpeÙe ves keâne – ßeerke=â<Ce ves Depeg&ve mes Ssmee keân keâj hegve: Deheveer cete|le OeejCe keâj ueer Deewj ØemeVecete|le neskeâj YeÙeYeerle Depeg&ve keâes DeeÕeemeve efoÙee~
1 – ‘mJekebâ ¤heb’ (DeLee&led Dehevee ¤he) – Fme Meyo keâer JÙeeKÙee ceW kegâÚ celeYeso nw~ Fme DeOÙeeÙe kesâ 46 JeW Mueeskeâ ceW Depeg&ve ves ßeerke=â<Ce mes ØeeLe&vee keâer Leer efkeâ Deehe Fme efJeÕe¤he keâe heefjlÙeeie keâj Deheveer hetJe& ÛelegYeg&pe cete|le cegPes efoKeeFS~ efkeâvleg 51 JeW Mueeskeâ ceW efceuelee nw efkeâ YeieJeeve ves Deheves ‘meewcÙeb ceeveg<eb ¤heb’ DeLee&led megvoj ceveg<Ùe ¤he efoKeeÙee Lee~ 49 Deewj 50 Fve oesveeW MueeskeâeW kesâ ‘ces ¤heefceob’ Deewj ‘mJekebâ ¤heb’ Deeefo MeyoeW keâer JÙeeKÙee ceW šerkeâekeâejeW ceW mes efkeâmeer efkeâmeer ves keâne nw – ‘‘Depeg&ve ßeerke=â<Ce keâes meoe ÛelegYeg&pe cete|le ceW ner osKeles Les~...’’ ÛelegYeg&pe nesves hej Yeer Jen ceeveg<e ¤he ner Lee~ JeemegosJe keâes Ùeefo meoe ÛelegYeg&pe cete|le ceW Depeg&ve osKee keâjles Les, lees GvnW ceveg<Ùe ¤he ceW keâYeer Jen mecePe veneR mekeâles Les~
Depeg&ve GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) – peve-Deo&ve (ns peveeo&ve) leJe (legcneje) Fob (Ùen) meewcÙeb (Meevle, ØemeVe) ceeveg<eb ¤heb (ceveg<Ùe ¤he) Â<šdJee (osKekeâj) FoeveeR (Deye) [Denb-ceQ] meÛeslee: (ØemeVeefÛeòe) mebJe=òe: (ngDee ntB) Øeke=âeEle iele: (Deewj mJemLe Yeer) Deeqmce (ngDee ntB)~~51~~
Depeg&ve ves keâne – ns peveeo&ve, legcneje Ùen Meevle ceveg<Ùe ¤he osKekeâj Deye ceQ ØemeVeefÛeòe leLee mJemLe ngDee ntB~
1 – ÙeneB Yeer Depeg&ve ves keâne – ‘‘legcneje ceveg<Ùe ¤he osKekeâj ceQ ØemeVe ngDee ntB~’’ Fmemes mhe° mecePe ceW Deelee nw efkeâ ßeerke=â<Ce kesâ ceveg<Ùe ¤he kesâ meeLe ner Depeg&ve heefjefÛele Les~
GvneWves Deheveer ÛelegYeg&pe cete|le kebâme kesâ keâejeieej ceW pevce kesâ meceÙe ner JemegosJe Deewj osJekeâer keâes efoKeeF& Leer Deewj Gvekeâer ØeeLe&vee mes GvneWves Gmeer meceÙe Gme ¤he keâes efÚhee efueÙee Lee~ ÙeneB lekeâ efkeâ vevo kesâ Iej ceW Jes peeles meceÙe JemegosJe ke=â<Ce keâes oes YegpeeDeeW Jeeues veJepeelekeâ kesâ ¤he ceW ner ues ieÙes Les~ Gmekesâ yeeo ßeerceÆeieJele Ùee ceneYeejle Deeefo «evLeeW ceW Depeg&ve ves ßeerke=â<Ce keâes ÛelegYeg&pe ¤he mes osKee Lee, Ssmee keâesF& GuuesKe veneR efceuelee~ Depeg&ve ßeerke=â<Ce keâes DeejcYe mes ner ceveg<Ùe ¤he ceW osKee keâjles Les leLee Gme ceveg<Ùe ¤heOeejer ßeerke=â<Ce kesâ meeLe Gvekeâer efce$elee Leer Deewj Ùener Lee Gvekeâe heefjefÛele ¤he~ Fme keâejCe ceveg<Ùe ¤he osKekeâj Depeg&ve DeeÕemle nes ieÙes Les~ Dele: 46 JeW Mueeskeâ ceW pees ‘lesvewJe ¤hesCe ÛelegYeg&pesve’ nw, JeneB ÛelegYeg&pesve Meyo Øeef#ehle ceevee peelee nw~
ßeerYeieJeevegJeeÛe
ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) – cece (cesje) Fob (Ùen) megogo&MeË (DelÙevle ogue&Ye) Ùeled (pees) ¤heb (efJeÕe¤he) °Jeeved Deefme (legceves osKee) osJee: Deefhe (osJelee ueesie Yeer) DemÙe (Fme) ¤hemÙe (¤he keâe) efvelÙeb (meoe) oMe&ve-Deekeâeef÷Ce: (oMe&veekeâeb#eer nQ)~~52~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – cesje Ùen DelÙevle ogue&Ye pees efJeÕe¤he legceves osKee, osJelee ueesie Yeer Fme ¤he kesâ oMe&veekeâeb#eer nQ~
ÙeLee (efpeme Øekeâej) ceeb (cegPes) °Jeeved Deefme (legceves osKee) SJebefJeOe: (Fme Øekeâej) Denb (ceQ) ve Jesow: (JesoeOÙeÙeve kesâ Éeje veneR) ve lehemee (lehemÙee kesâ Éeje veneR) ve oevesve (oeve kesâ Éeje veneR) ve Ûe FpÙeÙee (Deewj ve Ùe%e kesâ Éeje Yeer) õ°gb (osKeves) MekeäÙe: (ÙeesiÙe ntB)~~53~~
legceves DeYeer efpeme efJeÕe¤he keâe oMe&ve efkeâÙee nw, Jen JesoeOÙeÙeve, ÛeevõeÙeCeeefo lehemÙee, ieeYeer megJeCee&efo oeve Ùee nesceÙeeieeefo Deveg‰eve kesâ hegCÙe Heâue mes Yeer osKee veneR pee mekeâlee~
1 – ÙevceÙe Fefle Jee hee":~ 1 – ßeerYeieJeeve kesâ efkeâmeer ¤he keâe Yeer oMe&ve JesoeOÙeÙeve Ùee lehemÙee Deeefo kesâ Éeje veneR efkeâÙee pee mekeâlee, Gvekeâer ke=âhee mes ner Jen mecYeJe nw~ ÙeneB efJeMes<e ¤he mes efJeÕe¤he keâer mlegefle kesâ efueÙes ßeerYeieJeeve ves keâne nw efkeâ Ùen efJeÕe¤he Flevee ogue&Ye nw efkeâ lehemÙee Deeefo kesâ Éeje Gmekeâe oMe&ve mecYeJe veneR nw~
Ó
hejvlehe Depeg&ve (ns Me$egleeheve Depeg&ve) leg (efkeâvleg, kesâJeue) DevevÙeÙee (Skeâefve‰) YekeälÙee (Yeefòeâ kesâ Éeje) SJebefJeOe: (Fme Øekeâej) Denb (ceQ) %eelegb (peeveves) õ°gb Ûe (oMe&ve keâjves) ØeJes°gb Ûe (Deewj cegPeceW ØeefJe° nesves Ùee Skeâelcekeâ nes peeves ceW) MekeäÙe: (ceveg<Ùe meceLe& nw)~~54~~
ns Me$egleeheve Depeg&ve, kesâJeue Skeâefve‰ Yeefòeâ Éeje ner Fme Øekeâej cegPes (henues meeOeejCe YeeJe mes) ceveg<Ùe cegPes peeve mekeâlee nw Deewj ØelÙe#e oMe&ve leLee Devle ceW cesje mJe¤he Øeehle keâj cees#eueeYe Yeer Yeefòeâ mes ner mecYeJe nw~
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos efJeÕe¤heoMe&veÙeesiees veece SkeâeoMeesÓOÙeeÙe: meceehle:~ nefj: Ô lelmeled~
heeC[Je (ns Depeg&ve) Ùe: (pees) celed-keâce&-ke=âled (cesjer Øeerefle kesâ efueÙes keâce& keâjlee nw) celed-hejce: (cegPes DeeßeÙe keâjlee nw) mebieJee|pele: (Deemeefòeâ-jefnle) celed-Yeòeâ (cesje Yeòeâ DeLee&led cesjer ner Yepevee keâjlee nw) meJe&Yetles<eg Ûe (Deewj mecemle ØeeefCeÙeeW ceW) efveJezj: (Me$egYeeJejefnle nw) me: (Jen Yeòeâ) ceeced (cegPes DeLee&led JeemegosJe¤he ßeerYeieJeeve keâes) Sefle (Øeehle keâjlee nw)~~55~~
ns Depeg&ve, pees JÙeefòeâ cesjer Øeerefle kesâ efueS keâce& keâjlee nw, Deemeefòeâ-jefnle cesje Jen Yeòeâ cesjer Yepevee keâjlee nw, Deewj pees mecemle ØeeefCeÙeeW ceW Me$egYeeJe-jefnle nw, Jener Yeòeâ cegPes Øeehle keâjlee nw~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme-efJejefÛele ue#eMueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee efJe<eÙekeâ ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe efJeÕe¤heoMe&veÙeesie veecekeâ SkeâeoMe DeOÙeeÙe meceehle~
55 MueeskeâeW ceW Ùen DeOÙeeÙe meceehle nw~ Fme DeOÙeeÙe keâe veece ‘efJeÕe¤heoMe&veÙeesie’ nw~ ßeerYeieJeeve kesâ efvekeâš efJeÕe¤he oMe&ve kesâ efueS Depeg&ve ves keâelej YeeJe mes ØeeLe&vee keâer Leer~ GvneWves ØemeVe neskeâj Dehevee F&ÕejerÙe ¤he efoKeeÙee~ efkeâvleg Fve mLetue Ûe#egDeeW mes YeieJeeve kesâ ÙeLeeLe& ¤he keâe oMe&ve veneR efkeâÙee pee mekeâlee, keäÙeeWefkeâ Fve Ûe#egDeeW mes kesâJeue meebmeeefjkeâ heoeLe& ner osKes pee mekeâles nQ~ ‘efÛevceÙe ¤he’ osKeves kesâ efueS ‘efÛevceÙe o=ef°’ keâer DeeJeMÙekeâlee nw~ Fme keâejCe ßeerYeieJeeve ves Depeg&ve keâes ‘efoJÙeÛe#eg’ Ùee ‘YeeJeves$e’ efoÙes Les~ Gve efoJÙe Ûe#egDeeW kesâ Éeje Depeg&ve ves ßeerYeieJeeve keâe efoJÙe ¤he osKee Lee efpeme ¤he keâe oMe&ve nesves mes ceveg<Ùe keâes hejce ieefle efceueleer nw~
yeÇÿe kesâ mJe¤he-keâerle&ve keâjles ngS Jeso ves keâne nw – ‘SkeâcesJeeefÉleerÙeced yeÇÿe’ – yeÇÿe Skeâ Deewj DeefÉleerÙe nQ; ‘meJeË KeequJeob yeÇÿe’ – Ùes meYeer yeÇÿe nQ~ efHeâj keâne nw – ‘leled meJe&ceYeJeled’
– Jener meye kegâÚ ngS nQ~ Jener mebmeej kesâ efveefceòe Deewj Gheeoeve oesveeW keâejCe nQ~ Jen Skeâ nQ~ Jen Deveskeâ ngS nQ~ ‘SkeâesÓnb yeng mÙeeced, ØepeeÙesÙe’ – ceQ Skeâ ntB, Deveskeâ ntBiee – Øepee me=ef° keâ¤Biee~ Jen Skeâ neskeâj Yeer Deheves keâes mebmeej kesâ ¤he ceW ¤heeefÙele keâjles nQ~ mebmeej keâer me=ef° keâjkesâ Jen GmeceW DevegØeefJe° nes ieÙes~ ‘me Fob meJeË Deme=pele, leled me=<šdJee leosJeevegØeeefJeMeled’ – ‘leoelceeveb mJeÙecekegâ®le’~ GvneWves Deheves keâes heefjÂMÙeceeve mebmeej kesâ ¤he ceW ¤heeefÙele keâj efueÙee~
‘SkeâcesJeeefÉleerÙeb yeÇÿe’ ‘vesn veeveeeqmle eEkeâÛeve’ – yeÇÿe Skeâ Deewj DeefÉleerÙe nQ~ Fme mebmeej ceW veevee heoeLe& veneR nQ~
Jen Yetcee DeLee&led meJe&JÙeehekeâ nQ~ Skeâcee$e yeÇÿe ner nQ, Jener Skeâcee$e melÙe Jemleg nQ~ Fve Jeso-JeekeäÙeeW ceW efJejesOe Øeleerle nesves hej Yeer Gvekeâe meecebpemÙe efoKeeves kesâ efueS ner ßeerYeieJeeved ves Gme Øekeâej efJeÕe¤he keâes Øeieš efkeâÙee~ Ùen mebmeej yeÇÿe keâe efJeješ Mejerj nw Jeso ceW ‘menŒeMeer<ee& menœee#e: menœeheeled, me YeteEce efJeÕelees Je=lJeelÙeefle‰öMeebiegueced’ – heg®<e: ‘Gme efJeješ heg®<e kesâ menœe (Devevle) cemlekeâ, menœe (DeieefCele) Ûe#eg Deewj menœe (Devevle) ÛejCe nQ~ Jen yeÇÿeeC[ keâes hetCe&leÙee heefjJesef°le keâjkesâ ome GBieueer heefjefcele mLeeve yeenj Yeer DeJeeqmLele nQ~’ Fme Øekeâej JeCe&ve efkeâÙee ieÙee nw – Ùen efJeÕeyeÇÿeeC[ GvneR keâe efJeješd ¤he nw, Fmeer keâejCe Jen efJeÕe¤he nQ~
Fme Øekeâej efJeješ ¤heer ßeerYeieJeeve keâe oMe&ve keâjves mes –
efYeÅeles ùoÙe«eeqvLeeqMÚÅevles meJe&mebMeÙee: ~
#eerÙevles ÛeemÙe keâcee&efCe leeqmceved °s hejeJejs ~~
– ‘hej (ßes‰) yeÇÿee Yeer efpevemes DeJej (efveke=â°) nQ Gve hejceelcee keâe oMe&ve keâjves mes õ°e keâer ùoÙe«eeqvLe (De%eeve keâer ieeB") Kegue peeleer nw, mecemle mebMeÙe otj nes peeles nQ DeLee&led hetCe&%eeve ueeYe neslee nw Deewj (ØeejyOe kesâ efmeJeeÙe) meejs keâce&mebmkeâej #eÙeØeehle nes peeles nQ~’ Ssmeer DeJemLee nesleer nw~
ßeerYeieJeeve ves Depeg&ve keâes efpeme efJeÕe¤he keâe oMe&ve keâjeÙee Lee, Jen ÙeLeeLe& ceW ner DeÆgle, DeefveJe&ÛeveerÙe Deewj De°hetJe& nw~ Jen efJeÕe¤he meYeer Deewj hetCe&, meJe&JÙeeheer, DeeefoDevle-ceOÙe-jefnle leLee pÙeeseflece&Ùe nw~ efHeâj efJeÕe kesâ pevce-eqmLeefle-ueÙe Yeer GvneR ceW nes jns nQ~
Gme efJeÕecete|le keâes cenekeâeue keâe Øekeâš ¤he mecePekeâj Depeg&ve ves YeÙe mes keâeBheles ngS ßeerke=â<Ce keâer ØemeVelee ceeBieer Leer~ leye ßeerYeieJeeve ves Meevle cete|le OeejCe keâj Depeg&ve keâes DeeÕeemeve osles ngS keâne – ‘‘efpeme efJeÕe¤he keâe legceves oMe&ve efkeâÙee nw, Jen osJeleeDeeW kesâ efueS Yeer ogue&Ye nw, kesâJeue Skeâefve‰ Yeefòeâ kesâ efyevee cesje Jen efJeÕe¤he keâesF& osKe veneR mekeâlee~ legce cesjs Yeòeâ nes, Fme keâejCe ceQves legcnejer ØeeLe&vee mes ØemeVe neskeâj legcnW Jewmee ogue&Ye efJeÕe¤he efoKeeÙee nw~ ceQ ner legcneje hejceieefle ntB, Dele: cesjs Thej hetCe&leÙee efveYe&j jnkeâj cesjs DeefYe° keâce& keâjles Ûeuees~ mecemle keâceeX keâe keâlee& ceQ ner ntB Deewj meejs keâce& cesjs ner nQ, Ssmee mecePekeâj legce Deveemeòeâ efÛeòe mes Ùegæeefo mecemle keâce& keâjles jnes’’ – Ùener ßeerke=â<Ce keâe efveoxMe nw~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘GvnW mLetue Ûe#egDeeW mes osKee veneR pee mekeâlee~ meeOeve keâjles keâjles (F&Õej keâer ke=âhee mes) Skeâ Øesce keâe Mejerj yevelee nw, Gmekesâ Øesce kesâ Ûe#eg Deewj Øesce kesâ keâCe& nQ~ Gve Ûe#egDeeW mes ceveg<Ùe GvnW osKelee nw Deewj Gve keâCeeX mes Gvekeâer JeeCeer megvelee nQ~... yengle ner DeefOekeâ Øesce nesves hej ÛeejeW Deesj F&ÕejceÙe osKee peelee nw~ efovejele Gvekeâer efÛevlee keâjves mes ÛeejeW Deesj Jener efoKeeF& heÌ[les nQ~... Depeg&ve keâes efJeÕe¤he oMe&ve kesâ efueS ßeerke=â<Ce ves efoJÙeÛe#eg efoÙes Les~’’
Deewj Skeâ efJe<eÙe efJeMes<e OÙeeve osves keâe nw~ YeieJeeve mes JÙeekegâue ØeeLe&vee peleeveer nesieer, leYeer Jen oMe&ve oWies~ heeves kesâ efueS ceeBievee DelÙevle DeeJeMÙekeâ nw~ ÙeneB lekeâ efkeâ Depeg&ve ßeerke=â<Ce kesâ efØeÙe meKee nesves hej Yeer Gvekesâ efueS Yeer Fme efveÙece keâe JÙeefle›eâce veneR ngDee Lee~ peye lekeâ Depeg&ve ves heg®<eesòece kesâ heeme ‘õ°gefceÛÚeefce les ¤heb SsÕejced’ – Ssmeer ØeeLe&vee veneR keâer Leer, leye lekeâ GvneWves Dehevee DeJÙeÙe DeelcemJe¤he Øeieš veneR efkeâÙee Lee~
YeieJeeve mes ceeBievee neslee nw, ‘‘oMe&ve oes, oMe&ve oes’’ Fme Øekeâej hegkeâej hegkeâej keâj jesvee neslee nw – leYeer Gvekeâe oMe&ve mecYeJe nw~
Depeg&ve: (Depeg&ve ves) GJeeÛe (keâne) – SJeb (Fme Øekeâej) meleleÙegòeâe: (meoe Skeâefve‰ neskeâj) Ùes Yeòeâe: (pees Yeòeâ ueesie) lJeeb (legcnejer) heÙeg&heemeles (Gheemevee keâjles nQ) Ùes Ûe Deefhe (Deewj pees ueesie) DeJÙeòebâ (DeJÙeòeâ) De#ejb (De#ej yeÇÿe keâer) [Gheemeles – Gheemevee keâjles nQ ] les<eeb (Gve ueesieeW ceW) kesâ (keâewve) Ùeesie-efJeled-lecee: (ßes‰lece Ùeesieer nQ?)~~1~~
Depeg&ve ves keâne – [ns YeieJeeved] Fme Øekeâej meoe Skeâefve‰ neskeâj pees Yeòeâ ueesie legcnejer Gheemevee keâjles nQ Deewj pees ueesie DeJÙeòeâ De#ej yeÇÿe keâer Gheemevee keâjles nQ, Fve oesveeW ceW keâewve ßes‰ Ùeesieer nQ?
1 – meiegCe Gheemevee Deewj efveieg&Ce yeÇÿeesheemevee Fve oesveeW ceW keâewve Gòece nw, Fmekeâe efveCe&Ùe peeveves kesâ efueS ner Depeg&ve ves Ssmee ØeMve efkeâÙee~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘keâefueÙegie kesâ efueS veejoerÙe Yeefòeâ, Fme Ùegie kesâ efueS YeefòeâÙeesie~ FmeceW DevÙeevÙe ceeieeX keâer Dehes#ee menpe ceW F&Õej keâe ueeYe neslee nw~ %eeveÙeesie, keâce&Ùeesie Ùee DevÙeevÙe ceeieeX mes Yeer F&Õej kesâ heeme peeÙee pee mekeâlee nw, efkeâvleg Jes ceeie& yengle ner keâef"ve nQ~ YeefòeâÙeesie Jele&ceeve ÙegieOece& nw, Fmekeâe DeLe& Ùen veneR nw efkeâ Yeòeâ Skeâ mLeeve ceW peeÙeiee Deewj %eeveer, keâceea, lehemJeer DevÙe mLeeveeW ceW peeÙeWies~ Fmekeâe DeeMeÙe Ùen nw efkeâ pees yeÇÿe%eeve Ûeenles nQ, Ùeefo Jen Yeefòeâceeie& mes De«emej nesles nQ lees Jener %eeve Øeehle keâj mekeWâies~ YeòeâJelmeue FÛÚe cee$e mes yeÇÿe%eeve os mekeâles nQ~ DevÙe ÙegieeW ceW Deveskeâ Øekeâej kesâ keâ"esj meeOeve keâe efveÙece Lee~ Gve meeOeveceeieeX mes Fme Ùegie ceW efmeefæueeYe keâjvee yengle ner keâef"ve nw~ Skeâ lees ceveg<Ùe keâer DeeÙeg Deuhe nw, efleme hej jesie Meeskeâ Gmes keâeyet ceW keâj uesles nQ, keâ"esj lehemÙee Jen kewâmes keâjsiee?’’ Gve kesâ cele ceW meiegCe yeÇÿeesheemekeâ ner ßes<"lej Ùeesieer heg®<e nw~
ßeerYeieJeeve GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) – Ùes (pees ueesie) ceefÙe (cegPeceW) ceve: (ceve keâes) DeeJesMÙe (efveefJe° keâjkesâ) efvelÙeÙegòeâe: (meoe Ùegòeâ jn keâj) hejÙee (hejce) ßeæÙee (ßeæe kesâ meeLe) ceeced (cesjer) Gheemeles (Gheemevee keâjles nQ) les (Jes) Ùegòeâlecee: (ßes‰ Ùeesieer nQ) [Ùen] ces (cesje) celee: (DeefYecele nw)~~2~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – pees ueesie cegPeceW ceve keâes efveefJe° keâjkesâ meoe Ùegòeâ jnkeâj hejce ßeæe kesâ meeLe cesjer Gheemevee keâjles nQ Jes ßes‰ Ùeesieer nQ, Ùen cesje DeefYecele nw~
1 – oes Øekeâej kesâ GheemekeâeW ceW meiegCe yeÇÿeesheemekeâ ner ßes‰ nw – Ùener YeieJeeve keâe DeefYecele nw~ GvneWves keâne nw – pees ueesie meJe&%elJe Deeefo iegCeÙegòeâ cegPe hejcesÕej ceW Skeâe«eefÛeòe leLee hejceßeæeÙegòeâ neskeâj cesjer DeejeOevee keâjles nQ, cesjs cele ceW Jes ner Ùegòeâlece DeLee&led Ùeesieerßes‰ nQ~
Ùes (pees ueesie) leg (efkeâvleg) meJe&$e (meJe&$e) meceyegæÙe: (meceyegefæmecheVe neskeâj) meJe&Yetleefnles (mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ keâuÙeeCe ceW) jlee: (Ùegòeâ) [neskeâj] Ûe FeqvõÙe«eeceb (Deewj FeqvõÙeeW keâes) mebefveÙecÙe (mebÙele keâjkesâ) DeefveoxMÙeb (efveoxMe keâjves kesâ DeÙeesiÙe DeLee&led DeefveJe&ÛeveerÙe) meJe&$eieced (meJe&JÙeeheer) DeefÛevlÙeb (DeefÛevleveerÙe) ketâšmLeb (DeeOeej-ÛewlevÙe ¤he mes DeJeeqmLele) DeÛeueb (DeÛeue) OeÇgJeb (efvelÙe) De#ejb (efveieg&Ce yeÇÿe keâer) heÙeg&heemeles (Gheemevee keâjles nQ) les (Jes Yeer) ceeced SJe (cegPes ner) ØeehvegJeeqvle (Øeehle keâjles nQ)~~3-4~~
efkeâvleg pees ueesie meJe&$e meceyegefæmecheVe neskeâj mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ keâuÙeeCe ceW Ùegòeâ jnkeâj Deewj FeqvõÙeeW keâes mebÙele keâjkesâ efveoxMe keâjves kesâ DeÙeesiÙe meJe&$e JÙeehle DeefÛevleveerÙe DeeOeej-ÛewlevÙe ¤he ceW DeJeeqmLele, DeÛeue, efvelÙe efveieg&Ce yeÇÿe keâer Gheemevee keâjles nQ, Jes Yeer cegPes ner Øeehle keâjles nQ~
1 – meiegCe Deewj efveieg&Ce YeeJe mes ßeerYeieJeeve keâer Gheemevee keâjves mes Jes efceueles nQ, Ùen yeele mhe° ¤he mes mecePeeves kesâ efueS ßeerke=â<Ce ves keâne nw – pees ueesie De#ej yeÇÿe keâer Gheemevee keâjles nQ, Jes Yeer cegPes ner heeles nQ~ Gmekesâ Devevlej yeÇÿe kesâ ue#eCeeW keâe JeCe&ve efkeâÙee ieÙee nw Deewj hejyeÇÿeesheemekeâ nesves kesâ efueS efkeâme Øekeâej meeOevemecheVe nesvee DeeJeMÙekeâ nw, Gmes mecePeeves kesâ efueS keâne nw – meJe&$e mecelJeyegefæÙegòeâ leLee mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ efnlehejeÙeCe neskeâj, FeqvõÙeeW keâes efJe<eÙeeW mes ueewše ueekeâj pees ueesie yeÇÿe keâer Gheemevee keâjles nQ Gvekeâer Yeer JeemegosJe¤heer ßeerke=â<Ce keâer ner Gheemevee nesleer nw, keäÙeeWefkeâ Jes meiegCe Deewj efveieg&Ce oesveeW ner nQ Deewj Jes Yeer JeemegosJe keâes ner Øeehle keâjles nQ~~3-4~~
Ó
les<eeced (Gve meye) DeJÙeòeâ-Demeòeâ-Ûeslemeeced (efveieg&Ce yeÇÿe ceW mebÙegòeâefÛeòe ÙeesefieÙeeW keâes) DeefOekeâlej: (DeefOekeâlej) keäuesMe: (keäuesMe) [neslee nw] efn (keäÙeeWefkeâ) osnJeefÆ: (osnOeejer ceveg<ÙeeW kesâ efueS) DeJÙeòeâe (efveieg&CeyeÇÿeefJe<eÙe keâer) ieefle: (efve‰e) og:Keb (keâ°mes, keâ°keâj meeOeveeW mes) DeJeehÙeles (Øeehle nesleer nw)~~5~~
Gve meye efveieg&Ce yeÇÿe ceW mebÙegòeâefÛeòe ÙeesefieÙees keâes DeefOekeâlej keäuesMe neslee nw, keäÙeeWefkeâ osnOeejer ceveg<ÙeeW keâes efveieg&Ce yeÇÿe-efJe<eÙe keâer efve‰e keâ°keâj meeOeveeW kesâ Éeje ner Øeehle nesleer nw~
1 – osneefYeceeveer ceveg<ÙeeW kesâ efueS efvelÙe De#ej yeÇÿe ceW eqmLeefle-ueeYe keâjvee yengle ner keâef"ve nw, keäÙeesefkeâ osnelce%eeve otj ngS efyevee Jewmee nesvee mecYeJe veneR nw~ Fme keâejCe meiegCeyeÇÿeesheemevee DeLee&led Mejerj, ceve, JeeCeer mes F&Õej keâer Gheemevee keâjvee ner menpe heLe nw~
heeLe& (ns Depeg&ve) leg (efkeâvleg) Ùes (pees ueesie) meJee&efCe (mecemle) keâcee&efCe (keâceeX keâes) ceefÙe (cegPeceW) mebvÙemÙe (meewhe keâj) celheje: (cegPeceW efve‰eÙegòeâ neskeâj) DevevÙesve (Skeâefve‰) Ùeesiesve SJe (Ùeesie kesâ Éeje DeLee&led Yeefòeâ mes) ceeb (cegPes) OÙeeÙevle: (OÙeeve keâjles ngS) Gheemeles (Gheemevee keâjles nQ)~~6~~
ns Depeg&ve, efkeâvleg pees ueesie mecemle keâceeX keâes cegPeceW meewhekeâj, cegPeceW efve‰eÙegòeâ neskeâj Skeâefve‰ Ùeesie kesâ Éeje DeLee&led Yeefòeâ mes cesje OÙeeve keâjles ngS Gheemevee keâjles nQ –
heeLe& (ns Depeg&ve) ceefÙe (cegPeceW) DeeJesefMeleÛeslemeeced (mecee|heleefÛeòe ceveg<ÙeeW keâe) ce=lÙegmebmeejmeeiejeled (ce=lÙegceÙe mebmeejmeeiej mes) ve efÛejeled (MeerIeÇ) mecegælee& (Gæejkeâlee&) Denb (ceQ) YeJeeefce (ntB)~~7~~
ns Depeg&ve, cegPeceW mecee|heleefÛeòe ceveg<ÙeeW keâe ce=lÙegceÙe mebmeejmeeiej mes MeerIeÇ Gæej keâjves Jeeuee ceQ ner ntB~
1 – ßeerYeieJeeve ves YeefòeâÙeesie keâe ceenelcÙe keâerle&ve keâjles ngS keâne nw – pees ueesie hejcesÕej ¤he cegPeceW mecemle keâce& meeQhe keâj kesâJeue cesjer ner Øeerefle kesâ efueS Skeâcee$e YeefòeâÙeesie keâe DeeßeÙe keâjkesâ cesjer ner Gheemevee keâjles nQ, Gvekeâe ceQ yengle MeerIeÇ ce=lÙegceÙe Fme mebmeejmeeiej mes Gæej keâjlee ntB~
YeefòeâÙeesie kesâ mecyevOe ceW ßeerjeceke=â<CeosJe keâe GheosMe nw – ‘‘Mejerj, ceve, JeeCeer mes F&Õej keâe Yepeve keâjves keâe veece Yeefòeâ nw~ Mejerj DeLee&led neLe mes Gvekeâer hetpee Deewj mesJee, hewjeW mes Gvekesâ mLeeve ceW peevee, keâeveeW mes Gvekeâe YeeieJele leLee veece, iegCe, keâerle&ve megvevee, Ûe#egDeeW mes Gvekeâer cete|le keâe oMe&ve keâjvee, ceve mes Gvekeâe OÙeeve keâjvee leLee Gvekeâer ueeruee keâe mcejCe-ceveve keâjvee, JeekeäÙe mes Gvekeâer mleJe-mlegefle leLee veece iegCe keâerle&ve Deeefo keâjvee~’’
Fme {bie mes F&Õej keâer Yepevee keâjves mes Jen Yeòeâ keâes cees#e ¤he DeYeÙe DeeßeÙe osles nQ~
[lJeb-legce] ceefÙe SJe (cegPeceW ner) ceve: (ceve keâes) DeeOelmJe (mLeeefhele keâjes) ceefÙe (cegPeceW) yegeEæ (yegefæ keâes) efveJesMeÙe (efveefJe° jKees) Dele: GOJeË (Fmekesâ Devevlej Mejerj ÚesÌ[ves hej) ceefÙe SJe (cegPeceW ner) efveJeefme<Ùeefme (ØeJesMe keâj mekeâesies) [FmeceW] mebMeÙe: (mevosn) ve (veneR nw)~~8~~
legce cegPeceW ner ceve keâes mLeeefhele keâjes, cegPeceW yegefæ keâes efveefJe° jKees, Fmekesâ Devevlej Mejerj ÚesÌ[ves hej cegPeceW ner ØeJesMe keâj mekeâesies, FmeceW mevosn veneR nw~
1 – ßeerYeieJeeve ves Depeg&ve keâes DeeÕeemeve oskeâj keâne – legce, efJeÕe¤he cegPe hejcesÕej ceW ceve keâes mLeeefhele keâjes, cegPeceW ner yegefæ keâes efveefJe° jKees, Ssmee keâjves mes Mejerj Útš peeves hej cesje ner mJe¤he Øeehle keâj mekeâesies, FmeceW mevosn veneR nw~ Jeso ceW efueKee nw – osnevles osJe: hejb leejkebâ JÙeeÛe°s DeLee&led osnevle kesâ meceÙe F°osJe leejkeâ hejyeÇÿe cev$e keâe GheosMe osles nQ~
OevebpeÙe (ns Depeg&ve) DeLe (Ùeefo) ceefÙe (cegPeceW) efÛeòeb (ceve keâes) eqmLejced (eqmLej) meceeOeelegb (meceeefnle jKeves ceW) ve MeÄeâesef<e (meceLe& ve nes) lele: (leye) DeYÙeemeÙeesiesve (DeYÙeeme Ùeesie kesâ Éeje) ceeced (cegPekeâes) Deehlegced (heeves ceW) FÛÚe (FÛÚe Ùee ØeÙelve keâjes)~~9~~
ns Depeg&ve, Ùeefo cegPeceW ceve keâes eqmLej ve jKe mekeâes, lees DeYÙeeme Ùeesie kesâ Éeje cegPes heeves keâer Ûes°e keâjes~
1 – ßeerke=â<Ce ves keâne nw – ‘Ùeefo cegPeceW efÛeòe keâes eqmLej ve jKe mekeâes, lees Gme efJeef#ehle ceve keâes efJe<eÙeeW mes yeej yeej ueewše ueekeâj DeYÙeeme Ùeesie kesâ DeJeuecyeve mes cegPes heeves keâer Ûes°e keâjes~’
DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – ‘DevÙe meYeer efJe<eÙeeW mes ceve keâes ueewše ueekeâj efkeâmeer Skeâ Jemleg ceW Gmes yeej yeej mebmLeeefhele keâjves keâe veece DeYÙeeme nw~ Deelcee ceW Gme Øekeâej kesâ DeYÙeeme keâes DeYÙeemeÙeesie keânles nQ~ Gme Øekeâej kesâ DeYÙeemeÙeesie keâer meneÙelee mes F&Õej-Øeeeqhle mecYeJe nw~’
[Ùeefo] DeYÙeemes Deefhe (DeYÙeeme ceW Yeer Ùeefo legce) DemeceLe&: (DemeceLe&) Deefme (nes) [lees] celed-keâce&-hejce: (cesjs efueS keâce&efve‰) YeJe (nes) ceoLeË (cesjer Øeerefle kesâ efueS) keâcee&efCe (keâce&) kegâJe&ved Deefhe (keâjves mes Yeer) efmeeEæ (efmeefæ DeLee&led cees#e) DeJeehmÙeefme (Øeehle keâj mekeâesies)~~10~~
DeYÙeeme ceW Yeer Ùeefo legce DemeceLe& nes, lees cesjer Øeerefle kesâ efueS hetpee-hee", ßeJeCekeâerle&ve Deeefo keâceeX keâe Deveg‰eve keâjes, keäÙeeWefkeâ cesjer Øeerefle kesâ efueS keâceeX keâes keâjles jnves mes efÛeòeMegefæ neskeâj legce cees#e-ueeYe keâj mekeâesies~
1 – F&ÕejØeeeqhle kesâ GheeÙe keâes Deewj Yeer menpe Deewj megiece keâjves kesâ efueS GvneWves keâne – ‘ns Depeg&ve, Ùeefo legce DeYÙeemeÙeesie keâe DeJeuecyeve keâjves ceW Yeer meceLe& ve nes, lees cesjer Øeerefle kesâ efueS JeÇle, hetpee, DeÛe&vee, veece-keâerle&ve Deeefo keâce& keâjves mes Yeer ›eâceMe: efÛeòeMegefæ Deewj %eeve-Øeeeqhle kesâ Éeje cegefòeâ hee mekeâesies~’ Yeòeâ kesâ Thej YeieJeeve keâer DeMes<e ke=âhee nw~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – Yeòeâ keâe ùoÙe Gvekeâe efveJeeme mLeeve nw~ Jen meJe&YetleeW ceW nQ mener, efkeâvleg Yeòeâ kesâ ùoÙe ceW efJeMes<e ¤he mes nQ~ Yeòeâ keâe ùoÙe YeieJeeve keâer yew"keâ nw~
Ó
Ë
DeLe (Deewj Ùeefo) Sleled Deefhe (Ùen Yeer) keâlegË (keâjves ceW) DeMeòeâ: (DemeceLe& nes) lele: (lees) Ùele-DeelceJeeved (mebÙeleseqvõÙe neskeâj) ceodÙeesieb (cegPeceW meye keâce& Dehe&Ce ¤he Ùeesie keâe) Deeefßele: (DeeßeÙe keâjkesâ) meJe&-keâce&-Heâue-lÙeeieb (meejs keâceeX keâe HeâuelÙeeie) kegâ® (keâjes)~~11~~
Deewj Ùeefo Ùen Yeer keâjves ceW DemeceLe& nes, lees mebÙeleseqvõÙe neskeâj meye keâce& Dehe&Ce ¤he Ùeesie keâe DeeßeÙe keâjkesâ meejs keâceeX keâe HeâuelÙeeie keâjes~
1 – F&ÕejØeeeqhle keâe ceeie& Deewj Yeer megiece keâjves kesâ efueS YeieJeeve keânles nQ – Ùeefo JeÇle hetpee Deeefo keâce& keâjves ceW meceLe& ve nes lees cesjs MejCeeheVe neskeâj meYeer keâceeX keâe Heâue cegPeceW Dehe&Ce keâjes~ Fme {bie mes Heâueemeefòeâ ÚesÌ[keâj keâcee&veg‰eve keâjves mes Yeer cesjer ke=âhee heekeâj
legce ke=âleeLe& nes peeDeesies~
GheeÙe keäÙee nw? efkeâmeer Yeòeâ kesâ Fme ØeMve kesâ Gòej ceW ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne Lee
– meled Deewj Demeled keâe efJeÛeej~ Jen melÙe nQ Deewj yeekeâer meye kegâÚ DeefvelÙe nQ~ Fmekeâe meoe efJeÛeej keâjles jnvee~ JÙeekegâue neskeâj YeieJeeve keâes hegkeâejvee~ Yeòeâ – ØeYeg, meceÙe keâneB?
ßeerjeceke=â<Ce – efpevnW meceÙe nw Jes OÙeeve Yepeve keâjWies pees Jewmee veneR keâj mekesâiee, Jen oesveeW meceÙe oes oerIe& ØeCeece keâjW~ Jen lees DevleÙee&ceer nQ, Jen peeveles nQ efkeâ Ssmee JÙeefòeâ keäÙee keäÙee keâece keâjlee nw~ Gmes Deveskeâ keâece keâjves heÌ[les nQ, legcnW YeieJeeve keâes hegkeâejves kesâ efueÙes meceÙe veneR nw, lees GvnW Deececeesòeâejveecee os oes~ GvneWves Deewj Yeer keâne nw – JÙeekegâue neskeâj Skeâevle ceW Skeâyeej jesDees, efvepe&ve ceW yew"keâj ØeYeg oMe&ve oes, yeesuees~]
DeYÙeemeeled (DeefJeJeskeâ mes Ùee Ùev$e keâer lejn DeYÙeeme keâer Dehes#ee) %eeveb efn (%eeve ner DeLee&led Meyo Deewj Ùegefòeâ kesâ Éeje Deelceefve§eÙe ¤he hejes#e %eeve) ßesÙe: (ßes‰ nw) [efHeâj] %eeveeled (hejes#e %eeve mes) OÙeeveb (efveefoOÙeemeve) efJeefMe<Ùeles (efJeMes<e ßes‰ nw) OÙeeveeled (OÙeeve keâer Dehes#ee) keâce&HeâuelÙeeie: (keâce&HeâuelÙeeie [ßes‰ nw]) lÙeeieeled Devevlejb ([keäÙeeWefkeâ] keâce&HeâuelÙeeie kesâ yeeo ner) Meeeqvle: (Meeeqvle Ùee cegefòeâ efceueleer nw)~~12~~
DeefJeJeskeâ mes DeYÙeeme keâer Dehes#ee %eeve ner DeLee&led Meyo Deewj Ùegefòeâ kesâ Éeje Deelceefve§eÙe ¤he hejes#e %eeve ßes<" nw, efHeâj Gme hejes#e %eeve mes efveefoOÙeemeve efJeMes<e ßes‰ nw, efHeâj OÙeeve keâer Dehes#ee keâce&HeâuelÙeeie ßes‰ nw keäÙeeWefkeâ keâce&HeâuelÙeeie kesâ yeeo ner Meeeqvle Ùee cegefòeâ efceueleer nw~
[Deemeefòeâ ner yevOeve keâe keâejCe nw~ keâce&Heâue ceW Deemeefòeâ keâe lÙeeie nesves mes YeieJeeve keâer ke=âhee Øeehle neskeâj mebmeej mes efÛejcegefòeâ keâe ueeYe neslee nw~]
meJe&Yetleeveeced (mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ Øeefle) DeÉs°e (És<ejefnle) cew$e: (efce$eYeeJeÙegòeâ) keâ®Ce: (oÙeeueg) efvece&ce: (cecelJeyegefæjefnle) efvejnbkeâej: SJe Ûe (Deewj DenbkeâejMetvÙe) meceog:KemegKe: (megKe Deewj og:Ke ceW meceYeeJeeheVe) #eceer (#eceeMeerue) meleleb (meoe) mevleg°: (mevleg°) Ùeesieer (Skeâe«eefÛeòe) Ùeleelcee (mebÙeleefÛeòe) Â{-efve§eÙe: (ÂÌ{ efJeÕeemeer) ceefÙe (cegPeceW) Dee|hele-ceve: yegefæ: (ceve Deewj yegefæ keâes meewheves Jeeuee) Ùe: (pees) ceÆòeâ: (cesje Yeòeâ DeLee&led YepeveMeerue nQ) me: (Jen) ces (cesje) efØeÙe: (efØeÙe nw)~~13-14~~
mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ Øeefle És<e-jefnle, efce$eYeeJe-Ùegòeâ, oÙeeueg, cecelJe-yegefæ-jefnle Deewj DenbkeâejMetvÙe, megKe Deewj og:Ke ceW meceYeeJeeheVe, #eceeMeerue, meoe mevleg°, Skeâe«eefÛeòe, mebÙele, ÂÌ{efJeÕeemeer, cegPeceW ceve Deewj yegefæ keâes meeQheves Jeeuee pees cesje Yeòeâ nw, Jen cesje efØeÙe nw~
1 – hejcesÕej keâer ØemeVelee kesâ keâejCe¤he iegCe 8 MueeskeâeW ceW Jee|Cele nQ~ pees Yeòeâ ØeeefCeÙeeW kesâ Øeefle És<ejefnle, efce$elee Deewj keâ®CeeÙegòeâ DeLee&led Gòece kesâ Øeefle És<eMetvÙe, meceeve kesâ Øeefle efce$eYeeJeÙegòeâ Deewj nerve Ùee efvecve ßesCeer DeLeJee og:Keer kesâ Øeefle oÙeeueg nw, Jen cesje efØeÙe nw Deewj pees Yeòeâ cecelee-jefnle Denbkeâej-MetvÙe megKe Deewj og:Ke ceW meceYeeJeeheVe, mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ Øeefle #eceeMeerue, ueeYe Deewj neefve ceW meoe ØemeVe, Yeüce-jefnle, mebÙele mJeYeeJe Jeeuee Deewj F&Õej hej hetCe& efJeÕeemeer leLee ceve Deewj yegefæ keâes hetCe&leÙee cegPeceW Dehe&Ce keâjves Jeeuee nw, Jen cesje efØeÙe nw~ YeieJeeve keâe efØeÙe nesves kesâ efueS Ghejesòeâ iegCeeJeueer keâe Depe&ve keâjvee DeeJeMÙekeâ nw~
É
É
Ùemceeled (efpeme Yeòeâ mes) ueeskeâ: (keâesF& JÙeefòeâ) ve GefÉpeles (og:Ke Øeehle veneR neslee) Ùe: Ûe (Deewj pees) ueeskeâeled (efkeâmeer JÙeefòeâ mes) ve GefÉpeles (og:Ke Øeehle veneR neslee) Ùe: Ûe (Deewj pees) n<e&-Dece<e&-YeÙe-GÉwiew: (Deevevo, Øeee|Lele Jemleg keâer DeØeeeqhle mes ÛeebÛeuÙe, YeÙe Deewj GÉsie mes) cegòeâ: (cegòeâ) me: (Jen) ces (cesje) efØeÙe: (efØeÙe nw)~~15~~
efpeme Yeòeâ mes keâesF& JÙeefòeâ og:Ke Øeehle veneR neslee, Deewj pees efkeâmeer JÙeefòeâ kesâ ogjeÛejCe mes og:efKele veneR neslee, Deewj pees Deevevo, Øeee|Lele Jemleg keâer DeØeeeqhle mes ÛeebÛeuÙe, YeÙe Deewj GÉsie mes cegòeâ nw, Jen cesje efØeÙe nw~
1 – efpevnW osKeves mes keâesF& JÙeefòeâ veneR [jlee, pees efkeâmeer mes YeÙe Yeer veneR heeles, pees mJeeYeeefJekeâ n<e&, ›eâesOe Deeefo mes cegòeâ nQ DeLee&led pees meebmeeefjkeâ efJe<eÙeeW mes Deheves ceve keâes efveJe=òe jKe keâj efvejvlej cesjs OÙeeve ceW leuueerve jnles nQ, Ssmes Yeòeâ ner cesjs efØeÙe nQ~
Ùe: (pees) ceÆòeâ: (cesje Yeòeâ) Devehes#e: (meebmeeefjkeâ efJe<eÙeeW ceW mhe=neMetvÙe) MegefÛe: (Yeerlej yeenj heefJe$e) o#e: (keâeÙeeX ceW efvehegCe) Goemeerve: (he#eheele jefnle) ieleJÙeLe: (og:KeMetvÙe) meJe&-DeejcYe-heefjlÙeeieer (meye Øekeâej mes mekeâece keâceeX keâe heefjlÙeeie keâjves Jeeuee nw) me: (Jen) ces (cesje) efØeÙe: (efØeÙe nw)~~16~~
pees cesje Yeòeâ meebmeeefjkeâ efJe<eÙeeW ceW mhe=neMetvÙe, Yeerlej yeenj heefJe$e, keâeÙeeX ceW efvehegCe, he#eheele-jefnle, og:KeMetvÙe, meye Øekeâej mes mekeâece keâceeX keâe heefjlÙeeie keâjves Jeeuee nw, Jen cesje efØeÙe nw~
1 – YeieJeeve keâe efØeÙe nesves kesâ efueS Fme Øekeâej kesâ iegCeeW mes mecheVe nesvee ÛeeefnS~
÷
Ø
Ùe: (pees) ve ù<Ùeefle (efØeÙe Jemleg keâer Øeeeqhle mes ØemeVe veneR neslee) ve Ésef° (DeefØeÙe Jemleg keâer Øeeeqhle mes És<e veneR keâjlee) ve MeesÛeefle (Meeskeâ veneR keâjlee) ve keâe÷efle (efkeâmeer Jemleg keâer Deekeâeb#ee veneR keâjlee) Ùe: (pees) MegYe-DeMegYe-heefjlÙeeieer (MegYe Deewj DeMegYe Ùee heehe hegCÙe keâce&lÙeeieer) Yeefòeâceeved (YeefòeâÙegòeâ) me: (Jen) ces (cesje) efØeÙe: (efØeÙe nw)~~17~~
pees efØeÙe Jemleg keâer Øeeeqhle mes ØemeVe veneR neslee, DeefØeÙe Jemleg keâer Øeeeqhle mes És<e Yeer veneR keâjlee, Meeskeâ veneR keâjlee, efkeâmeer Jemleg keâer Deekeâeb#ee veneR keâjlee, pees MegYe Deewj DeMegYe Ùee heehe Deewj hegCÙe keâce&lÙeeieer Deewj Yeefòeâceeve nw, Jen cesje efØeÙe nw~
1 – pees ceveg<Ùe meebmeeefjkeâ efkeâmeer Jemleg keâes veneR Ûeenlee, Skeâcee$e YeieJeeve keâes Ûeenlee nw, Deewj GvneR keâer Yepevee keâjlee nw, Jen YeieJeeve keâe efØeÙe nw~ Yeefòeâ kesâ efJe<eÙe ceW Meebef[uÙe met$e ceW efueKee nw – mee hejevegjefòeâjerÕejs – YeieJeeve kesâ Øeefle hejce Devegjefòeâ ner Yeefòeâ nw~ F&Õej ceW hejevegjefòeâ Deefle ogue&Ye nw, YeieJeeve keâer efJeMes<e ke=âhee mes ner Jewmeer Yeefòeâ efceueleer nw~
Ø
Me$eew (Me$eg kesâ Øeefle) efce$es Ûe (Deewj efce$e kesâ Øeefle) mece: (meceeve) leLee (Deewj) ceeve-DeheceeveÙees: (mecceeve Deewj Deheceeve ceW) Meerle-G<Ce-megKe-og:Kes<eg Ûe (Meerle, G<Ce, megKe, og:Ke ceW) mece: (meceeve) mebie-efJeJee|pele: (Deveemeòeâ) leguÙe-efvevoe-mlegefle (efvevoe Deewj ØeMebmee ceW meceeve YeeJe) ceewveer (ceewveer) Ùesve kesâveefÛeled mevleg°: (pees kegâÚ efceue peeÙe, Gmeer ceW mebleg°) Deefvekesâle: (efvee|o° JeememLeeve jefnle Ùee Deheves Iej ceW Deemeefòeâ ve jKeves Jeeuee) eqmLejceefle: (eqmLej yegefæ Ùegòeâ) Yeefòeâceeved (Yeefòeâceeve) vej: (ceveg<Ùe) ces (cesje) efØeÙe: (efØeÙe nw)~~18-19~~
Me$eg kesâ Øeefle Deewj efce$e kesâ Øeefle meceeve, Deewj mecceeve Deewj Deheceeve ceW leLee MeerleG<Ce-megKe-og:Ke ceW Yeer meceeve, Deveemeòeâ, efvevoe Deewj ØeMebmee ceW meceeve YeeJe jKeves Jeeuee, ceewveer, pees kegâÚ efceue peeÙe Gmeer ceW mevleg°, efvee|o° JeememLeeve jefnle Ùee Deheves Iej ceW Deemeefòeâ ve jKeves Jeeuee, eqmLej yegefæ mecheVe Yeefòeâceeve ceveg<Ùe cesje efØeÙe nw~
Ùes leg (efkeâvleg pees) Yeòeâe: (Yeòeâ ueesie) ßeöOeevee: (ßeæeJeeved) celed-hejcee: (cesjs Øeefle Skeâefve‰) ÙeLee-Gòeâced (Gòeâ Øekeâej keâe) Fob (Ùen) Oece&-Dece=leb (Oece& ¤he Dece=le keâe) heÙeg&heemeles (mesJeve keâjles nQ) les (Jes) ces (cesjs) DeleerJe (DelÙevle) efØeÙee: (efØeÙe nQ)~~20~~
efkeâvleg pees Yeòeâ ueesie ßeæeJeeve, cesjs Øeefle Skeâefve‰, Gòeâ Øekeâej keâe Fme Oece& ¤he Dece=le keâe mesJeve keâjles nQ, Jes cesjs DelÙevle efØeÙe nQ~
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos YeefòeâÙeesiees veece ÉeoMeesÓOÙeeÙe:~ nefj: Ô lelmeled~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme-efJejefÛele ue#e Mueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee efJe<eÙekeâ ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe YeefòeâÙeesie veecekeâ ÉeoMe DeOÙeeÙe meceehle~
20 MueeskeâeW ceW Ùen DeOÙeeÙe meceehle ngDee nw~ efkeâvleg Ùen DeOÙeeÙe Yeefòeâ-meeOeve kesâ heLe-efveoxMe kesâ efueS efJeMes<e cenòJehetCe& nw~ keâce&, Gheemevee, ceve:mebÙece, Ùeesie Ùee %eeve-FveceW mes Skeâ Ùee SkeâeefOekeâ DeLeJee meYeer GheeÙeeW mes YeieJeeve-ueeYe Ùee yeÇÿemJe¤helee ceW Øeefleef‰le nesvee mecYeJe nw~ YeefòeâÙeesie, keâce&Ùeesie, jepeÙeesie Ùee %eeveÙeesie – ØelÙeskeâ ner Oece& keâer hetCeeËie meeOevee nw~ DeefOekeâejer-Yeso mes keâesF& Yeer meeOevee cees#e-Øeehekeâ nw~
Depeg&ve kesâ ØeMve mes ßeerYeieJeeve ves meiegCe yeÇÿeesheemevee Deewj efveieg&Ce yeÇÿeesheemevee – Fve oesveeW ceeieeX ceW keâewve menpe Ùee ßes‰ nw Gmekeâe GheosMe oskeâj keâne nw – ÙeÅeefhe oesveeW ner ceeie& Skeâ ner Jemleg kesâ Øeehekeâ nQ, lees Yeer meiegCe yeÇÿeesheemevee Ùee Yeefòeâ keâe ceeie& ßes‰ Deewj megiece nw~ efHeâj Fme Yeefòeâceeie& kesâ Yeer Deveskeâ GheeÙe nQ, GveceW YeefòeâÙegòeâ efve<keâece keâce& ner ßes‰ nw~
YeefòeâMeeŒe ceW efueKee nw – Yeefòeâ oes Øekeâej keâer nQ – JewOeer Yeefòeâ Deewj jeieeeqlcekeâe Yeefòeâ Ùee Øescee Yeefòeâ~
JewOeer Yeefòeâ kesâ yeejs ceW ßeerjeceke=â<CeosJe keâe GheosMe nw – MeeŒe Deveskeâ keâce& keâjves kesâ efueS keân ieÙes nQ, Gme keâejCe JeneR keâjlee ntB – Ssmeer Yeefòeâ keâes JewOeer Yeefòeâ keânles nQ~
Jew<CeJeeÛeeÙeeX ves JewOeer Yeefòeâ meeOeve kesâ 64 DebieeW keâe efveoxMe efoÙee nw~ ßeerceÆeieJele ceW keâne ieÙee nw –
ßeJeCeb keâerle&veb efJe<Cees: mcejCeb heeomesJeveced~ DeÛe&veb Jevoveb oemÙeb meKÙeceelceefveJesoveced~~
Gve 64 Øekeâej kesâ JewOe YepeveebieeW ceW ßeerceÆeieJele ves ßeJeCe, keâerle&ve, heeomesJeve, DeÛe&ve, Jevove, oemÙemeeOeve, meKÙemeeOeve Deewj DeelceefveJesove – Fve 9 keâes ØeOeeve keâne nw~ efHeâj ßeerÛewlevÙeÛeefjleece=le ceW Yeòeâmebie, veecekeâerle&ve, YeeieJeleßeJeCe, ceLegjeceC[ue ceW efveJeeme Deewj ßeercete|le keâer mesJee Fve 5 DebieeW keâes ØeOeeve keâne ieÙee nw~ Fve 5 YepeveebieeW ceW efkeâmeer Skeâ kesâ Éeje Yeer JewOeer Yeefòeâ efceue mekeâleer nw~
Skeâebie Ùee Deveskeâebie – oesveeW meeOeveeW ceW ner efve‰e keâer DeeJeMÙekeâlee nw~ efve‰e kesâ efyevee keâesF& Yeer Yepeveebie meeOeve HeâueØemet veneR neslee~
Fme Øemebie ceW ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – jeieYeefòeâ, Øescee Yeefòeâ, F&Õej kesâ Øeefle mJepeve keâer lejn Øesce GlheVe nesves hej keâesF& efJeefOe-efveÙece veneR jnlee~... nJee kesâ efueS hebKes keâer DeeJeMÙekeâlee nw~ F&Õej kesâ Øeefle Øesce nesiee, Fme keâejCe pehe, lehe, GheJeeme Deeefo nQ, efkeâvleg Ùeefo oef#eCeer nJee yenves ueies, lees ueesie hebKee HeWâkeâ osles nQ~ F&Õej kesâ Thej Øesce Ùee Devegjeie nesves mes pehe Deeefo keâce& Útš peeles nQ~ nefj kesâ Øesce ceW ceòe nesves hej JewOe keâce& keâewve keâjsiee? JÙeekegâuelee nesves mes ner De®CeesoÙe neslee nw~ Gmekesâ yeeo ner metÙe& efoKeeF& osiee~ JÙeekegâuelee kesâ Devevlej ner F&Õej-oMe&ve neslee nw~
efpeve ueesieeW ceW jeieYeefòeâ nw, GvneR keâe Øesce Deevleefjkeâ nw, F&Õej Gvekeâe Yeej uesles nQ~
jeieevegiee Yeefòeâ nesves mes Yeòeâ kesâJeue YeieJeeve keâes ner Ûeenles nQ~ Gme meceÙe Jen meye Øekeâej kesâ DeeßeceeW keâe lÙeeie keâjkesâ Deewj meejer GheeefOeÙeeW mes cegòeâ neskeâj Skeâcee$e YeieJelmesJee ceW ner DeelceefveÙeesie keâjles nQ~ jeieeeqlcekeâe Yeefòeâ mecyevOeeeqlcekeâe Deewj keâeceeeqlcekeâe Fve oes ßesefCeÙeeW ceW leLee mecyevOeeeqlcekeâe Yeefòeâ Meevle, oemÙe, meKÙe Deewj JeelmeuÙe Fve 4 YeeieeW ceW efJeYeòeâ nQ~ Gmeer Øekeâej keâeceeeqlcekeâe Yeefòeâ Yeer 4 Øekeâej keâer nesleer nQ~
Yeefòeâceeie& keâe DeJeuecyeve keâj pees ueesie FeqvõÙemebÙece keâjles ngS meJe&$e mecelJeyegefæ mecheVe neskeâj mecemle ØeeefCeÙeeW ceW yeÇÿe keâe ØekeâeMe osKeles nQ Deewj meYeer ØeeefCeÙeeW kesâ keâuÙeeCekeâeÙeeX ceW efvejle jnkeâj DeJÙeòeâ yeÇÿe keâer efÛevlee keâjles nQ, Jes Yeer ßeerYeieJeeve keâes Øeehle keâjles nQ, efkeâvleg pees ueesie mecemle keâceeX keâe Heâue ßeerYeieJeeve ceW Dehe&Ce keâjkesâ Denb-yegefæ jefnle neskeâj leodiele efÛeòe mes DevevÙe Yeefòeâ kesâ meeLe ßeerYeieJeeve keâer Gheemevee keâjles nQ, Gvekeâe Yeer ßeerYeieJeeve Fme mebmeej meeiej mes Gæej keâjles nQ~
Gmekesâ Devevlej ßeerYeieJeeve ves DeYÙeemeÙeesie keâe GheosMe osles ngS Depeg&ve mes keâne – Ùeefo cegPeceW efÛeòe eqmLej ve jKe mekeâes lees DeelceefJe<eÙekeâ DeYÙeemeÙeesie Éeje efJeef#ehle efÛeòe keâes DeveelceefJe<eÙe mes yeej yeej nše ueekeâj cegPeceW mebueive jKeves keâer Ûes°e keâjes~ Ùeefo DeYÙeemeÙeesie kesâ meeOeve ceW Yeer DemeceLe& nes lees cesjer Øeerefle kesâ efueS mesJee mecePekeâj hetpee, DeÛe&vee, pehe, OÙeeve, veecekeâerle&ve Deeefo mesJeebie keâce& keâjles Ûeuees, Gmemes ceQ Yeer ØemeVe ntBiee Deewj Ùeefo Jewmee Yeer ve keâj mekeâes lees oÙeeueg, DenbYeeJe-jefnle mecelJeyegefæmecheVe meYeer ØeeefCeÙeeW kesâ Øeefle efce$eYeeJeÙegòeâ Deewj cecelJeyegefæ jefnle neskeâj cegPeceW Skeâefve‰ leLee cesjs MejCeeiele neskeâj Heâueekeâeb#ee keâe heefjlÙeeie keâjkesâ Dece=le leguÙe Oece& keâe DeeÛejCe keâjes~ Gmeer mes legce cesjs efJeMes<e Øeerefle-Yeepeve nesies~
Fme DeOÙeeÙe ceW efJeMes<e ¤he mes Yeefòeâceeie& keâe DeeßeÙe ueskeâj F&Õejesheemevee keâe GheosMe efoÙee ieÙee nw~ Fme keâejCe Fme DeOÙeeÙe keâe veece YeefòeâÙeesie nw~
Yeefòeâceeie& kesâ DeJeuecyeve mes meiegCe yeÇÿeesheemevee kesâ HeâuemJe¤he F&ÕejoMe&ve megueYe neslee nw~ meeOeve keâjles jnves mes Yeòeâ mJeÙeb ner mecePe mekeWâies efkeâ Jen meeOeve-ceeie& ceW keâneB lekeâ De«emej ngS nQ~ Yeefòeâ heefjhekeäJe nesves hej F&ÕejoMe&ve ¤he hejceevevo keâer Øeeeqhle nesleer nw~ meeqÛÛeoevevomJe¤he F&Õej kesâ oMe&ve kesâ ue#eCe kesâ mecyevOe ceW ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘F&ÕejoMe&ve kesâ kegâÚ ue#eCe nQ~ pÙeesefle efoKeeF& heÌ[leer nw, Deevevo neslee nw, Úeleer kesâ Yeerlej legyeÌ[er keâer lejn iegÌ[iegÌ[ keâjles ngS ceneJeeÙeg G"leer nw~ efpemekesâ Yeerlej Devegjeie kesâ SsÕeÙe& keâe ØekeâeMe nes jne nw, Gmekesâ F&ÕejueeYe keâe efJeuecye veneR nQ~ Devegjeie kesâ SsÕeÙe& keäÙee keäÙee nQ? efJeJeskeâ, JewjeiÙe, peerJeeW hej oÙee, meeOegmesJee, meeOegmebie, F&Õej keâe veeceiegCekeâerle&ve, melÙe yeele, Ùener meye~’’
Yeòeâ kesâ ùoÙe ceW Fme Øekeâej kesâ ue#eCe Øeieš nesves hej mecePee peeÙeiee efkeâ F&ÕejoMe&ve Ùee hejceevevo-Øeeeqhle ceW Deewj DeefOekeâ efJeuecye veneR nw~ F&Õej kesâ Øeefle Yeefòeâ nesves mes LeesÌ[s ceW ner Göerheve neslee nw~ F&ÕejerÙe Øemebie kesâ efmeJeeÙe otmejer yeele Yeòeâ keâes DeÛÚer veneR ueieleer~ efve‰e kesâ Devevlej Yeefòeâ nesleer nw~
ÉÉÉ
Depeg&ve: (Depeg&ve ves) GJeeÛe (keâne) – kesâMeJe (ns ke=â<Ce) Øeke=âeEle (Øeke=âefle) heg®<eb Ûe (Deewj heg®<e) #es$eb (#es$e) #es$e%eb SJe Ûe (Deewj #es$e%e) %eeveb (%eeve) %esÙeb SJe Ûe (Deewj %esÙe) Sleled (Ùes meye) Jesefolegced (peevevee) FÛÚeefce (Ûeenlee ntB)~~1~~
Depeg&ve ves keâne – ns ke=â<Ce, Øeke=âefle Deewj heg®<e, #es$e Deewj #es$e%e, %eeve Deewj %esÙe Ùes meye ceQ peevevee Ûeenlee ntB~
1 – Deveskeâ «evLeeW ceW Ùen Mueeskeâ veneR nw~ Fmekeâer šerkeâe Deewj Yee<Ùe Yeer veneR nw~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Yeer Fme Mueeskeâ keâes veneR efueÙee nw~ nceves ieerlee keâer MueeskeâmebKÙee hetCe& keâjves kesâ efueS Fme Mueeskeâ keâes «enCe efkeâÙee nw~
efheÚues ÉeoMe DeOÙeeÙe kesâ mehlece Mueeskeâ ceW YeieJeeve ßeerke=â<Ce keâe – ‘‘cegPeceW efveefJe°efÛeòe JÙeefòeâÙeeW keâes ceQ ce=lÙeg¤he mebmeejmeeiej mes MeerIeÇ Gæej keâjlee ntB’’ – Fme YeeJe keâe Øeefle%eemetÛekeâ JeÛeve efoKeeF& heÌ[lee nw Deewj Deelce%eeve kesâ efyevee De%eeve-veeMe DemecYeJe nw, Fme keâejCe De%eeve keâe veeMekeâ leòJe%eeve keâe GheosMe osves kesâ efueÙes Fme Øeke=âefle-heg®<e-efJeJeskeâ DeOÙeeÙe keâe DeejcYe ngDee~ mehlece DeOÙeeÙe ceW ÙeÅeefhe ßeerYeieJeeve ves heje Deewj Deheje Øeke=âefleÙeeW keâer yeele meb#eshe ceW GuuesKe efkeâÙee nw efkeâvleg #es$e-#es$e%e Ùee heg®<e-Øeke=âefle ¤he mes Gmekeâer efJemle=le DeeueesÛevee veneR keâer~ mecÙekeâ DeeueesÛevee kesâ efyevee leòJe%eeve keâe GheosMe DemechetCe& jn peelee nw Fmeer keâejCe Fme DeOÙeeÙe ceW Gme keâef"ve efJe<eÙe keâer DeeueesÛevee keâer peeleer nw~
ßeerYeieJeeve (ßeerke=â<Ce ves) GJeeÛe (keâne) – keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) Fob Mejerjb (Ùen YeesieeÙeleve Mejerj) #es$eb (#es$e) Fefle (Fme veece mes) DeefYeOeerÙeles (keâefLele nw) Ùe: (pees) Sleled (Fmes) Jesefòe (peeveles nQ) leefÉo: (#es$e Deewj #es$e%e kesâ peeveves Jeeues) leb (GvnW) #es$e%e: (#es$e%e) Fefle (Ssmes) Øeeng: (keânles nQ)~~2~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ns Depeg&ve, Ùen YeesieeÙeleve Mejerj #es$e veece mes keâefLele nw~ pees #es$e keâes peeveles nQ DeLee&led pees Fme #es$e kesâ Thej ‘ceQ’ ‘cesje’ Ssmee DeefYeceeve keâjles nQ GvnW #es$e-#es$e%e-efJeJeskeâer ueesie #es$e%e Ùee peerJeelcee keânles nQ~ (pees cesje Mejerj, ceQ megKeer, ceQ og:Keer, Fme Øekeâej Mejerj hej ‘ceQ’ ‘cesje’ YeeJe jKelee nw, Jener ceQ #es$e%e Ùee peerJeelcee ntB~)
1 – Fme YeesieeÙeleve Mejerj keâes #es$e keânles nQ keäÙeeWefkeâ Jener mebmeej keâer ØejesnYetefce DeLee&led mebmeej keâer Glheefòe keâe nsleg nw~ Fme Mejerj keâes pees ‘ceQ’ ‘cesje’ Deeefo mecePelee nw %eeveer ueesie Gmes #es$e%e keânles nQ~ keäÙeeWefkeâ ke=â<ekeâ kesâ meceeve Jener #es$e%e DeLeJee %eeveer JÙeefòeâ Deheves #es$e keâe HeâueYeesie keâjlee nw~
Yeejle (ns Depeg&ve) meJe&#es$es<eg Deefhe (meYeer #es$eeW ceW) ceeb (cegPes DeLee&led ßeerYeieJeeve keâes) #es$e%eb Ûe (#es$e%e [¤he mes]) efJeefæ (peevevee) #es$e#es$eÙees: (#es$e Deewj #es$e%e keâe) Ùeled (pees) %eeveb (%eeve) leled (Jener) %eeveb (ÙeLeeLe& %eeve nw) cece (cesje) celeb (DeefYecele nw)~~3~~
ns Depeg&ve, meYeer #es$eeW ceW (MejerjeW ceW) cegPes ner #es$e%e DeLee&led osner Deelcee ¤he mes peveevee~ #es$e Deewj #es$e%e keâe pees %eeve nw, Jener ÙeLeeLe& %eeve nw, Ùener cesje DeefYecele nw~
1 – #es$e Deewj #es$e%e Fve oesveeW keâe efJeMes<e %eeve DeLee&led #es$e Deewj #es$e%e DeefYeVe nQ, Skeâ yeÇÿe ner GheeefOeYeso mes #es$e Deewj #es$e%e ¤he ceW Øeieš ngS nw Deewj Ùener %eeve cegefòeâ kesâ keâejCe ¤he ÙeLeeLe& %eeve nw~ DevÙe %eeve JÙeLe& keâe heebef[lÙe cee$e nw, keäÙeeWefkeâ Jen yevOeve keâe ner keâejCe nw~ ‘‘leled keâce& ÙeVe yevOeeÙe, mee efJeÅee Ùee Ûe cegòeâÙes~’’ Jener keâce& nw pees yevOeve keâe keâejCe veneR neslee Deewj Jener efJeÅee nw pees cegefòeâ keâe keâejCe nw~
leled (Jen) #es$eb (#es$e) Ùeled Ûe (Deewj pees) ÙeeÂkedâ Ûe (leLee efpeme Øekeâej) Ùeled-efJekeâeefj (efpeve efJekeâejeW mes Ùegòeâ) Ùele: Ûe (Deewj efpememes) Ùeled (efpeme YeeJe mes GlheVe) me: Ûe (Deewj Jener #es$e%e) Ùe: (efpeme Øekeâej mJe¤heJeeuee) Ùeled-ØeYeeJe: Ûe (Deewj pewmee ØeYeeJe mecheVe) leled (Jen) meceemesve (meb#eshe ceW) ces (cegPemes) ëe=Ceg (megvees)~~4~~
Jen #es$e efpeme Øekeâej DeLee&led efpeme Øekeâej peÌ[ leLee ÂMÙe nw, efpeme Øekeâej DeLee&led FÛÚe Deeefo efpeve efpeve OeceeX mes Ùegòeâ nw, efpeve FeqvõÙeeefo efJekeâejeW mes Ùegòeâ nw Deewj Øeke=âefle-heg®<e kesâ mebÙeesie mes GlheVe nw Deewj Jen #es$e%e mJe¤hele: pewmee Deewj efpeme Øekeâej ØeYeeJe-mecheVe nw, Gmes cegPemes meb#eshe ceW megvees~
1 – ÙeÅeefhe 24 Øekeâej kesâ Øeke=âefleÙeeW kesâ mecetn keâes #es$e keânles nQ, lees Yeer Mejerj ¤he mes heefjCele Gme Øeke=âefle ceW ner Denb ¤he mes DeefJeJeskeâ Øeieš neslee nw, Fme keâejCe GveceW Yeso efoKeeves kesâ efueS Fme Mejerj keâes ner #es$e keânles nQ Deewj Jen #es$e Deewj #es$e%e efkeâme Øekeâej nQ, Gmes ßeerYeieJeeve meb#eshe ceW yeleeles nQ~
$e+ef<eefYe: ($e+ef<eÙeeW kesâ Éeje) efJeefJeOew: ÚvoesefYe: (veeveeØekeâej kesâ ÚvoeW ceW he=Lekeâ ¤he mes) he=Lekedâ (he=Lekeâ YeeJe mes) yengOee (Deveskeâ Øekeâej mes) [Ùen #es$e%eleòJe] ieerleced (ieeÙee ieÙee nw) efJeefveef§elew: (mevosn jefnle) nslegceefÆ: (Ùegefòeâ Ùegòeâ) yeÇÿemet$eheow: SJe Ûe (Deewj Jesoevle oMe&ve ¤he yeÇÿe met$eeW kesâ heoeW kesâ Éeje Yeer Jee|Cele ngDee nw)~~5~~
Ùen #es$e Deewj #es$e%e keâe leòJe $e+ef<eÙeeW kesâ Éeje efJeefJeOe ÚvoeW ceW he=Lekeâ he=Lekeâ ¤he mes ieeÙee ieÙee nw DeLee&led Jee|Cele ngDee nw~ mevosn jefnle ÙegefòeâÙegòeâ JesoevleoMe&ve ¤he yeÇÿemet$eeW kesâ heoeW kesâ Éeje Yeer Jee|Cele ngDee nw~
1 – efJeefYeVe Gheefve<eoeW ceW $e+ef<eÙeeW ves DeOÙeelce leòJe keâer he=Lekedâ he=Lekedâ YeeJe mes DeeueesÛevee keâer nw~ Gve celeeW ceW meecebpemÙe Deewj mecevJeÙe ueeves kesâ efueS JesoJÙeemepeer ves JesoevleoMe&ve Ùee yeÇÿemet$e keâer jÛevee keâer nw~ Fme keâejCe Fmekeâe otmeje veece nw ‘GòejceerceebmeeoMe&ve’ Deewj GmeceW #es$e%e keâe efJeÛeej jnves mes Gme «evLe keâes ‘Meejerjkeâmet$e’ Yeer keânles nw~
yeÇÿemet$e ¤he heoeW Ùee JeekeäÙeeW kesâ Éeje ner yeÇÿe%eeve neslee nw~ lewefòeefjÙe Gheefve<eo ceW yeÇÿemetÛekeâ heoeW ceW keâne ieÙee nw – ‘Ùelees Jee Fceeefve Yetleeefve peeÙevles, Ùesve peeleeefve peerJeeqvle, Ùeled ØeÙevlÙeefYemebefJeMeeqvle~’
ceneYetleeefve (he=LJeer Deeefo hebÛe ceneYetle) Denbkeâej: (ceneYetleeW kesâ keâejCe ¤he [Devle:keâjCe]) yegefæ: (%eeveelcekeâ cenòeòJe [DeOÙeJemeeÙeeeqlcekeâe]) DeJÙeòebâ SJe Ûe (Deewj Fvekesâ keâejCe ¤he cetue Øeke=âefle) oMe FeqvõÙeeefCe (yeenjer %eeve Deewj keâce& keâer FeqvõÙeeB) Skebâ Ûe (Deewj Skeâ ceve) hebÛe (Meyoeefo heeBÛe efJe<eÙe) FeqvõÙe-ieesÛeje: (Deewj FeqvõÙeeW kesâ efJe<eÙe mLetue hebÛeYetle)~~6~~
[Deye oes MueeskeâeW ceW #es$e keâe mJe¤he yeleeÙee pee jne nw] hebÛe ceneYetle, Denbkeâej, yegefæ, DeJÙeòeâ, ome yeenjer FeqvõÙeeB, ceve, FeqvõÙeeW kesâ Meyoeefo heeBÛe efJe<eÙe, heeBÛe Yetle~
FÛÚe (FÛÚe) És<e: (És<e) megKeb (megKe) og:Keb (og:Ke) mebIeele: (osnseqvõÙeeefo keâe mecetn Mejerj) Ûeslevee (%eeveeeqlcekeâe ceveesJe=efòe) Oe=efle (OewÙe&) Sleled meefJekeâejb (Ùen efJekeâejÙegòeâ) #es$eb (#es$e) meceemesve (meb#eshe ceW) Goeùleced (keâne ieÙee nw)~~7~~
FÛÚe, És<e, megKe, og:Ke, osnseqvõÙeeefo keâe mecetn Mejerj, %eeveeeqlcekeâe ceveesJe=efòe, OewÙe&, Ùen efJekeâej-Ùegòeâ #es$e meb#eshe ceW keâne ieÙee nw~
1 – he=efLeJeer, peue, Deeqive, JeeÙeg Deewj DeekeâeMe Ùes 5 ceneYetle~ Denbkeâej, yegefæ, cetue Øeke=âefle, ome FeqvõÙeeB, ceve Deewj Meyo, mheMe&, ¤he, jme, ievOe Ùes 5 FeqvõÙe-efJe<eÙe~ FÛÚe, És<e, megKe, og:Ke, mebIeele¤he Mejerj, Ûeslevee, Oe=efle Ùes meejs heoeLe& leLee meYeer meefJekeâej JemlegÙeW meb#eshe ceW #es$e nQ~ cenled leòJe mes Oe=efle lekeâ efpeve heoeLeeX keâe mJe¤he ÙeneB JÙeòeâ efkeâÙee ieÙee nw, ceneYetle Deeefo ÂMÙe heoeLe& Yeer Gme #es$e kesâ Devleie&le nQ~
me=ef°›eâce – Glheefòe kesâ meceÙe henues Meyo-iegCe-Ùegòeâ DeekeâeMe mes Meyo-mheMe&-iegCeÙegòeâ JeeÙeg, JeeÙeg mes Meyo-mheMe&-¤heiegCeÙegòeâ lespe, lespe mes Meyo-mheMe&-¤he-jme-iegCeÙegòeâ peue, peue mes Meyo-mheMe&-¤he-jme-ievOe-iegCeÙegòeâ he=LJeer keâer Glheefòe ngF&~ FvnW met#ce hebÛeYetle Ùee hebÛelevcee$ee keânles nQ~ Ùes met#ce nesves kesâ keâejCe JÙeJenej kesâ DeÙeesiÙe nQ~ yeeo ceW DeekeâeMe keâe DeOeeËMe Deewj DevÙe 4 YetleeW kesâ Skeâ Skeâ De°ceebMe efceuekeâj mLetue Ùee hebÛeerke=âle DeekeâeMe neslee nw~ Gmeer Øekeâej JeeÙeg keâe DeOeeËMe Deewj DevÙe 4 YetleeW keâe Skeâ Skeâ De°ceebMe efceuekeâj mLetue Ùee hebÛeerke=âle JeeÙeg nesleer nw~ Fmeer Øekeâej DevÙeevÙe Yetle Yeer hebÛeerke=âle nesles nQ~
meebKÙeoMe&ve kesâ cele mes cenòeòJe Deeefo 24 leòJeÙegòeâ Mejerj Deeefo mLetue mebmeej Øeke=âefle keâe ner efJekeâej nw~ DeJÙeòeâ Øeke=âefle ner mebmeej keâe cetue keâejCe nw Deewj Øeke=âefle leLee heg®<e kesâ mebÙeesie mes ner me=ef° keâe efJemleej neslee nw~ cetue Øeke=âefle, yegefæ (cenòeòJe), Denbkeâej, ome FeqvõÙeeB, ceve, hebÛe levcee$e, hebÛe mLetue Yetle – Ùes 24 leòJe meebKÙecele ceW Mejerj kesâ Gheeoeve nQ~
DeceeefvelJeb (Denbkeâej-MetvÙelee) DeoeqcYelJeb (ocYe-jeefnlÙe) DeeEnmee (DeeEnmee) #eeeqvle: (#ecee) Deepe&Jeced (efve<keâhešlee) DeeÛeeÙeexheemeveb (ieg®mesJee) MeewÛeb (heefJe$elee) mLewÙeË (MegYe keâeÙe& ceW efve‰e) DeelceefJeefve«en: (Mejerj keâe mebÙece)~~8~~
[Deye 5 MueeskeâeW ceW #es$e kesâ Ghejesòeâ ue#eCeeW mes he=Lekedâ %esÙe Megæ #es$e%e kesâ efJe<eÙe ceW efJemle=le YeeJe mes JeCe&ve keâjves kesâ efueS leòJe%eeve kesâ meeOeveeW keâe efJeJejCe
efoÙee pee jne nw~]
Denbkeâej-MetvÙelee, ocYe-jeefnlÙe, DeeEnmee, #ecee, efve<keâhešlee, ieg®mesJee, heefJe$elee, MegYe keâeÙe& ceW efve‰e, Mejerj keâe mebÙece –
FeqvõÙeeLex<eg (FeqvõÙeYeesiÙe efJe<eÙeeW ceW) JewjeiÙeb (JewjeiÙe Ùee Deveemeefòeâ) Devenbkeâej: SJe Ûe (Deewj Denbkeâej-MetvÙelee) pevce-ce=lÙeg-peje-JÙeeefOe-og:Ke-oes<e-DevegoMe&veb (pevce-ce=lÙeg-peje-JÙeeefOe ¤he og:KeeW ceW yeej-yeej oes<e oMe&ve)~~9~~
FeqvõÙe-YeesiÙe efJe<eÙeeW ceW JewjeiÙe Deveemeefòeâ, Deewj Denbkeâej-MetvÙelee, pevce-ce=lÙegpeje-JÙeeefOe¤he og:KeeW ceW yeej-yeej oes<e oMe&ve –
Demeefòeâ: (efJe<eÙeeW ceW Deveemeefòeâ) heg$e-oej-ie=neefo<eg (heg$e, Œeer, ie=n Deeefo ceW) DeveefYe<JeÁ: (cecelJeyegefæ-MetvÙelee) F°-Deefve°-Gheheefòe<eg Ûe (Deewj MegYe, DeMegYe keâer Øeeeqhle ceW) efvelÙeb (meoe) meceefÛeòelJeb (ceve keâer meecÙeeJemLee)~~10~~~
efJe<eÙeeW ceW Deveemeefòeâ, heg$e, Œeer, ie=n Deeefo ceW cecelJe-yegefæ-MetvÙelee Deewj MegYe, DeMegYe keâer Øeeeqhle ceW meoe ceve keâer meecÙeeJemLee~
ceefÙe (cegPeceW) DevevÙe-Ùeesiesve (Skeâevle efve‰e mes) DeJÙeefYeÛeeefjCeer Yeefòeâ: (YeieJeeve ceW Sskeâeeqvlekeâ Yeefòeâ) efJeefJeòeâ-osMe-mesefJelJeb (Skeâevle mLeeve ceW efveJeeme) Ûe pevemebmeefo Dejefle: (meeOeejCe ueesieeW kesâ mebmeie& ceW DeefveÛÚe)~~11~~
cegPeceW Skeâevle efve‰e mes YeieJeeve ceW Sskeâeeqvlekeâ Yeefòeâ, Skeâevle mLeeve ceW efveJeeme, meeOeejCe ueesieeW kesâ mebmeie& ceW DeefveÛÚe –
Ø
Ó
DeOÙeelce-%eeve-efvelÙelJeb (Deelce%eeve ceW efve‰e) leòJe-%eeve-DeLe&-oMe&veced (mebmeej keâer efveJe=efòe ¤he cees#e kesâ efJe<eÙe ceW DeeueesÛevee Ùee lelJe%eeve keâe DevegmebOeeve) Sleled [DeceeefvelJe mes leòJe%eeveeLe&oMe&ve lekeâ FvnW] %eeveb (%eeve kesâ meeOeve) Øeesòeâced (keâne peelee nw) Ùeled (pees kegâÚ) Dele: DevÙeLee (Fmekesâ efJehejerle nw) leled (Jes) De%eeveb (%eeve-efJejesOeer ¤he mes peevevee)~~12~~
Deelce%eeve ceW efve‰e, mebmeej keâer efveJe=efòe ¤he cees#e kesâ efJe<eÙe ceW DeeueesÛevee Ùee leòJe%eeve keâe DevegmebOeeve, DeceeefvelJe mes leòJe%eeveeLe&oMe&ve lekeâ FvnW %eeve kesâ meeOeve keâne peelee nw~ pees kegâÚ Fmekesâ efJehejerle nQ, GvnW %eeveefJejesOeer ¤he mes peevevee~
[ßeerjeceke=â<CeosJe ves Yeer keâne nw – ‘‘Deelcee kesâ Éeje ner Deelcee keâes peevee pee mekeâlee nw~ Megæ ceve, Megæ yegefæ, Megæ Deelcee Skeâ ner nw~’’ keâLeece=le «ebLe ceW Deewj Yeer efceuelee nw – ‘‘$e+ef<eÙeeW ves Megæ yegefæ kesâ Éeje Megæ Deelcee keâe mee#eelkeâej efkeâÙee Lee~... kewâmes mJemJe¤he ceW jne pee mekeâlee nw, Fmekesâ efJe<eÙe ceW veeiee meeOeg GheosMe oslee Lee – ‘ceve keâes yegefæ ceW ueÙe keâjes, yegefæ keâes Deelcee ceW ueerve keâj oes leYeer mJemJe¤he ceW jn mekeâesies’... ceve Deemeefòeâjefnle nesves mes Gvekeâe oMe&ve efceuelee nw~ Megæ ceve mes pees yeele efvekeâuesieer, Jener Gvekeâer JeeCeer nw~ pees Megæ ceve nw, Jener Megæ yegefæ Deewj Jener Megæelcee nw~ keäÙeeWefkeâ Gvekesâ efmeJeeÙe Deewj keâesF& Megæ veneR nw~’’]
Ø
Ùeled (pees) %esÙeb (%eeleJÙe efJe<eÙe nw) Ùeled (efpemes) %eelJee (peeve uesves mes) Dece=leb (cees#e) DeMvegles (efceuelee nw) leled (Gmes) ØeJe#Ùeeefce (yeleeTBiee) leled (Jen) Deveeefoceled (DeeefoDevle-jefnle) hejb yeÇÿe (hejce yeÇÿe) ve meled (Jen mele veneR nw, DeLee&led meled Meyo keâe JeeÛÙe veneR) ve Demeled (Demeled Yeer veneR nw DeLee&le Demeled Meyo keâe Yeer JeeÛÙe veneR) GÛÙeles (Ssmee keâne peelee nw)~~13~~
pees %eeleJÙe efJe<eÙe nw Deewj efpemes peeve mekeâves hej cees#e efceuelee nw, Gmes yeleeTBiee~ Jen Deeefo-Devle-jefnle hejce yeÇÿe keâejCe Yeer veneR nw Deewj keâeÙe& Yeer veneR DeLee&led meled Ùee Demeled efkeâmeer Meyo mes Jen JÙeòeâ veneR efkeâÙes pee mekeâles~
1 – pees me=° neslee nw Deewj efJeve° Yeer nes peelee nw Gmekesâ mecyevOe ceW ner meled Deewj Demeled Meyo keâe ØeÙeesie neslee nw~ yeÇÿe keâer me=ef° veneR nw Deewj efJeveeMe Yeer veneR nw~ Fme keâejCe GvnW meled Ùee Demeled veneR keâne pee mekeâlee~
heb. F&ÕejÛevõ efJeÅemeeiej keâes ßeerjeceke=â<CeosJe ves Skeâ efove yeleeÙee Lee – ‘‘yeÇÿe keäÙee nw, cegKe mes keâne veneR pee mekeâlee~ meYeer ÛeerpeW pet"er nes ieÙeer nQ, Jeso, hegjeCe, lev$e, <eÌ[oMe&ve meye kegâÚ pet"s nes ieÙes nQ~ cegKe mes heÌ{e ieÙee nw, cegKe mes GÛÛeejCe Yeer ngDee nw, Fmemes Jes pet"s nQ, efkeâvleg kesâJeue Skeâ Ûeerpe pet"er veneR ngF& nw – Jen nw yeÇÿe~ yeÇÿe keäÙee nw, Deepe lekeâ keâesF& Gmes cegKe mes yelee veneR mekeâe~... jeceieerlee ceW nw, kesâJeue lešmLe ue#eCe mes GvnW yeleeÙee pee mekeâlee nw, pewmes iebiee hej Iees<eheuueer nw DeLee&led Jen heuueer iebiee kesâ leš hej nw, Ssmee ner mecePevee ÛeeefnS~’’
meceeefOemLe nesves hej yeÇÿe%eeve neslee nw, yeÇÿeoMe&ve neslee nw, Gme DeJemLee ceW efJeÛeej veneR jnlee, ceveg<Ùe ceewve nes peelee nw~ yeÇÿe keäÙee Jemleg nw, Gmes cegKe mes yeleeves keâer Meefòeâ veneR jnleer~ ... yeÇÿe JeekeäÙe Deewj ceve mes hejs nQ, %eeve De%eeve kesâ hejs, heehe hegCÙe mes hejs, Oecee&Oece& mes hejs Deewj MegefÛe DeMegefÛe mes Yeer hejs nQ~
ÓÓÓ
meJe&le: (meJe&$e) heeefCeheeob (efpevekesâ neLe-hewj nQ) meJe&le: (meJe&$e) Deef#eefMej:cegKeb (efpevekesâ Ûe#eg, cemlekeâ Deewj cegKe nQ) meJe&le: (meJe&$e) ßegefleceled (efpevekesâ keâCe& nQ) leled (Jen yeÇÿe) ueeskesâ (Fme mebmeej ceW) meJeË (mecemle heoeLeeX keâes) DeeJe=lÙe (JÙeehle keâjkesâ) efle‰efle (DeJeeqmLele nQ)~~14~~
Jen hejceyeÇÿe meJe&$e nmleheoÛe#egcemlekeâcegKekeâCe& Deeefo mes Ùegòeâ neskeâj Fme mebmeej ceW mecemle heoeLeeX keâes JÙeehle efkeâÙes ngS efJejepeceeve nQ~
1 – Fme {bie mes Jen %esÙe Jemleg Ùee Deelcee meYeer MejerjeW mes meJe&$e efJejepeceeve nQ~ heg®<emetòeâ ceW nQ – ‘‘menŒeMeer<ee& heg®<e: menœee#e:’’ FlÙeeefo~ Jeso ceW Yeer nw – ‘meJeË KeequJeob yeÇÿe, yeÇÿewJesob meJeË’ FlÙeeefo~ DeLee&led yeÇÿe ner Fme mebmeej ceW JÙeehle neskeâj efJejepeceeve nQ, Gvemes Deefleefjòeâ Deewj kegâÚ veneR nw~
meJe&-FeqvõÙe-iegCe-DeeYeemeb (mecemle FeqvõÙeeW Deewj Gvekesâ iegCeeW DeLee&led ¤heeefo Ùegòeâ Je=efòeÙeeW ceW GvneR kesâ Deekeâej ceW ØeleerÙeceeve) meJe&-FeqvõÙe-efJeJee|peleb (mecemle FeqvõÙeeW mes jefnle) Demeòebâ (Deemeefòeâ MetvÙe) meJe&-Ye=led (meYeer kesâ OeejCe keâjves Jeeues) efveieg&Ceb Ûe SJe (Deewj meòJe, jpe, lece Fve leerve iegCeeW mes jefnle) iegCe-Yeesòe=â Ûe (leLee Gve iegCeeW kesâ Yeesòeâe Ùee heeuekeâ nQ)~~15~~
ÙeÅeefhe Jen Ûe#eg Deeefo FeqvõÙeeW keâer Je=efòeÙeeW ceW ØekeâeMeceeve nQ leLeeefhe Jen mecemle FeqvõÙeeW mes jefnle nQ Jen efve:mebie nw, meYeer kesâ DeeOeej mJe¤he neskeâj meYeer heoeLeeX keâes OeejCe efkeâÙes ngS nQ, GveceW meòJeeefoiegCe veneR nQ, efleme hej Yeer Jen meYeer iegCeeW kesâ Yeesòeâe Ùee heeuekeâ nQ~
1 – Jen %esÙe ÙeÅeefhe iegCe$eÙe-efJejefnle nQ leLeeefhe Meyo-mheMee&efo efJe<eÙeeW kesâ Éeje megKe, og:Ke Ùee ceesn ¤he mes heefjCele iegCe$eÙe kesâ Deelcee¤he mes Yeesòeâe DeLee&led GheueyOee, ØekeâeMeefÙelee nw~
leled (Jen Deelcee) Yetleeveeb (ØeeefCeÙeeW kesâ) yeefn:-Devle: Ûe (yeenj Deewj Yeerlej nw) DeÛejb (mLeeJej) Ûejb SJe Ûe (Deewj pebiece MejerjeW ceW Jener) met#celJeeled (met#ce nesves kesâ keâejCe) leled (Jen) DeefJe%esÙeb (peevee vener peelee) leled Ûe otjmLeb (Jen otj Yeer) Deeqvlekesâ Ûe (efvekeâš Yeer nw)~~16~~
Jen Deelcee ØeeefCeÙeeW kesâ yeenj Deewj Yeerlej nw~ mLeeJej Deewj pebiece, MejerjeW ceW Yeer Jener nw, met#ce nesves kesâ keâejCe Jen peeveves kesâ DeÙeesiÙe nw, Jen peevee vener peelee, otj Deewj efvekeâš Yeer Jener nw~
1 – Jen yeÇÿemJe¤he Deelcee meYeer ØeeefCeÙeeW ceW mHegâefjle neslee nw, efpeme Øekeâej DeekeâeMe meJe&JÙeeheer nesves hej Yeer met#ce nesves kesâ keâejCe ØelÙe#e veneR neslee, Gmeer Øekeâej Deelcee Yeer met#celee kesâ keâejCe De%esÙe nw~ efkeâvleg Deelce%eeveer efJeÉeve Deelcee keâes efvepe mJe¤he ceW DelÙevle meceerhe Dehejes#e ¤he mes DevegYeJe keâjles nQ~
Ø
leled (Jen) %esÙeb (%esÙe yeÇÿe) Yetles<eg (meye ØeeefCeÙeeW ceW) DeefJeYeòebâ Ûe (DeefJeYeòeâ jn keâj Yeer) efJeYeòebâ-FJe eqmLeleced (efJeYeòeâ ¤he mes DeJeeqmLele Øeleerle nesles nQ) YetleYele&= Ûe (Deewj ØeeefCeÙeeW kesâ heeuevekeâlee&) «eefme<Ceg (mebnejkeâlee&) ØeYeefJe<Ceg Ûe (Deewj me=ef°keâlee& ¤he mes) %esÙeb (peeveves ÙeesiÙe nw)~~17~~
Jen %esÙe yeÇÿe meye ØeeefCeÙeeW ceW DeefJeYeòeâ jnkeâj Yeer efJeYeòeâ ¤he mes DeJeeqmLele Øeleerle nesles nQ Deewj ØeeefCeÙeeW kesâ heeueve keâlee&, mebnej keâlee& leLee me=ef° keâlee& ¤he mes Yeer Jen peeveves ÙeesiÙe nQ~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves keâne nw – Jen Deelcee mebmeej kesâ eqmLeeflekeâeue ceW ØeeefCeÙeeW keâes OeejCe keâjlee nw, ØeueÙe keâeue ceW mebnej keâjlee nw Deewj me=ef°keâeue ceW meyekeâes hegve: GlheVe keâjlee nw~ efpeme Øekeâej jmmeer ceW mehe&-Yeüce kesâ meceÙe jmmeer Gme mehe& kesâ Glheefòe-eqmLele-ØeueÙe keâe keâejCe nw, Gmeer Øekeâej Deelcee ner ceeÙeekeâequhele me=ef°-ØehebÛe keâer Glheefòe-eqmLeleer-ØeueÙe keâe keâejCe nw~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘Jeso ves GvnW meiegCe Yeer keâne nw Deewj efveieg&Ce Yeer keâne nw~... meiegCe yeÇÿe keâes Jeso-hegjeCe-lev$e ceW keâeueer Ùee DeeÅee-Meefòeâ keâne ieÙee nw~... pees meiegCe yeÇÿe nw, Jener efveieg&Ce yeÇÿe Yeer nw~ pees Meefòeâ nw, Jener yeÇÿe nw~ hetCe&%eeve kesâ yeeo DeYeso nw~
yeÇÿe Deewj Meefòeâ DeefYeVe~ ‘MeefòeâMeefòeâceleesjYeso:~’ Skeâ keâes ceeveves mes otmejs keâes Yeer ceevevee heÌ[lee nw~ efpeme Øekeâej Deeqive Deewj Gmekeâer peueeves keâer Meefòeâ nw – Deeqive keâes ceeveves mes peueeves keâer Meefòeâ Yeer ceeveveer ner heÌ[leer nw~ peueeves keâer Meefòeâ keâes ÚesÌ[keâj Deeqive meesÛeer veneR pee mekeâleer~ efHeâj Deeqive keâes ÚesÌ[keâj peueeves keâer Meefòeâ Yeer veneR meesÛeer pee mekeâleer~... Fmeer lejn yeÇÿe keâes ÚesÌ[keâj Meefòeâ keâes Deueie veneR meesÛee pee mekeâlee~ efvelÙe keâes ÚesÌ[keâj ueeruee Deewj ueeruee keâes ÚesÌ[keâj efvelÙe veneR meesÛee pee mekeâlee~’’
keâLeece=le ceW Deewj Yeer efceuelee nw – ‘‘DeeÅee Meefòeâ ueerueeceÙeer nw, pees me=ef°, eqmLeleer, ØeueÙe keâjleer nw~ yeÇÿe ner DeeÅee Meefòeâ nw~ peye efveeq<›eâÙe nw leye yeÇÿe keânles nQ, heg®<e keânles nw Deewj peye me=ef°, eqmLeefle, ØeueÙe keâjles nQ leye Meefòeâ keânles nQ, Øeke=âefle keânles nQ~ heg®<e Deewj Øeke=âefle~ pees heg®<e nw Jener Øeke=âefle nw~ DeevevoceÙe Deewj DeevevoceÙeer~
‘‘efpemes heg®<e keâe %eeve nw Gmes Øeke=âefle keâe %eeve Yeer nw~ efpemes yeehe keâe %eeve nQ Gmes ceeB keâe %eeve Yeer nw~ efpemes DevOekeâej keâe %eeve nw Gmes ØekeâeMe keâe %eeve Yeer nw~ efpemes megKe keâe %eeve nw Gmes og:Ke keâe Yeer %eeve nw~
‘‘yeÇÿe Meefòeâ nw Deewj Meefòeâ yeÇÿe nw~ oesveeW DeefYeVe nQ~ meeqÛÛeoevevoceÙe Deewj meeqÛÛeoevevoceÙeer~’’
keâLeece=le «evLe ceW DevÙe$e nw – ‘‘ßeerke=â<Ce heg®<e Deewj jeOee Øeke=âefle, efÛeÛÚefòeâ DeeÅee Meefòeâ nw~ jeOee Øeke=âefle, ef$eiegCeceÙeer nw~ Fvekesâ Yeerlej meòJe, jpe:, lece:, Ùes leerve iegCe nQ~
‘‘Ùen efÛeÛÚefòeâ Deewj Jesoevle kesâ yeÇÿe (heg®<e) DeefYeVe nQ~ pewmes peue Deewj Gmekeâer efnceMeefòeâ~ peue keâer efnceMeefòeâ kesâ efJe<eÙe ceW meesÛeves mes ner peue keâe %eeve Deheves Deehe nes peelee nw~ efHeâj peue kesâ efJe<eÙe ceW meesÛeves mes ner peue keâer efnceMeefòeâ keâer efÛevlee Deheves Deehe Dee peeleer nw~
‘‘yeÇÿe Deewj Meefòeâ DeefYeVe nw~ Meefòeâ keâes ceeveves mes peiele efceLÙee nes peelee nw~ ceQ, legce, cekeâeve, heefjJeej meYeer efceLÙee nQ~ DeeÅee Meefòeâ kesâ jnves mes ner Ùen mebmeej KeÌ[e nw~
npeejeW efJeÛeej keäÙeeW ve keâjes meceeefOemLe ngS efyevee Meefòeâ keâer meercee ueeBIeves keâe GheeÙe veneR nw~ ceQ OÙeeve keâjlee ntB, ceQ efÛevlee keâjlee ntB – Ùes meye Meefòeâ keâer meercee kesâ Yeerlej nQ, Meefòeâ kesâ SsÕeÙe& kesâ Yeerlej nQ~’’
leled (Jen) pÙeesefle<eeced Deefhe (pÙeesefleÙeeW keâer DeLee&led metÙe& ve#e$eeefo keâer Yeer) pÙeesefle: (ØekeâeMe) leceme: hejced (DevOekeâej kesâ hejs) GÛÛeles (keânles nQ) leled (Jen) %eeveb (%eeve) %esÙeb (%esÙe) %eeveiecÙeb Ûe (Deewj %eeveiecÙe ¤he mes) meJe&mÙe (meye ØeeefCeÙeeW kesâ) ùefo (ùoÙe ceW) efJeef‰leced (DeefOeef‰le nw)~~18~~
Jen (%esÙe) pÙeesefleÙeeW keâer Yeer pÙeesefle nw leLee (De%eeve¤he) DevOekeâej kesâ hejs keâne peelee nw~ %eeve, %esÙe leLee %eeveiecÙe (DeLee&le %eeve kesâ Éeje ueYÙe) Jener nQ; leLee Jen (meye kesâ) ùoÙe ceW DeefOeef‰le nw~
1 – efJeef‰leced Fefle Jee hee":~
Fefle (Fme Øekeâej) #es$eb (#es$e) leLee (Deewj) %eeveb (%eeve) %esÙeb Ûe (Deewj %esÙe) meceemele: (meb#eshe mes) Gòebâ (keâns ieÙes) ceÆòeâ: (cesje Yeòeâ) Sleled (Fve leerve leòJe) efJe%eeÙe (peevekeâj) ceÆeJeeÙe (cesjs mJe¤heueeYe ceW) GheheÅeles (meceLe& neslee nw)~~19~~
[hetJeexòeâ #es$eeefo efJe<eÙe, DeefOekeâejer Deewj Heâue kesâ meeLe Ghemebnej keâjles ngS keânles nQ] Fme Øekeâej (Jeefme‰eefo kesâ Éeje efJemleej kesâ meeLe keâefLele) #es$e, %eeve leLee %esÙe keâe mJe¤he meb#eshe mes keâne ieÙee~ cesje Yeòeâ Fve meyekeâe ÙeLeeLe& leòJe peeve keâj cesje mJe¤he DeLee&led yeÇÿeYeeJe ueeYe keâjves ceW meceLe& neslee nw DeLee&led cegòeâ nes peelee nw~
1 – hejcesÕej meJe&%e leLee meYeer kesâ ieg® nQ Fme Øekeâej JeemegosJe mJe¤he cegPeceW pees meJee&lceYeeJe keâes meeQhe mekesâ Jener cesje Yeòeâ nw~ (DeeÛeeÙe& Mebkeâj)
Ø
ØØ
Ø
Øeke=âeEle (Øeke=âefle Ùee ceeÙee) heg®<eb SJe Ûe (Deewj heg®<e) GYeew Deefhe (Ùes oesveeW ner) Deveeefo (Deeefo-jefnle) efJeefæ (peevevee) efJekeâejeved Ûe (meejs efJekeâej) iegCeeved SJe Ûe (leLee meòJeeefo iegCe) Øeke=âeflemecYeJeeved (Øeke=âefle mes GlheVe) efJeefæ (peevevee)~~20~~
Øeke=âefle Deewj heg®<e oesveeW keâes ner Deveeefo ¤he mes peevevee~ osnseqvõÙeeefo efJekeâej leLee megKe, og:Ke, ceesn, meòJe, jpe:, lece: Deeefo iegCe Øeke=âefle mes ner GlheVe nw Ssmee peevevee~
1 – efJekeâejeved, Øeke=âefle kesâ heefjCeece osefneqvõÙeeefo, iegCeeved meòJeeefo iegCe, Gve iegCeeW kesâ heefjCeece megKe, og:Ke, ceesn Deeefo (meebKÙecele ceW heg®<e Deewj Øeke=âefle oesveeW ner Deveeefo nw Deewj mJelev$e cetue leòJe Yeer nQ)
ieerlee ceW F&Õej keâer oes Øeke=âefleÙeeB yeleeF& ieF& nQ – heje leLee Deheje~ Øeke=âefle ÉÙe jnves mes ner F&Õej keâe F&ÕejlJe nw~ Fve oesvees Øeke=âefleÙeeW keâer meneÙelee mes ner F&Õej mebmeej kesâ pevceeqmLeefle ØeueÙe kesâ keâejCe nesles nQ~ (DeeÛeeÙe& Mebkeâj)
keâeÙe&keâjCe-keâle=&lJes ([keâeÙe& Deewj keâejCe¤he] MejerjseqvõÙeeefo keâe Gheeoeve) Øeke=âefle: (ef$eiegCeeeqlcekeâe ceeÙeeMeefòeâ) nsleg: (keâejCe) GÛÙeles (¤he mes keâefLele nw) heg®<e: (heg®<e DeLee&led peerJe) megKe-og:Keeveeb (megKeog:Keeefokeâe) Yeesòe=âlJes (Yeesie kesâ efJe<eÙe ceW) nsleg: (keâejCe) GÛÙeles (keâne peelee nw)~~21~~
[efJekeâejeW keâer Glheefòe Øeke=âefle mes nesleer nw Deewj heg®<e keâe mebmeej-nsleglJe efoKeeves kesâ efueS keânles nQ] keâeÙe& (Mejerj) leLee keâejCe (FeqvõÙeeW kesâ) keâle=&lJe kesâ efJe<eÙe ceW DeLee&led leoekeâej ceW heefjCeefle kesâ keâejCe ¤he mes nsleg Øeke=âefle nw Deewj heg®<e (peerJe) megKeog:KeeW keâer GheueeqyOe kesâ keâejCe ¤he mes keâefLele nw~
1 – Øeke=âefle Deewj heg®<e keâes ÙeLee›eâce keâeÙe&keâejCe-keâle=&lJe leLee megKe-og:Ke-Yeesòe=âlJe ¤he mes mebmeej kesâ keâejCe ¤he mes efveoxefMele keâjvee GefÛele ner ngDee nw~ Ùen pees heefjÂMÙeceeve mebmeej nw Fmekeâe mJe¤he keäÙee nw? megKe, og:Ke keâe Yeesie ner lees mebmeej nw leLee Fve megKeog:KeeW keâe Yeesòe=âlJe ner heg®<e keâe mebmeeefjlJe nw~ (DeeÛeeÙe& Mebkeâj)
keâeÙe&keâejCekeâle=&lJes Fefle Jee hee":~
Ø
ØØØØØ
efn (keäÙeeWefkeâ) heg®<e: (Yeesòeâe) Øeke=âeflemLe: (Øeke=âefle ceW eqmLele neskeâj) Øeke=âeflepeeved iegCeeved (Øeke=âefle mes GlheVe iegCe) YegÝs (Yeesielee nw) DemÙe (heg®<e DeLee&led peerJe keâe) meod-DemeledÙeesefve-pevcemeg (meled Ùee Demeled ÙeesefveÙeeW ceW pevce kesâ efJe<eÙe ceW) iegCemebie: (megKeog:KeeW ceW Deemeefòeâ) keâejCeced (keâejCe nw)~~22~~
keäÙeeWefkeâ Yeesòeâe Øeke=âefle ceW eqmLele neskeâj Øeke=âefle mes GlheVe megKe, og:Ke, ceesn Deeefo iegCe Yeesielee nw~ heg®<e DeLee&led peerJe keâe meled Ùee Demeled ÙeesefveÙeeW ceW pevce kesâ efJe<eÙe ceW megKe og:KeeW ceW Deemeefòeâ ner keâejCe nw~
ÓÓÓ
Deeqmceved (Fme) osns (Mejerj ceW) hej: (mJelev$e) heg®<e: (heg®<e) Gheõ°e (mee#eer mJe¤he) Devegcevlee (Devegceesovekeâejer) Yelee& (heeueve keâlee&) Yeesòeâe (Yeesiekeâlee&) censÕej: (hejcesÕej) hejceelcee Ûe (Deewj hejceelcee) Fefle Deefhe (FlÙeeefo ¤he mes) Gòeâ: (keâefLele nQ)~~23~~
Fme Mejerj ceW osn mes efYeVe heg®<e efJeÅeceeve nQ~ Jener mJelev$e heg®<e mee#eer mJe¤he, Devegceesovekeâejer, heeuevekeâlee& Deewj Yeesiekeâlee& hejcesÕej Deewj hejceelcee FlÙeeefo ¤he mes keâefLele nQ~
1 – Gheõ°e – mee#eer mJe¤he~ Devegcevlee – Devegceesovekeâlee&~ Yelee& – OeejCekeâlee&~ Yeesòeâe – megKe-og:Keeefo¤he yegefæJe=efòe keâe GheueeqyOekeâlee&~ censÕej hejceelcee – yeÇÿeeefo kesâ DeefOeheefle F&Õej DevleÙee&ceer~ Jeso ceW efueKee nw – ‘S<e meJexÕej S<e YetleeefOeheeflejs<e ueeskeâheeue:’ FlÙeeefo~
Ùe: (pees) heg®<eb (hejceelcee keâes) Ûe (leLee) iegCew: men (iegCeeW kesâ meeLe) Øeke=âeEle (Øeke=âefle keâes) SJeced (Fme Øekeâej mes) Jesefòe (peevelee nw) me: (Jen) meJe&Lee (meye Øekeâej mes) Jele&ceeve: Deefhe (efJeÅeceeve jnkeâj Yeer) YetÙe: (hegve:) ve DeefYepeeÙeles (pevce «enCe veneR keâjlee)~~24~~
[ÙeneB Øeke=âefle Deewj heg®<e kesâ efJeJeskeâ-%eeve keâer ØeMebMee keâjles nQ] pees hejceelcee keâes leLee iegCeeW kesâ meeLe Øeke=âefle keâes Fme lejn mes peevelee nw Jen meye Øekeâej mes efJeÅeceeve jnkeâj Yeer hegve: pevce «enCe veneR keâjlee~
1 – heg®<e keâes ‘‘ceQ mee#eeled yeÇÿe ntB’’ Fme YeeJe mes pees peevelee nw Deewj iegCeeW leLee efJekeâejeW kesâ meeLe DeefJeÅee ¤he Øeke=âefle keâer keâesF& meòee veneR nw, efJeÅee (%eeve) ner Fme DeefJeÅee keâe efJeveeMe keâjleer nw, Fme YeeJe mes pees Øeke=âefle keâes peevelee nw, Jen JÙeefòeâ meceeefOe Ùee jesie Deeefo efkeâmeer Yeer DeJemLee ceW Mejerj ÚesÌ[ os Gmekeâe veÙee pevce veneR nesiee~ JesoeW ceW efueKee nw – ‘‘yeÇÿe%eeveer kesâ keâce& #eÙe Øeehle nes peeles nQ~ pees yeÇÿe keâes peevelee nw Jen yeÇÿe ner nes peelee nw~ pewmes Deeqive kesâ mheMe& mes ¤F& keâe {sj peue peelee nw Gmeer Øekeâej yeÇÿe%eeve kesâ ØeYeeJe mes meye Øekeâej kesâ keâce& Yemce nes peeles nQ Deewj Yeer efueKee nw pewmes yeerpe Deeie hej Yegve peeves hej Debkegâj GlheVe veneR keâj mekeâlee Gmeer Øekeâej DeefJeÅee Deeefo keäuesMe Ùeefo Skeâ yeej %eeve kesâ Éeje oiOe nes peeÙes lees Jes efHeâj peerJe kesâ pevce keâe keâejCe veneR nes mekeâles~
Dele: heg®<e Deewj Øeke=âefle kesâ mecyevOe ceW Gme Øekeâej kesâ %eeve Øeehle nesves hej Jen efJeÉeve hegve: mebmeej ceW pevce «enCe veneR keâjles~ %eeveueeYe nesves hej DeefJeÅee Deeefo Skeâoce ve° nes peeles nQ~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves ÙeLeeLe& ceW ner keâne nw – ‘‘npeejeW Je<eeX keâe DebOekeâej Skeâ efoÙeemeueeF& peueeves mes #eCe Yej ceW ueghle nes peelee nw~’’
kesâefÛeled (keâesF& keâesF&) OÙeevesve (OÙeeve kesâ Éeje) Deelceefve (yegefæ ceW) Deelcevee (Megæ Devle:keâjCe kesâ Éeje) Deelceeveced (ØelÙekeâÛewlevÙe keâes) heMÙeeqvle (oMe&ve keâjlee nw) DevÙes (DevÙe keâesF&) meebKÙesve Ùeesiesve (%eeveÙeesie kesâ Éeje) Dehejs Ûe (leLee DevÙe keâesF&) keâce&Ùeesiesve (keâce&Ùeesie kesâ Éeje) [FvnW Øeehle keâjlee nw]~~25~~
[Fme Øekeâej kesâ mJelev$e Deelcee kesâ %eevemeeOeve kesâ efJeefYeVe GheeÙe – oes MueeskeâeW ceW yeleeles nQ] keâesF&-keâesF& meeOekeâ efJeMegæ Devle:keâjCe keâer meneÙelee mes OÙeeve kesâ Éeje yegefæ ceW mee#eer¤he hejceelcee keâe oMe&ve keâjles nQ Deewj keâesF& %eeveÙeesie kesâ Éeje Deewj DevÙe keâesF& keâce&Ùeesie kesâ Éeje DeelceoMe&ve keâjles nQ~
1 – %eeve-meòJe, jpe: lece: iegCe ÂMÙe nw, mee#eermJe¤he ceQ Fvekeâe õ°e ntB Deewj ceQ efvelÙe Megæ, yegæ, cegòeâ mJe¤he hejceelcee ntB, Ssmeer ÂÌ{ DevegYetefle~
Ùeesie – Ùece, efveÙece, Deemeve, ØeeCeeÙeece, ØelÙeenej, OeejCee, OÙeeve Deewj meceeefOe ¤he De°ebie Ùeesie~
Ó
DevÙes leg (DevÙe keâesF&) SJeb (Fme Øekeâej kesâ %eeveÙeesie Ùee meebKÙeÙeesie kesâ Éeje Deelcee keâes) Depeevevle: (ve peevekeâj) DevÙesYÙe: (DevÙe ieg® mes) ßeglJee (megvekeâj DeLee&led meeOevee kesâ GheosMe «enCe keâjkesâ) Gheemeles (Gheemevee keâjles nQ) les Deefhe Ûe (Deewj Jes Yeer) ßegeflehejeÙeCee: (ieg® kesâ GheosMe ceW Skeâefve‰ nes keâj) ce=lÙeg (ce=lÙeg keâe) Deeflelejeqvle SJe (Deefle›eâceCe keâjles nQ)~~26~~
efHeâj DevÙe keâesF& Fme Øekeâej kesâ %eeveÙeesie Ùee meebKÙeÙeesie kesâ Éeje Deelcee keâes ve peevekeâj DevÙe ieg® mes megvekeâj DeLee&led meeOeve kesâ GheosMe «enCe keâjkesâ Gheemevee keâjles nQ Deewj Jes Yeer ieg® kesâ GheosMe ceW Skeâefve‰ neskeâj ce=lÙeg keâe Deefle›eâceCe keâjles nQ~
É
Yejle-$e+<eYe (ns Depeg&ve) ÙeeJeled (pees) eEkeâefÛeled (kegâÚ) mLeeJejpebiececed (mLeeJej pebiece DeLee&led ÛejeÛej efJeÕe) meòJeb (heoeLe&) mebpeeÙeles (GlheVe neslee nw) leled (Jes) #es$e-#es$e%emebÙeesieele (#es$e Deewj #es$e%e kesâ mebÙeesie mes GlheVe) efJeefæ (peevevee)~~27~~
ns Depeg&ve, pees kegâÚ mLeeJej pebiece efJeÕe heoeLe& GlheVe nesles nQ Jes #es$e Deewj #es$e%e kesâ mebÙeesie mes GlheVe nQ Ssmee peevevee~
efJeveMÙelmeg (efJeveeMeer) meJex<eg (mecemle) Yetles<eg (YetleeW ceW) meceb (meceeve YeeJe mes) efle‰vleb (eqmLele) DeefJeveMÙevleb (DeefJeveeMeer) hejcesÕejb (hejceelcee keâes) Ùe: (pees) heMÙeefle (osKelee nw) me: (Jen) heMÙeefle ("erkeâ osKelee nw)~~28~~
mecÙekeâ oMe&ve keäÙee nw Jener yelee jns nw~ pees efJeveeMeMeerue mLeeJej-pebieceelcekeâ meejs YetleeW ceW meceeve ¤he mes DeJeeqmLele DeefJeveeMeer hejceelcee keâes osKeles nw DeLee&led hejceelcee keâes meJe&$e efJeÅeceeve DevegYeJe keâjles nw Jener mecÙeioMeea nQ~
efn (keäÙeeWefkeâ) meJe&$e (meYeer mLeueeW ceW) meceb (meceeve YeeJe mes) meceJeeqmLeleb (DeJeeqmLele) F&Õejb (hejceelcee keâes) heMÙeved (osKekeâj) Deelcevee (mJeÙeb) Deelceeveb (Deheves keâes) ve efnveeqmle (ve° veneR keâjlee) lele: (Fme keâejCe) hejeb (hejce) ieeEle (cees#e) Ùeeefle (Øeehle keâjlee nw)~~29~~
pees meceeve YeeJe mes meYeer mLeueeW ceW DeJeeqmLele F&Õej keâes osKelee nw Jen keâYeer mJeÙeb Deheveer eEnmee veneR keâjlee~ Fme keâejCe Jen hejce ieefle cegefòeâ Øeehle keâjlee nw~
1 – mecemle YetleeW ceW Skeâ yeÇÿe ner efJejepeceeve nQ Fme Øekeâej Jes DevegYetefle ceW pees Øeefleef‰le ngS nQ Jen otmejs ØeeCeer keâer eEnmee veneR keâjles, keäÙeeWefkeâ GveceW Dehevee-hejeÙee YeeJe veneR nw, Jen peeveles nQ efkeâ hejeEnmee DeelceeEnmee nw, keâejCe Ùen nw efkeâ, Jen mJeÙeb DeelcemJe¤he ceW meJe&$e efJeÅeceeve nw~
Ùe: Ûe (Deewj pees) keâcee&efCe (Mejerj ceve JeeCeer mes ke=âle keâce&) Øeke=âlÙee SJe (Øeke=âefle Ùee ceeÙeeMeefòeâ Éeje) meJe&Me: (meye Øekeâej mes) ef›eâÙeceeCeeefve (mecheeefole) leLee (Deewj) Deelceeveced (Deelcee keâes) Dekeâlee&jb (Dekeâlee&) heMÙeefle (osKelee nw) me: (Jen) heMÙeefle (ÙeLeeLe& ¤he mes osKelee nw)~~30~~
Deewj pees Mejerj ceve JeeCeer kesâ Éeje meejs keâce& keâjlee nw Deewj Deelcee keâes mecemle GheeefOejefnle Dekeâlee& mecePelee nw, Jener mecÙeied-oMeea nw~
1 – Jeso ceW efueKee nw – ‘‘ceeÙeeb leg Øeke=âeEle efJeÅeeled ceeefÙeveb leg censÕejced’’ – FlÙeeefo~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘nceueesie pees kegâÚ osKeles nQ, meesÛeles nQ meYeer Gme DeeÅee Meefòeâ Ùee efÛeled Meefòeâ keâe SsÕeÙe& nw, me=ef°, eqmLeefle, mebnej, peerJe, peiele, efHeâj OÙeeve, OÙeelee, Yeefòeâ, Øesce, meYeer Gvekesâ SsÕeÙe& nQ~ GmeceW (meebKÙe oMe&ve ceW) keânles nQ, heg®<e Dekeâlee& nw, kegâÚ veneR keâjles, Øeke=âefle ner meye keâece keâjleer nw~ heg®<e mee#eer ¤he mes osKelee jnlee nQ~
Ùeoe (peye) Yetle-he=Lekedâ-YeeJece (YetleeW Ùee ØeeefCeÙeeW kesâ he=Lekeâ YeeJeeW keâes) SkeâmLeb (Skeâ Deelcee ceW DeJeeqmLele) lele: SJe Ûe (Deewj Gmemes ner) efJemleejb (efJemleej Ùee efJekeâeme) DevegheMÙeefle (osKelee nw) leoe (leye meeOekeâ) yeÇÿe mecheÅeles (yeÇÿeYeeJe Ùee yeÇÿemJe¤helee Øeehle keâjlee nw)~~31~~
peye meeOekeâ mecemle YetleeW Deewj ØeeefCeÙeeW kesâ he=Lekeâ YeeJeeW keâes Skeâcee$e yeÇÿe ceW ner DeJeeqmLele osKelee nw [‘Deelcee SJe Fob meJe&ced’, ‘vesn veeveeeqmle eEkeâÛeve’ Fme DevegYetefle ceW Øeefleef‰le neslee nw] leLee Ùen mecePelee nw efkeâ meejs mebmeej keâer Glheefòe yeÇÿe mes ngF& nw DeLee&led yeÇÿeeefleefjòeâ he=Lekedâ meòee Fme mebmeej keâer veneR nw, leye Jen meeOekeâ yeÇÿemJe¤helee Øeehle keâjlee nw, DeLee&led cees#e Øeehle keâjves ceW meceLe& neslee nw~
Ó
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) DeveeefolJeeled (Deeefojefnle) efveieg&CelJeeled (ef$eiegCe-mecyevOe-jefnle ¤he mes) DeÙeced (Ùen) DeJÙeÙe: (efJekeâejjefnle) hejceelcee (hejceelcee) MejerjmLe: Deefhe (Mejerj ceW jnkeâj Yeer) ve keâjesefle (kegâÚ veneR keâjles Dele:) ve efuehÙeles (keâce& ceW efuehle veneR nesles)~~32~~
ns Depeg&ve, Ùen hejceelcee Deveeefo Deewj efveieg&Ce nesves kesâ keâejCe DeJÙeÙe nw~ Fme keâejCe Jen Mejerj ceW jnkeâj Yeer kegâÚ veneR keâjles~ Dele: keâYeer efkeâmeer keâce&Heâue ceW heehe Ùee hegCÙe kesâ Éeje Deeyeæ Yeer veneR nesles~
1 – hejceelcee ceW efkeâmeer Øekeâej kesâ keâce& Ùee keâce&Heâue kesâ meeLe mecyevOe veneR jn mekeâlee~ mebmeej-DeJemLee ceW Mejerj-mecyevOe kesâ keâejCe keâceeX leLee Gmekesâ Heâue megKe-og:KeeW Deeefo ¤he efJe<ecelee hejceelcee keâes mheMe& Yeer veneR keâj mekeâleer~ Fme keâejCe Mejerj ceW jnles ngS Yeer Jen kegâÚ veneR keâjles, HeâuemJe¤he keâce&-Heâue ceW Deeyeæ Yeer veneR nesles~
ÙeLee (efpeme Øekeâej) meJe&ieleb (meJe&$e DeJeeqmLele) DeekeâeMeb (DeekeâeMe) meew#cÙeeled (met#ce nesves kesâ keâejCe) ve GheefuehÙeles (efkeâmeer mes efuehle veneR neslee) leLee (Gmeer Øekeâej) meJe&$e (meYeer) osns (MejerjeW ceW) DeJeeqmLele: (efJeÅeceeve jnkeâj Yeer) Deelcee (hejceelcee) ve GheefuehÙeles (efuehle veneR nesles)~~33~~
efpeme Øekeâej DeekeâeMe meJe&iele neskeâj Yeer met#ce (Demebie) nesves kesâ keâejCe keâerÛeÌ[ Deeefo efkeâmeer Jemleg ceW efuehle veneR neslee, Gmeer Øekeâej Gòece ceOÙece meYeer Øekeâej kesâ MejerjeW ceW DeJeeqmLele jnkeâj Yeer Deelcee Mejerj kesâ oes<eiegCe, heehehegCÙe Deeefo efkeâmeer mes efuehle veneR neslee~
Ø
Ø
Yeejle (ns Depeg&ve) ÙeLee (efpeme Øekeâej) Skeâ: jefJe: (Skeâner metÙe&) Fceb (Fme) ke=âlmveb (mecemle) ueeskebâ (mebmeej keâes) ØekeâeMeÙeleer (ØekeâeefMele keâjlee nw) leLee (Gmeer Øekeâej) #es$eer (osnmLe hejceelcee) ke=âlmveb (mecemle) #es$eb (peieled keâes) ØekeâeMeÙeefle (ØekeâeefMele keâjles nQ)~~34~~
ns Depeg&ve, efpeme Øekeâej Skeâcee$e metÙe& mecemle mebmeej keâes ØekeâeefMele keâjlee nw~ Gmeer Øekeâej hejceelcee Skeâ neskeâj Yeer (ceneYetleeW mes Oe=efle lekeâ) mecemle #es$eeW Ùee osneW keâes ØekeâeefMele keâjles nQ~
Ø
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos #es$e-#es$e%eefJeYeeie-Ùeesiees veece $eÙeesoMeesÓOÙeeÙe: meceehle~ nefj: Ô lelmeled~
Ùes (pees ueesie) SJeced (Fme Øekeâej mes) #es$e#es$e%eÙees: (#es$e Deewj #es$e%e keâe) Devlejb (Yeso) Yetle-Øeke=âeflecees#eb Ûe (leLee YetleeW Deewj DeefJeÅee ¤he Øeke=âefle keâe efceLÙeelJe) %eeve-Ûe#eg<ee (%eeve Ûe#egDeeW Ùee %eeve ueeYe kesâ Éeje) efJeog: (peeveles nQ) les (Jes) hejced Ùeeeqvle (hejceheo Øeehle keâjles nQ)~~35~~
(Fme DeOÙeeÙe keâe cece& Ùee DeeMeÙe keâe Ghemebnej keâjles nQ) Gòeâ Øekeâej #es$e Deewj #es$e%e oesveeW keâe Yeso leLee YetleeW Deewj DeefJeÅee ¤he Øeke=âefle keâe efceLÙeelJe %eeve Ûe#egDeeW kesâ Éeje pees ueesie oMe&ve keâjles nQ Jes hejce heo DeLee&led efveJee&Ce cegefòeâ ueeYe keâjles nQ~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme jefÛele ue#e Mueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee efJe<eÙekeâ ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe #es$e#es$e%e-efJeYeeieÙeesie veecekeâ $eÙeesoMe DeOÙeeÙe meceehle~
35 (celeevlej ceW 34) MueeskeâeW ceW Ùen DeOÙeeÙe jefÛele nw~ Fme DeOÙeeÙe keâe veece #es$e#es$e%eefJeYeeieÙeesie DeLeJee Øeke=âefleheg®<eefJeYeeieÙeesie nw~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves keâne nw efkeâ Fme DeOÙeeÙe kesâ Deeqvlece Mueeskeâ ceW DeOÙeeÙe keâe meejcece& metefÛele ngDee nw~ #es$e Deewj #es$e%e DeLee&led Mejerj Deewj Deelcee kesâ Yeso-oMe&ve mes ner cegefòeâ nw~ osnelceyeesOe DeLee&led Fme veÕej osn ceW Deelce%eeve ner De%eeve leLee meejs yevOeveeW keâe keâejCe nw~ osnelce-efJeJeskeâ DeLee&led Deelcee osn mes he=Lekeâ nw, Fme %eeve mes ner efveJee&Ce cegefòeâ nw~
keâLeece=le «evLe ceW efceuelee nw – ‘‘osn Deewj Deelcee~ osn ngF& nw, efHeâj Ûeueer peeÙeieer~ Deelcee keâer ce=lÙeg veneR nw (pevce Yeer veneR)~ ...Gvekeâe oMe&ve keâjves mes, GvnW Øeehle keâjves mes osn-yegefæ Ûeueer peeleer nw~ Gme meceÙe osn he=Lekeâ Deewj Deelcee he=Lekeâ – Ssmee yeesOe neslee nw~
‘‘peye lekeâ osn-yegefæ nw, leYeer lekeâ megKe-og:Ke, pevce-celÙeg, jesie-Meeskeâ nQ~ osn kesâ ner Ùes meye nQ, Deelcee kesâ veneR~ ...Deelce%eeve nesves mes megKe-og:Ke, pevce-ce=lÙeg Deeefo mJehve keâer lejn efceLÙee Øeleerle nesles nQ~’’
osn, ceve, yegefæ meYeer me=° heoeLe&, meYeer meiegCe, meYeer veÕej nw~ Dele: Jes Deelcee veneR nes mekeâles~ Deelcee efveieg&Ce nw~ Fme mecyevOe ceW ßeerjeceke=â<CeosJe ves Skeâ meceÙe keâne Lee
– ‘‘pees Megæ Deelcee nw Jen efvee|uehle nw~ GmeceW ceeÙee Ùee DeefJeÅee nw~ Fme ceeÙee kesâ Yeerlej ner leerve iegCe nQ– meòJe, jpe, Deewj lece~ pees Megæ Deelcee nw, GmeceW Ùes leerve iegCe efceues ngS nQ, efkeâvleg Jen efvee|uehle nw~ ...Ùeefo keânes efkeâ og:Ke, heehe, DeMeeeqvle, Ùes meye keäÙee nQ? Gmekeâe Gòej Ùen efkeâ Jes meye peerJeeW kesâ efueS nw~ yeÇÿe efvee|uehle nQ, Deelcee meYeer DeJemLeeDeeW ceW efvee|uehle nw, Mejerj ceW jnkeâj Yeer Jen efvee|uehle nw~ ... Megæelcee efvee|uehle nw~ efJeÅee Deewj DeefJeÅee Gmekesâ Yeerlej oesveeW nQ, lees Yeer Jen efvee|uehle nw~ JeeÙeg ceW keâYeer megievOe Deewj keâYeer ogie&vOe efceueleer nw, efkeâvleg JeeÙeg efvee|uehle nw~’’ ßeerjeceke=â<CeosJe ves Skeâ efove nepeje ceneMeÙe mes keâne Lee – ‘‘legce Megæ Deelcee keâes F&Õej keäÙeeW keânles nes? Megæelcee efveeq<›eâÙe nw, leerve DeJemLeeDeeW ceW Jen mee#eer-mJe¤he nw~’’
ßeer"ekegâj ves DevÙe$e keâne nw – ‘‘pees Megæ Deelcee nw, Jen cenekeâejCe, keâejCe keâe Yeer keâejCe nw~ mLetue, met#ce, keâejCe, cenekeâejCe, hebÛeYetle mLetue nQ~ ceve, yegefæ, Denbkeâej met#ce nQ~ Øeke=âefle Ùee DeeÅee Meefòeâ meyekesâ keâejCe nQ~ yeÇÿe Ùee Megæ Deelcee keâejCe kesâ Yeer keâejCe nQ~...
JesoevleJeeoer keânles nQ efkeâ Deelcee efvee|uehle nw~ megKe-og:Ke, heehe-hegCÙe Deeefo keâesF& Deelcee keâes neefve veneR hengBÛee mekeâles, efkeâvleg osneefYeceeveer ceveg<ÙeeW keâes keâ° os mekeâles nQ~ OegJeeB efoJeeue keâes ceefueve keâj mekeâlee nw, efkeâvleg DeekeâeMe keâe kegâÚ Yeer veneR keâj mekeâlee~’’...
osn ceW DeelceyeesOe De%eeve nw, osnelce-efJeJeskeâ DeLee&led osn Deewj Deelcee keâe he=Lekeâ %eeve ner yeesOe nw~ ßeer"ekegâj °evle oskeâj mecePee jns nw – ‘‘efpemes Ssmee yeÇÿe%eeve ngDee nw, Jen peerJevcegòeâ nw~ Jen "erkeâ mecePe mekeâlee nw efkeâ Deelcee he=Lekedâ Deewj osn he=Lekedâ nw~ YeieJeeve keâe oMe&ve keâj uesves hej osnelceyegefæ veneR jnleer~’’
Fme DeOÙeeÙe ceW #es$e Deewj #es$e%e keâe Yeso efJeMes<e ¤he mes efoKeeÙee ieÙee nw~ Fmeer YeesieeÙeleve osn keâes ner #es$e keânles nQ Deewj pees osn ceW efveJeeme keâjles ngS Fmes cesjer osn keânlee nw, Jener osner #es$e%e (Deelcee) nw~ Deewj Yeer efJeMes<e mhe° keâjkesâ mecePeeves kesâ efueS keânles nQ – ‘‘meYeer #es$eeW ceW cegPes ner #es$e%e mecePevee~ Dele: Jener Skeâcee$e #es$e%e nw~’’
#es$e Deewj #es$e%e keâe Ùen Yeso%eeve ner ÙeLeeLe& %eeve nw~ Jener hejcesÕej keâe %eeve Ùee yeÇÿe%eeve nw~
Fme %eeve ceW Øeefleef‰le nesves kesâ efueS kegâÚ meeOeveeW keâer DeeJeMÙekeâlee nw Deewj efJeefYeVe meeOeve-ceeieeX keâer meneÙelee mes Gme leòJe%eeve Ùee yeÇÿe%eeve ceW Øeefle‰e efceue mekeâleer nw~ Ùeesieceeie& kesâ DeJeuecyeve mes OÙeeve, OeejCee Deewj meceeefOe kesâ Éeje efpeme Øekeâej DeelceoMe&ve mecYeJe nw, Gmeer Øekeâej Deelcee Deewj Deveelcee kesâ efJeÛeej Éeje %eeveceeie& kesâ DeJeuecyeve mes Yeer Gmeer Deelce%eeve ¤he cees#e keâer Øeeeqhle nes mekeâleer nw~ efHeâj keâce&ceeie& Deewj Yeefòeâceeie& mes Yeer Deelcee ueYÙe nw~ Gmeer Deeqvlece DeJemLee keâes ner DeelceoMe&ve, yeÇÿemJe¤helee-Øeeeqhle, meJe&YetleelcewkeäÙe%eeve, osnelceefJeJeskeâ, heg®<e Deewj Øeke=âefle keâe efJeJeskeâ, yeÇÿe%eeve, hejcesÕej keâe oMe&ve Ùee cees#e Deeefo efJeefJeOe veeceeW mes keâne ieÙee nw~
Ø
ßeerYeieJeeved (ßeerke=â<Ce ves) GJeeÛe (keâne) %eeveeveeced (meeOeejCe %eeve Ùee efJe<eÙe%eeve kesâ Yeerlej) Gòececed (cees#e-Øeehekeâ ßes‰) hejb (hejceeLe&-efve‰e mecyevOeer) %eeveced (%eeve) YetÙe: (hegve:) ØeJe#Ùeeefce (keântBiee) Ùeled (efpeme %eeve keâes) %eelJee (peevekeâj) meJex (mecemle) cegveÙe: (cegefve ueesie) Fle: (Mejerjevle nesves hej) hejeb (hejce) efmeeEæ (cees#e¤he efmeefæ) ielee: (Øeehle keâj mekesâ nQ)~~1~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – meeOeejCe %eeve Ùee efJe<eÙe%eeve keâer Dehes#ee cees#e-Øeehekeâ hejceelceefve‰ %eeve kesâ mecyevOe ceW ceQ legcnW hegve: yeleeTBiee, efpemes peevekeâj meejs cegefve ueesie osnyevOeve mes cegòeâ neskeâj cees#e Øeehle ngS nQ~
1 – ‘‘mLeeJej-pebieceelcekeâ Fme ÛejeÛej yeÇÿeeC[ ceW pees kegâÚ GlheVe ngS nQ, meYeer #es$e Deewj #es$e%e kesâ mebÙeesie mes Øeieš ngS nQ’’ – (13/10) Mueeskeâ ceW ßeerYeieJeeve ves Ssmee keâne nw~ Deye pees meebKÙeÙeesie kesâ yeejs ceW keânWies, Jen efvejerÕej meebKÙecele kesâ Devegmeej mJelev$e ¤he mes veneR neslee~ hejvleg F&ÕejsÛÚe mes ner Jen mebIeefšle neslee nw – Fmes mecePeeves kesâ henues ‘‘meomeled-ÙeesefveÙeeW ceW pevce nesves keâe keâejCe iegCemecyevOe nw’’(13/22)~ Fme Mueeskeâ ceW pees meòJeeefoiegCeke=âle mebmeej-JewefÛe$Ùe keâer yeele yeleeÙeer ieÙeer nw Gmes efJemle=le ¤he mes mecePeeves kesâ efueS Fve oes MueeskeâeW ceW Gme efJe<eÙe keâer ØeMebmee keâjkesâ ßeerYeieJeeve ves keâne~ (ßeerOej mJeeceer)]
Fob (Fme) %eeveced (ßes‰ %eeve keâe) GheeefßelÙe (DeeßeÙe keâjkesâ) cece (cegPe hejcesÕej keâer) meeOecÙeË (mJe¤helee Ùee ef$eiegCeeleerle DeJemLee) Deeielee: (Øeehle ngS nQ) meiex Deefhe (me=ef°keâeue ceW Yeer Jes) ve GhepeeÙevles (pevce«enCe veneR keâjles) ØeueÙes Ûe (Deewj ØeueÙekeâeue ceW Yeer) ve JÙeLeeqvle (JÙeefLele veneR nesles DeLee&led hegvepe&vce ¤he keäuesMe Øeehle veneR nesles)~~2~~
Fme ßes‰ %eeve keâe DeeßeÙe keâjkesâ cegPe hejcesÕej keâer mJe¤helee-Øeehle cegefve ueesie me=ef°keâeue ceW Yeer pevce«enCe veneR keâjles Deewj ØeueÙekeâeue ceW Yeer JÙeefLele veneR nesles~
Yeejle (ns Depeg&ve) cenodyeÇÿe (Deheefjefcele yeÇÿeØeke=âefle Ùee ef$eiegCeeeqlcekeâe Øeke=âefle) cece (cesje) Ùeesefve: (ieYee&OeevemLeeve nw) leeqmceved (GmeceW) Denb (ceQ) ieYeË (me=ef° keâe yeerpe) oOeeefce ([euelee ntB) lele: (Gmemes DeLee&led Gme ieYee&Oeeve mes) meJe&Yetleeveeb (mecemle ØeeefCeÙeeW keâe) mecYeJe: (pevce) YeJeefle (neslee nw)~~3~~
ns Depeg&ve, Demeerce yeÇÿe-Øeke=âefle Ùee ef$eiegCeeeqlcekeâe Øeke=âefle cesje ieYee&OeevemLeeve nw, GmeceW ceQ me=ef° keâe yeerpe [euelee ntB~ Gme ieYee&Oeeve mes mecemle ØeeefCeÙeeW keâe pevce neslee nw~
1 – cenled veecekeâ Øeefmeæ yeÇÿe ner cesjer Ùeesefve DeLee&led mecemle keâeÙe&-heoeLeeX keâe Gheeoeve nw~ Gmeer ceW ceQ ieYee&Oeeve keâjlee ntB Deewj Fmeer kesâ HeâuemJe¤he meejs YetleeW keâer Glheefòe nesleer nw~
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) meJe&Ùeesefve<eg (osJelee, efhelej, ceveg<Ùe Deeefo ÙeesefveÙeeW ceW) Ùee: (pees pees) cetle&Ùe: (cete|leÙeeB Ùee Mejerj) mecYeJeeqvle (GlheVe nesles nQ) cenod yeÇÿe (ef$eiegCeeeqlcekeâe Øeke=âefle) leemeeb (Gve meyekesâ) Ùeesefve: (ceele=mLeeveerÙe nw) Denb (ceQ) yeerpeØeo: (ieYee&Oeeve-keâlee&) efhelee (pevekeâ ntB)~~4~~
ns Depeg&ve, osJelee, efhelej, ceveg<Ùe Deeefo ÙeesefveÙeeW ceW pees cete|leÙeeB Ùee Mejerj GlheVe nesles nw, ef$eiegCeeeqlcekeâe Øeke=âefle Gve meyekesâ ceele=mLeeveerÙe nQ Deewj ceQ ieYee&Oeevekeâlee& pevekeâ ntB~
ceneyeenes (ns Depeg&ve) meòJeb (meòJe) jpe: (jpe) lece: (lece) Fefle (Ùes) Øeke=âeflemecYeJee: (Øeke=âefle mes GlheVe) iegCee: (leerve iegCe) DeJÙeÙeced (efvee|Jekeâej) osefnveced (osner Ùee Deelcee keâes) osns (Mejerj ceW) efveyeOveeqvle (Deeyeæ keâjles nQ)~~5~~
ns Depeg&ve, meòJe, mepe, lece, Øeke=âefle mes GlheVe Ùes leerve iegCe efvee|Jekeâej Deelcee keâes Mejerj ceW Deeyeæ keâjles nQ~
Ø
DeveIe (ns efve<heehe Depeg&ve) le$e (Gve iegCeeW ceW) efvece&uelJeeled (efvece&ue Deewj mJeÛÚ nesves kesâ keâejCe) ØekeâeMekeâced (ØekeâeMeMeerue nw) DeveeceÙeb (efveoex<e nesves hej Yeer) meòJeb (meòJeiegCe) megKemebiesve (megKe ceW Deemeefòeâ kesâ Éeje) %eevemebiesve Ûe (Deewj %eeve ceW Deemeefòeâ kesâ Éeje) yeOveeefle (peerJeelcee keâes Deeyeæ keâjlee nw)~~6~~
ns efve<heehe Depeg&ve, Gve iegCeeW ceW efvece&ue Deewj mJeÛÚ nesves hej Yeer meòJeiegCe megKe leLee %eeve ceW Deemeefòeâ kesâ Éeje peerJeelcee keâes Deeyeæ keâjlee nw~
1 – iegCe$eÙe keâer meecÙeeJemLee ¤he ßeerYeieJeeve keâer ceeÙeeMeefòeâ ner iegCe$eÙe keâer DeefYeJÙeefòeâ keâe keâejCe ¤he mes keâefLele nesleer nw~
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) jpe: (jpeesiegCe keâes) jeie-Deelcekeâced (Devegjeie-mJe¤he) le=<CeeDeemebie-mecegÆJeced (le=<Cee Deewj Deemeefòeâ keâe Glheeokeâ) efJeefæ (peevevee) leled (Jen jpees iegCe) keâce&mebiesve (keâce& ceW Deemeefòeâ kesâ Éeje) osefnveced (peerJeelcee keâes) efveyeOveeefle (Deeyeæ keâjlee nw)~~7~~
ns Depeg&ve, jpeesiegCe keâes Devegjeie mJe¤he leLee le=<Cee Deewj Deemeefòeâ mes GlheVe peevevee~ Jen jpeesiegCe keâce& ceW Deemeefòeâ kesâ Éeje peerJeelcee keâes Deeyeæ keâjlee nw~
1 – le=<Cee – DeØeehle Jemleg keâer Deekeâeb#ee~ Deemebie – Øeehle Jemleg kesâ Øeefle Deemeefòeâ~]
Ø
Yeejle (ns Depeg&ve) leg (efkeâvleg) lece: (leceesiegCe keâes) De%eevepeb (DeeJejCe-Meefòeâ-Ùegòeâ Øeke=âefle mes GlheVe) meJe&osefnveeced (mecemle peerJeeW keâe) ceesnveb (ceesnkeâejkeâ ¤he mes) efJeefæ (peevevee) leled (Jen leceesiegCe) Øeceeo-DeeuemÙe-efveõeefYe: (Øeceeo Ùee ueehejJeener, Deeueme Deewj efveõe kesâ Éeje peerJe keâes) efveyeOveeefle (Deeyeæ Ùee efJeceesefnle keâjlee nw)~~8~~
(leceesiegCe kesâ ue#eCe Deewj yevOeve-keâejkeâlee yeleeles nQ) ns Depeg&ve, leceesiegCe De%eeve mes GlheVe Deewj mecemle peerJeeW keâe Yeüeeqvle-pevekeâ nw, Ssmee peevevee, Jen Øeceeo, Deeueme Deewj efveõe kesâ Éeje peerJe keâes Deeyeæ keâjlee nw~
1 – meòJe jpe lece Fve leerve iegCeeW kesâ yeejs ceW ßeerjeceke=â<CeosJe ves efJeefYeVe mLeeveeW ceW Deveskeâ yeeles yeleeÙeer nQ – ‘‘...leerve keâes OeesKee osvee DeLee&led leerveeW iegCeeW mes hejs nes peevee~’’
meòJe, jpe, lece: Fve leerve iegCeeW ves ceveg<Ùe keâes JeMeerYetle keâj jKee nw~ Ùes leerveeW YeeF&-YeeF& nQ~ meòJe jnves mes jpe keâes yeguee mekeâlee nw, jpe jnves mes lece keâes yeguee mekeâlee nw~
leerveeW iegCe ner Ûeesj nQ~ leceeWiegCe efJeveeMe keâjlee nw, jpeesiegCe Deeyeæ keâjlee nw, meòJeiegCe yevOeve Keesue oslee nw mener, efkeâvleg F&Õej kesâ meceerhe lekeâ veneR hengBÛe mekeâlee~
efJepeÙe (nBmeles ngS) – meòJe Yeer Ûeesj nw ve?
ßeerjeceke=â<Ce (nBmeles ngS) – F&Õej kesâ meceerhe lekeâ veneR ues pee mekeâlee, efkeâvleg heLe yeleuee oslee nw~
YeJeveeLe – Jeen, kewâmeer DeÛÚer yeele nw!
ßeerjeceke=â<Ce – neB, yengle TBÛeer yeele nw~
keâLeece=le ceW DevÙe$e ßeer"ekegâj ves leerve iegCeeW kesâ mecyevOe ceW keâne nw – ‘‘...meòJeiegCe keâer Ghecee Õesle jbie mes oer ieÙeer nw, jpeesiegCe keâer ueeue jbie mes Deewj leceesiegCe keâer keâeues jbie mes leguevee keâer ieÙeer nw~ ...Deeqvlece pevce ceW meòJeiegCe jnlee nw, YeieJeeve mes Øesce neslee nw, Gvekesâ efueS ceve JÙeekegâue neslee nw, efJeefJeOe efJe<eÙeeW kesâ mecheke&â mes ceve nš peelee nw~ ...meòJeiegCe mes Yeefòeâ nesleer nw~ efkeâvleg meòJe ceW Yeefòeâ keâe jpe Deewj Yeefòeâ keâe lece nw~ Yeefòeâ keâe meòJe efJeMegæ meòJe nw~ Fmekesâ nesves mes F&Õej kesâ efmeJeeÙe Deewj efkeâmeer ceW ceve veneR peelee~ ...hejcenbme leerveeW iegCeeW mes hejs nQ ... ef$eiegCeeleerle nesvee yengle ner keâef"Ce nw~ F&Õej-ueeYe ngS efyevee Jen veneR neslee~
Yeejle (ns Depeg&ve) meòJe (meòJeiegCe) [peerJe keâes] megKes (megKe ceW DeLee&led YeieJeoevevo ceW) mebpeÙeefle (Deemeòeâ keâjlee nw) jpe: (jpeesiegCe) keâcee&efCe (keâceeX ceW) leg (efkeâvleg) lece: (leceesiegCe) %eeveced (%eeve keâes) DeeJe=lÙe (DeeÛÚVe keâjkesâ) Øeceeos (Yeüce Ùee ueehejJeener ceW) mebpeÙeefle (Deemeòeâ keâjlee nw)~~9~~
ns Depeg&ve, meòJeiegCe peerJe keâes megKe ceW Deemeòeâ keâjlee nw, jpeesiegCe keâceeX ceW (efveÙegòeâ keâjlee nw,) efkeâvleg leceesiegCe %eeve keâes DeeÛÚVe keâjkesâ Yeüce ceW [euelee nw~
1 – ßeerjeceke=â<CeosJe keâer yeele ceW efceuelee nw – ‘‘leceesiegCe keâe mJeYeeJe Denbkeâej nw~ Denbkeâej Deewj De%eeve leceesiegCe mes ner neslee nw~ leceesiegCe keâe otmeje ue#eCe nw ›eâesOe~ ›eâesOe ceW efnleeefnle keâe %eeve veneR jnlee~ ... efHeâj leceesiegCe keâe Skeâ DevÙe ue#eCe nw keâece~’’
Yeejle (ns Depeg&ve) meòJeb (meòJeiegCe) jpe: (jpeesiegCe) lece: Ûe (Deewj leceesiegCe keâes) DeefYeYetÙe (DeefYeYetle keâjkesâ) YeJeefle (Øeyeue neslee nw DeLee&led Dehevee ØeeOeevÙe efoKeelee nw) jpe: (jpeesiegCe) meòJeb (meòJeiegCe) lece: SJe (Deewj leceesiegCe keâes) leLee (leLee) lece: (leceesiegCe) meòJeb (meòJeiegCe) jpe: Ûe (Deewj jpeesiegCe keâes) [DeefYeYetle keâjkesâ Øeyeue nesles nQ]~~10~~
ns Depeg&ve, meòJeiegCe jpe Deewj leceesiegCe keâes DeefYeYetle keâjkesâ Øeyeue neslee nw~ Fmeer lejn keâYeer jpeesiegCe lece: Deewj melJe keâes DeefYeYetle keâjkesâ Øeyeue neslee nw Deewj leceesiegCe jpe: Deewj meòJeiegCe keâes DeefYeYetle keâjkesâ Øeyeue neslee nw~
1 – melJe jpe Deewj lece Ùes leerve iegCe meoe ner efceuekeâj Skeâ$e jnles nQ, efkeâvleg peerJeeW kesâ keâcee&vegmeej keâYeer meòJeiegCe Øeyeue neskeâj GvnW meeeqlJekeâ megKe Deeefo ceW Deemeòeâ keâjlee nw, Gmeer Øekeâej keâYeer jpeesiegCe keâer DeefOekeâlee nesves mes keâce& ceW Deemeefòeâ nesleer nw~ efHeâj keâYeer leceesiegCe Øeyeue neskeâj efveõe, Yeüce, ›eâesOe, DeeuemÙe Deeefo yeÌ{elee nw~ Fmeer keâejCe peerJeeW ceW meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Deewj leeceefmekeâ ØeJe=efòe efoKeeF& heÌ[leer nw~
Ùeoe (peye) Deeqmceved (Fme) osns (Mejerj ceW) meJe&Éejs<eg (meYeer FeqvõÙeÉejeW ceW) %eeveb (%eevekeâe) ØekeâeMe: (ØekeâeMe) GhepeeÙeles (GlheVe neslee nw) leoe Gle (leYeer) meòJeb (meòJeiegCe) efJeJe=æb (Øeyeue ngDee nw) Fefle (Ssmee) efJeÅeeled (peevevee)~~11~~
peye Gme YeesieeÙeleve Mejerj kesâ ßees$eeefo meYeer FeqvõÙeÉejeW ceW %eeve ¤he ØekeâeMe DeLee&led efvece&ue %eeve GÆeefmele neslee nw leye mecePevee ÛeeefnS efkeâ meòJeiegCe Øeyeue ngDee nw~
1 – Megæ meòJeiegCe kesâ mecyevOe ceW ßeerjeceke=â<CeosJe keâer Gefòeâ nw – ‘‘peeveles nes? jpeesiegCe ve Útšves mes Deewj Megæ meòJe ve Deeves mes YeieJeeve ceW ceve eqmLej veneR neslee, Gvekesâ Øeefle Øesce veneR neslee Deewj GvnW Øeehle Yeer veneR efkeâÙee pee mekeâlee~
Ùeefo efkeâmeer ceW Megæ meòJeiegCe Dee peeÙe lees Jen kesâJeue F&Õej-efÛevlee keâjlee nw, Gmes Deewj kegâÚ DeÛÚe veneR ueielee~ keâesF&-keâesF& ØeejyOe kesâ iegCe mes pevce mes ner Megæ meòJeiegCe heeles nQ~ ... oes Skeâ ceveg<Ùe ceW Megæ meòJeiegCe osKeves ceW Deelee nw~ efve<keâece keâce& keâjleskeâjles jpeesefceefßele meòJeiegCe ›eâceMe: Megæ meòJe nes peelee nw~ MegæmeòJe nesves mes ner Gvekeâer ke=âhee mes F&Õej-ueeYe nes peelee nw~ meeOeejCe ceveg<Ùe Fme Megæ meòJeiegCe keâer DeJemLee mecePe veneR mekeâles~]
Ø
Yejle-$e+<eYe (ns Depeg&ve) ueesYe: (ueesYe, hejeÙee heoeLe& uesves keâer FÛÚe) ØeJe=efòe: (meoe keâce& keâjves keâer FÛÚe) keâce&Ceeced (keâceeX keâe) DeejcYe: (GÅece) DeMece: (DeMeeeqvle) mhe=ne (efJe<eÙe-keâecevee) Ssleeefve (Ùes ue#eCe) jpeefme (jpeesiegCe kesâ) efJeJe=æs (Jee|Oele nesves hej) peeÙevles (GlheVe nesles nQ)~~12~~
ns Depeg&ve, ueesYe, meoe keâce& keâjves keâer FÛÚe, keâceeX keâe GÅece, DeMeeeqvle Deewj efJe<eÙe-keâecevee Ùes ue#eCe jpeesiegCe kesâ Jee|Oele nesves hej GlheVe nesles nQ~
1 – jpeesiegCe ceevees jbieerve keâeBÛe nw~ Fmekeâer meneÙelee mes meyekegâÚ efJeefYeVe jbiees mes GppJeue osKekeâj peerJe ceW YeesieJeemevee GlheVe nesleer nw~ jpeesiegCeer Yeòeâ kesâ ue#eCe ßeerjeceke=â<CeosJe kesâ cele mes ‘‘Yeefòeâ keâe jpe efpemeceW neslee nw, GmeceW LeesÌ[er FÛÚe nesleer nw efkeâ ueesie osKeW ceQ Yeòeâ ntB~ DeLee&led Ùen ueesieeW keâes efoKeeves keâer Yeefòeâ nw~’’ DevÙe mLeeve ceW GvneWves jpeesiegCe kesâ ue#eCe kesâ mecyevOe ceW keâne nw – ‘‘ie=nmLe kesâ jpeesiegCe kesâ ue#eCe Yeer nQ – IeÌ[er, IeÌ[er keâer Ûesve, neLe keâer TBieefueÙeeW ceW oes-leerve DeBietef"ÙeeB, Iej kesâ DemeJeeye mJeÛÚ megvoj – Ssmes ner meye~’’
kegâ®vevove (ns Depeg&ve) DeØekeâeMe: (De%eeve) DeØeJe=efòe: Ûe (Deewj DevegÅece Ùee DeeuemÙe) Øeceeo: (Yeüce, DemeeJeOeeveer) ceesn: SJe Ûe (Deewj efJehejerle yegefæ) Sleeefve (Ùes meye) leceefme (leceesiegCe kesâ) efJeJe=æs (Jee|Oele nesves mes) peeÙevles (GlheVe nesles nQ)~~13~~
ns Depeg&ve, De%eeve Deewj DevegÅece Ùee DeeuemÙe, Yeüce, DemeeJeOeeveer Deewj ceesn Deeefo ue#eCe leceesiegCe kesâ Jee|Oele nesves mes GlheVe nesles nQ~
1 – Yeefòeâ kesâ leceesiegCe kesâ mecyevOe ceW ßeerjeceke=â<CeosJe keâer Gefòeâ nw – ‘‘Yeefòeâ keâe lece efpemes neslee nw Gmekeâe efJeÕeeme Øeyeue nw~ Jewmee Yeòeâ F&Õej mes efpeo keâjlee nw~ leceesiegCeer Yeòeâ osKelee nw efkeâ ceeB keâeueer yekeâje Keeleer nQ Deewj Jen Gmekeâe yeueer oslee nw~’’
Ø
leg (efkeâvleg) Ùeoe (peye) meòJes (meòJeiegCe kesâ) ØeJe=æs (Je=efæ Øeehle nesves hej) osnYe=led (peerJe) ØeueÙeb (ce=lÙeg) Ùeeefle (Øeehle neslee nw) leoe (leye) Gòece-efJeoeb (Gòece leòJe%eeefveÙeeW Ùee efnjCÙeieYe& Deeefo kesâ GheemekeâeW kesâ) Deceueeved (efvece&ue, ØekeâeMeceÙe) ueeskeâeved (megKeYeesiemLeeveeW keâes) ØeefleheÅeles (Øeehle neslee nw)~~14~~
(ce=lÙegkeâeue, ceW meòJe Deeefo iegCeeW kesâ Je=efæØeehle nesves hej keäÙee keäÙee Heâue nesles nQ, Gmes yelee jns nQ) efkeâvleg peye meòJeiegCe kesâ Je=efæØeehle nesves hej peerJe ce=lÙeg-Øeehle neslee nw, leye Gòece leòJe%eeefveÙeeW Ùee efnjCÙeieYe& Deeefo kesâ GheemekeâeW kesâ efvece&ue ØekeâeMeceÙe megKeYeesie-mLeeveeW keâes ceveg<Ùe Øeehle keâjlee nw~
Ø
jpeefme (jpeesiegCe keâer Je=efæ kesâ meceÙe) ØeueÙeb (ce=lÙeg) ielJee (Øeehle nesves hej) keâce&mebefie<eg (keâcee&meefòeâ-ØeOeeve ceveg<Ùeueeskeâ ceW) peeÙeles (ceveg<Ùe keâe pevce neslee nw) leLee (Deewj) leceefme (leceesiegCe keâer Je=efæ kesâ meceÙe) Øeueerve: (ce=lÙeg nesves hej) cet{-Ùeesefve<eg (heMeg Deeefo ÙeesefveÙeeW ceW) peeÙeles (ceveg<Ùe keâe pevce neslee nw)~~15~~
jpeesiegCe keâer Je=efæ kesâ meceÙe ce=lÙeg Øeehle nesves hej keâcee&meefòeâ-ØeOeeve ceveg<Ùeueeskeâ ceW peerJe keâe pevce neslee nw Deewj leceesiegCe keâer Je=efæ kesâ meceÙe ce=lÙeg nesves hej heMeg Deeefo ÙeesefveÙeeW ceW ceveg<Ùe keâe pevce neslee nw~
me=ke=âlemÙe (hegCÙepevekeâ) keâce&Ce: (keâce& keâe) efvece&ueb (efvece&ue) meeeqòJekebâ (megKeceÙe) Heâueb (Heâue neslee nw) Deeng: (Ssmee %eeveer ueesie keânles nQ) jpeme: leg (efkeâvleg jepeefmekeâ keâce& keâe) Heâueced (Heâue) og:Keced (og:Ke) leceme: (leeceefmekeâ keâce& keâe) Heâueb (Heâue) De%eeveb (cetÌ{lee nw)~~~16~~
%eeveer ueesie keânles nQ – meeeqòJekeâ hegCÙepevekeâ keâce& keâe Heâue efvece&ue megKe nw, jepeefmekeâ keâce& keâe Heâue og:Ke Deewj leeceefmekeâ keâce& keâe Heâue De%eeve Ùee cet{lee nw~
meòJeeled (meòJeiegCe mes) %eeveb (%eeve) mebpeeÙeles (GlheVe neslee nw) jpeme: (jpeesiegCe mes) ueesYe: SJe (ueesYe ner neslee nw) leceme: Ûe (Deewj leceesiegCe mes) De%eeveced (De%eeve) Øeceeoceesnew SJe Ûe (Deewj DemeeJeOeeveer leLee cetÌ{lee) YeJele: (GlheVe nesles nw)~~17~~
meòJeiegCe mes %eeve GlheVe neslee nw, jpeesiegCe mes ueesYe Deewj leceesiegCe mes De%eeve, Øeceeo Deewj ceesn GlheVe nesles nQ~
meòJemLee: (meòJeiegCe ØeOeeve ueesie) TOJeË (Thej mJeiee&efo ueeskeâ ceW) ieÛÚeqvle (peeles nQ) jepemee: (jpeesiegCe ØeOeeve ueesie) ceOÙes efle‰eqvle (efyeÛe kesâ ceveg<Ùe ueeskeâ ceW jnles nQ) peIevÙeiegCeJe=efòemLee: (efveke=≠iegCe Jeeues) leecemee: (leceesiegCe ØeOeeve ueesie) DeOe: ieÛÚeqvle (veerÛes keâer heMeg Deeefo ÙeesefveÙeeW ceW peeles nQ)~~18~~
meòJeiegCe ØeOeeve ueesie Thej mJeiee&efo ueeskeâ ceW peeles nQ, jpeesiegCe ØeOeeve ceveg<Ùe yeerÛe kesâ ceveg<Ùe ueeskeâ ceW jnles nQ, efveke=≠iegCe Jeeues leceesiegCe ØeOeeve ueesie veerÛes keâer heMeg Deeefo ÙeesefveÙeeW ceW peeles nQ~
Ùeoe (peye) õ°e (heg®<e Ùee peerJe) iegCesYÙe: (leerve iegCeeW mes) DevÙeb (DevÙe) keâlee&jb (keâlee&) ve DevegheMÙeefle (veneR osKelee) iegCesYÙe: Ûe hejb (Deewj iegCeeW mes hejs) Jesefòe (hejceelcee keâes peevelee nw) leoe (leye) me: (Jen heg®<e) ceÆeJeced (cesje mJe¤he Ùee yeÇÿeYeeJe) DeefOeieÛÚefle (Øeehle keâjlee nw)~~19~~
peye õ°e heg®<e Fve iegCeeW mes efYeVe DevÙe efkeâmeer keâes keâlee& veneR osKelee, (DeLee&led Øeke=âefle kesâ iegCe mes GlheVe osnseqvõÙe Deeefo keâce& keâjles nQ Deewj ceQ heg®<e efveeq<›eâÙe ntB – Ssmee mecePelee nw) Deewj Fve leerveeW iegCeeW mes hejs hejceelcee keâes peevelee nw, leye Jen heg®<e cesjs yeÇÿeYeeJe keâes DeLee&led ef$eiegCeeleerle DeJemLee keâes Øeehle keâjlee nw~
Æ
ÓÓÓ
osner (peerJe) osn-mecegÆJeeved (osneslheefòe keâe yeerpe Ùee keâejCe) Sleeved (Fve) $eerved (leerve) iegCeeved (iegCe) DeleerlÙe (Deefle›eâceCe keâjkesâ) pevce-ce=lÙeg-peje-og:Kew: (pevce-ce=lÙegpeje Deewj og:Ke mes) efJecegòeâ: (hetCe&leÙee cegòeâ neskeâj) Dece=leced (Dece=le Ùee cees#e) DeMvegles (Øeehle keâjlee nw)~~20~~
peerJe osneslheefòe keâe yeerpe Ùee keâejCe ¤he Fve leerve DeefJeÅeeceÙe iegCeeW keâe Deefle›eâceCe keâjkesâ pevce, ce=lÙeg, peje Deewj og:Ke mes hetCe&leÙee cegòeâ neskeâj Dece=le Ùee cees#e Øeehle keâjlee nw~
1 – leerve iegCe Deewj ef$eiegCeeleerle DeJemLee kesâ yeejs ceW ßeerjeceke=â<CeosJe keâer Gefòeâ nw
– ‘‘meòJeiegCe mes heeueve, jpeesiegCe mes me=ef° Deewj leceesiegCe mes mebnej~ efkeâvleg yeÇÿe meòJe, jpe, lece Fve leerve iegCeeW mes hejs nQ~ JeneB iegCe veneR hengBÛe mekeâles~ ... ef$eiegCeeleerle DeJemLee ueeYe keâjves kesâ efueS meeOeve DeeJeMÙekeâ nw~ ... FmeerefueS GvneWves keâne nw – ‘‘JeCe&ceeuee kesâ leerveeW Me kesâ yeeo ‘n’ nw DeLee&led pees mebmeej kesâ Ieele-ØeefleIeeleeW keâes efvee|Jekeâej efÛeòe mes men mekeâles nQ, Jener ef$eiegCeeleerle nQ, efkeâvleg ef$eiegCeeleerle nesvee yengle keâef"ve nw~ F&ÕejueeYe ngS efyevee Jen DeJemLee veneR Deeleer~’’
œ
Ø
œœœ
Depeg&ve: (Depeg&ve ves) GJeeÛe (keâne) ØeYees (ns ke=â<Ce) kewâ: (keäÙee keäÙee) eEueÁw: (ue#eCeeW kesâ Éeje [ceveg<Ùe]) Sleeved (Fve) $eerved (leerve) iegCeeved (iegCeeW mes) Deleerle: (Deleerle Ùee cegòeâ) YeJeefle (neslee nw) efkeâced (kewâmee) DeeÛeej: (DeeÛeej-Ùegòeâ) keâLeb Ûe (Deewj efkeâme Øekeâej mes) Sleeved (Fve) $eerved (leerve) iegCeeved (iegCeeW keâe) DeefleJele&les (Deefle›eâceCe keâjlee nw)~~21~~
Depeg&ve ves hegÚe – ns ØeYeg efkeâve-efkeâve ue#eCeeW mes ceveg<Ùe Fve leerveeW iegCeeW mes cegòeâ neslee nw, Gmekeâe DeeÛejCe kewâmee nw Deewj Jen Fve leerve iegCeeW keâe kewâmes Deefle›eâceCe keâjlee nw?
ßeerYeieJeevegJeeÛe
ÉÉÉ
ØØØ
÷
ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerYeieJeeve ves keâne) heeC[Je (ns Depeg&ve) ØekeâeMeb (meòJeiegCe keâe Oece& ØekeâeMe Ùee %eeve) ØeJe=eEòe Ûe (Deewj jpeesiegCe keâe Oece& keâce& ceW ØeJe=efòe) ceesnced-SJe Ûe (leceesiegCe keâe Oece& ceesn) mebØeJe=òeeefve (Mejerj ceW GheeqmLele nesves hej (Ùe:-pees) ve Ésef° (És<e veneR keâjlee) efveJe=òeeefve Ûe (Deewj Jes efveJe=òe nesves hej Yeer) ve keâe÷efle (Deekeâeb#ee veneR keâjlee [Jener iegCeeleerle ¤he mes keâefLele nw])~~22~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ns Depeg&ve, meòJeiegCe keâe keâeÙe& ØekeâeMe Ùee %eeve, jpeesiegCe keâe keâeÙe& keâce& ceW ØeJe=efòe Deewj leceesiegCe keâe keâeÙe& ceesn Ùee De%eeve nw~ Fve iegCeOeceeX kesâ Mejerj ceW GheeqmLele nesves hej Yeer pees og:KeceÙe mecePe keâj Gvemes És<e veneR keâjlee Deewj Gve iegCeOeceeX kesâ efveJe=òe nes peeves hej Yeer pees megKe mecePe keâj Gvekeâer Deekeâeb#ee veneR keâjlee Jener iegCeeleerle ¤he mes keâefLele neslee nw~
Ùe: (pees) GoemeerveJeled (Goemeerve keâer lejn) Deemeerve: (jn keâj) iegCew: (iegCeeW kesâ Éeje) ve efJeÛÙeeuÙeles (efJeÛeefuele veneR neslee) iegCee: (leerveeW iegCe) Jele&vles (Deheves Deheves keâece ceW ØeJe=òe nQ) Fefle SJeced (Ssmee peevekeâj) DeJeefle<"efle (DeefJeÛeefuele jnlee nw) ve FÁles (Deewj ÛebÛeue Yeer veneR neslee Jener iegCeeleerle ¤he mes keâefLele neslee nw)~~23~~
pees Goemeerve keâer lejn mee#eer ¤he mes jn keâj iegCeeW kesâ Éeje keâYeer efJeÛeefuele veneR neslee, leerveeW iegCe Deheves-Deheves keâece ceW ØeJe=òe nes jns nQ Ssmee peevekeâj DeefJeÛeefuele jnlee nw Deewj ÛebÛeue Yeer veneR neslee, Jener iegCeeleerle ¤he mes keâefLele neslee nw~
Ø
Ø
Ùe: (pees) meceog:KemegKe: (og:Ke Deewj megKe ceW meceYeeJe mes) mJe-mLe: (DeelcemJe¤he ceW DeJeeqmLele nQ) mece-uees°-DeMce-keâebÛeve: (ce=eélhe[,Øemlej, megJeCe& ceW mece%eeve-Ùegòeâ) leguÙeefØeÙe-DeefØeÙe: (efØeÙe Deewj DeefØeÙe ceW meceyegefæ-mecheVe) Oeerj: (OewÙe&Meerue) leguÙe-efvevoe-Deelcemebmlegefle: (Deheveer efvevoe Deewj ØeMebmee ceW meceeve yegefæ jKeves Jeeuee nw Jener iegCeeleerle ¤he mes keâefLele neslee nw)~~24~~
efpemes megKe Deewj og:Ke ceW mece%eeve nw, pees DeelcemJe¤he ceW Øeefleef‰le nw, efceóer, helLej Deewj meesves ceW efpemekeâer meceeve Âef° nw, pees efØeÙe Deewj DeefØeÙe keâes meceeve mecePelee nw, efvevoe Deewj ØeMebmee ceW efpemekeâer meceeve yegefæ jnleer nw, Jewmes Oeerj JÙeefòeâ keâes iegCeeleerle keânles nQ~
[Ùe: (pees)] ceeve-DeheceeveÙees: (ceeve Deewj Deheceeve ceW) leguÙe (meceyegefæ jKelee nw) efce$e-Deefj-he#eÙees: (efce$e he#e Deewj Me$eg he#e ceW) leguÙe (meceeve%eeve jKelee nw) meJe&-DeejcYeheefjlÙeeieer (meye Øekeâej kesâ GÅece keâes ÚesÌ[ves Jeeuee) me: (Jen) iegCe-Deleerle: (ef$eiegCeeleerle) GÛÙeles (keâefLele neslee nw)~~25~~
pees ceeve Deewj Deheceeve ceW, efce$ehe#e Deewj Me$eghe#e ceW meceeve yeesOe jKelee nw, meye Øekeâej kesâ GÅece keâes ÚesÌ[ves Jeeuee nw, Ssmee ceveg<Ùe iegCeeleerle ¤he mes keâefLele neslee nw~
Ó
Ùe: Ûe (Deewj pees) ceeb (cegPes DeLee&led meJe&Yetleelcekeâ F&Õej keâes) DeJÙeefYeÛeejsCe (Skeâefve‰ YeeJe mes) YeefòeâÙeesiesve (YeefòeâÙeesie mes) mesJeles (mesJee keâjlee nw) me: (Jen) Sleeved (Fve) iegCeeved (iegCeeW keâe) meceleerlÙe (mecÙekedâ ¤he mes Deefle›eâceCe keâjkesâ) yeÇÿeYetÙeeÙe (yeÇÿemJe¤he ueeYe keâjves ceW) keâuheles (meceLe& neslee nw)~~26~~
pees Skeâefve‰ Yeefòeâ mes cesjer DeLee&led meJe&Yetleelcekeâ veejeÙeCe keâer mesJee keâjlee nw, Jen leerveeW iegCeeW keâe hetCe&leÙee Deefle›eâceCe keâjkesâ yeÇÿemJe¤he nes peelee nw~
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos iegCe$eÙeefJeYeeieÙeesiees veece Ûelego&MeesÓOÙeeÙe: meceehle~ nefj: Ô lelmeled~
efn (keäÙeeWefkeâ) Denb (ceQ JeemegosJe) yeÇÿeCe: (yeÇÿe keâer) Øeefle<"e (eqmLeefle mLeeve Ùee DeeßeÙe nw) DeJÙeÙemÙe (efvelÙe) Dece=lemÙe (cees#e keâer) [Øeefle‰e] MeeÕelemÙe (meveeleve) Oece&mÙe Ûe (Oece& keâer Yeer Øeefle‰e) SskeâeeqvlekeâmÙe Ûe (Sskeâeeqvlekeâ) megKemÙe (megKe keâer) Øeefle‰e (Øeefle‰e nw) [DeLeJee ceQ DeJÙeÙe Dece=lemJe¤he yeÇÿe keâe Yeer DeeßeÙemLeeve ntB ]~~27~~
keäÙeeWefkeâ ceQ JeemegosJe yeÇÿe keâe eqmLeefle mLeeve Ùee DeeßeÙe ntB~ efvelÙe cees#e keâer Øeefle‰e, meveeleve Oece& keâer Yeer Øeefle‰e leLee Sskeâeeqvlekeâ megKe keâer Yeer Øeefle‰e ntB~ Fme keâejCe cesjs mesJekeâeW keâer ceÆeJe-Øeeeqhle DeJeMÙecYeeJeer nw~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme jefÛele ue#e Mueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee efJe<eÙekeâ ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe iegCe$eÙeefJeYeeieÙeesie veecekeâ Ûelego&Me DeOÙeeÙe meceehle~
27 MueeskeâeW ceW Ùen DeOÙeeÙe jefÛele nw~ Fme DeOÙeeÙe keâe veece iegCe$eÙeefJeYeeieÙeesie nw~ meòJe, jpe, lece Fve leerve iegCe Deewj leerveeW iegCeeW mes Deleerle ef$eiegCeeleerle DeJemLee ner Fme DeOÙeeÙe ceW efJeMes<e ¤he mes DeeueesefÛele ngF& nQ~ ßeerYeieJeeve ner yeÇÿe keâer Øeefle‰e DeLee&led YeieJeòeòJe Deewj yeÇÿeleòJe Skeâ ner Jemleg nw, Gmes Fme DeOÙeeÙe ceW mhe° ¤he mes mecePeeÙee nw~ ßeerke=â<Ce ves keâne nw – ‘‘cesjer Skeâefve‰ YeeJe mes YeefòeâÙeesie kesâ Éeje mesJee keâjves mes ner ef$eiegCeeleerle neskeâj yeÇÿeYeeJeØeeeqhle nesleer nw, keäÙeeWefkeâ ceQ ner yeÇÿe keâer Øeefle‰e ntB~’’ efHeâj Ùen Yeer keâne nw
– ‘‘yeÇÿeYeeJe Øeehle nesves hej cegPeceW heje Yeefòeâ nesleer nw DeLee&led yeÇÿe%eeve Deewj heje Yeefòeâ Skeâ ner Jemleg nw~ yeÇÿe%eeve mes Yeer cegefòeâ Deewj heje Yeefòeâ mes Yeer cees#e-Øeeeqhle nesleer nw~
Ùen ÛejeÛej efJeÕe-yeÇÿeeC[ Øeke=âefle keâe ner heefjCeece nw, hejcesÕej keâe me=ef°mebkeâuhe ner Øeke=âefle ceW ieYee&Oeeve nw, Deewj Gmemes me=ef° nesleer nw~ Øeke=âefle Deewj hejce heg®<e kesâ mebÙeesie mes ner me=ef° nesleer nw~ hejcesÕej ØeeefCeÙeeW kesâ efhelee Deewj Øeke=âefle ceelee nQ~
meòJe, jpe, lece Øeke=âefle kesâ Ùes leerve iegCe nQ~ ÙeÅeefhe hejceheg®<e efveeq<›eâÙe nQ, lees Yeer iegCeeW kesâ mebie kesâ keâejCe ceevees heg®<e keâe mebmeej-yevOeve neslee nw~ meòJe, jpe, lece Ùes leerve iegCe Skeâ$e Skeâ ner #es$e ceW jnles nQ~ peye Yeer osnseqvõÙe kesâ efkeâmeer Éej ceW %eeve ¤he ØekeâeMe neslee nw, leYeer Gme ceveg<Ùe keâes meòJeiegCe-mecheVe Ùee meeeqòJekeâ keânles nQ~ meòJeiegCe ØekeâeMeMeerue Deewj efveoex<e nw~
jpeesiegCe jeieelcekeâ nw~ jpeesiegCe keâer Je=efæ mes ueesYe, keâece-ØeJe=efòe, GÅece Deewj efJe<eÙe-Jeemevee GlheVe nesleer nw~ efkeâmeer DevÙe peerJe ceW Fve iegCeeW keâe ØeeOeevÙe nesves hej Gmes Yeer Jewmee ner keânles nQ~
leceesiegCe Jee|Oele nesves hej efJeJeskeâ keâe veeMe, GÅece keâe DeYeeJe, DemeeJeOeevelee leLee yegefæ keâe efJeheÙe&Ùe neslee nw~ peye efkeâmeer peerJe ceW Fve meyekeâer Øeyeuelee efoKeeF& heÌ[s, leye Gmes leceesiegCeer Ùee leeceefmekeâ Øeke=âefle keânles nQ~
meòJeiegCe efvece&ue megKe ceW, jpeesiegCe keâce& ceW Deewj leceesiegCe %eeve keâes DeeÛÚeefole keâjles ngS ceesn ceW ceveg<Ùe keâes mebeqMue° keâjlee nw~ meòJeiegCe mes %eeve, jpeesiegCe mes keâce& ceW ØeJe=efòe Deewj leceesiegCe mes De%eeve Deewj yegefæ-efJeheÙe&Ùe neslee nw~
leerveeW iegCe Skeâ$e jnves hej Yeer peye jpe Deewj lece keâes DeefYeYetle keâjkesâ meòJe iegCe Øeyeue neslee nw, leye meeeqòJekeâ DeJemLee, meòJe Deewj lece keâes DeefYeYetle keâjkesâ peye jpe: Øeyeue neslee nw, leye jepeefmekeâ DeJemLee Deewj peye meòJe Deewj jpe keâes DeefYeYetle keâjkesâ lece Øeyeue neslee, leye leeceefmekeâ DeJemLee nesleer nw~
ßeerYeieJeeve Depe&gve keâes efveŒewiegCÙe nesves keâe efveoxMe oskeâj ner efveJe=efòe veneR ngS, yeequkeâ GvnW efvelÙemeòJemLe nesves kesâ efueS Yeer keâne nw~ Fmekeâe DeeMeÙe Ùen nw efkeâ leerveeW iegCeeW keâe meceenej nesves mes ner efJeMegæ meòJe keâe GoÙe neslee nw~
ßeerjeceke=â<CeosJe kesâ GheosMe ceW Yeer heeÙee peelee nw efkeâ – ‘‘keâeceveeMetvÙe neskeâj keâce& keâjves keâer Ûes°e keâjves mes Devle ceW Megæ meòJe keâe ueeYe neslee nw~ jpeesiegCe efceefßele meòJeiegCe jnves mes ›eâceMe: ÛeejeW Deesj ceve Ûeuee peelee nw~ Dele: efvelÙe meòJemLe Ùee efJeMegæ meòJe keâer DeJemLee keâer Øeeeqhle yengle ner keâef"ve nw~’’
DeOÙeeÙe kesâ Devle ceW ßeerYeieJeeve ves pees ef$eiegCeeleerle DeJemLee kesâ ue#eCe yeleeÙes nQ, Jen Deefle ogue&Ye DeJemLee nw~ ef$eiegCeeleerle Deewj ceeÙeeleerle yeÇÿeYeeJe Skeâ ner yeele Deewj Skeâ ner DeJemLee nw~ Mejerj ceW leerveeW iegCeeW kesâ keâeÙe& Ûeueles jnves mes pees efvee|uehle mee#eer ¤he mes DeJeeqmLele jnles nQ Deewj megKe-ogKeeefo ceW efJeÛeefuele veneR nesles, Jes ef$eiegCeeleerle nQ~ pees Sskeâeeqvlekeâ YeefòeâÙeesie kesâ meeLe ßeerYeieJeeve keâer DeejeOevee keâjles nQ Jes Fve leerveeW iegCeeW keâe Deefle›eâceCe keâj yeÇÿeYeeJe Øeehle nesves ceW meceLe& nesles nQ~ eqmLeleØe%e Deewj ef$eiegCeeleerle Skeâ ner DeJemLee nw~ ßeerjeceke=â<Ce osJe ves Yeer – ‘‘efJeMegæ meòJe, meòJe keâe meòJe, ef$eiegCeeleerle, efvelÙe Yeòeâ nw’’ FlÙeeefo efJeefYeVe DeeKÙee oskeâj Skeâ ner DeJemLee keâe efveoxMe efkeâÙee nw~
GvneWves keâne nw – meòJeiegCe ceW Yeefòeâ nesleer nw efkeâvleg Yeefòeâ keâe meòJe, Yeefòeâ keâe jpe Deewj Yeefòeâ keâe lece nw~ Yeefòeâ keâe meòJe efJeMegæ meòJe nw~ Fmekesâ nesves mes YeieJeeve kesâ efmeJeeÙe Deewj efkeâmeer ceW ceve veneR ueielee, kesâJeue Mejerj keâer j#ee efpememes nes, Gmeer hej ceve peelee nw~
hejcenbme leerveeW iegCeeW mes hejs nQ~ Gvekesâ Yeerlej Yeer leerve iegCe nQ efHeâj veneR Yeer nw, "erkeâ yeeuekeâ keâer lejn~ efkeâmeer iegCe kesâ JeMe veneR~
ef$eiegCeeleerle Yeòeâ~ Gvekeâe yeeuekeâ mee mJeYeeJe~ F&Õej keâe veece uesvee ner Gvekeâer hetpee nw, kesâJeue Gvekeâe veece~
meòJe keâe meòJe, efJeMegæ meòJe nesves mes F&Õej-oMe&ve keâes efJeuecye veneR jnlee~ pewmes De®Ce keâe GoÙe nesves mes Øeleerle neslee nw efkeâ metÙeexoÙe ceW Deye efJeuecye veneR nw~
efHeâj ef$eiegCeeleerle Yeòeâ nQ, efvelÙe Yeòeâ pewmes veejo Deeefo~ Jewmeer Yeefòeâ ceW efÛevceÙe MÙeece, efÛevceÙe Oeece, efÛevceÙe mesJekeâ, efvelÙe F&Õej, efvelÙe Yeòeâ, efvelÙe Oeece~...
ceveg<Ùe keâe mJeOeece nw hejce yeÇÿe~ ef$eiegCeeleerle ve nesves mes yeÇÿe%eeve veneR neslee~
ef$eiegCeeleerle DeJemLee ceW meJe&$e mecelJe-yegefæ, megKe-og:Ke, ceeve-Deheceeve, mlegefle-efvevoe, Me$eg-efce$e meYeer meceeve nQ~ Skeâefve‰ YeefòeâÙeesie mes ßeerYeieJeeve keâer Yepevee keâjkesâ Deewj leerve iegCeeW keâe Deefle›eâceCe keâj ef$eiegCeeleerle DeJemLee Ùee yeÇÿeYeeJeØeeeqhle mecYeJe nw, keäÙeeWefkeâ efveieg&Ce yeÇÿeYeeJe MeeÕele Oece&, efvelÙe Dece=le Ùee cees#e keâer Skeâcee$e Øeefle<"e Ùee DeeßeÙemLeue ßeerYeieJeeve ner nQ~
ßeerYeieJeeved (ßeerke=â<Ce ves) GJeeÛe (keâne) TOJe&cetueb (Thej keâer Deesj efpemekeâe cetue nw, DeLee&led #ej Deewj De#ej mes Yeer ßes‰ heg®<eesòece efpemekeâe cetue nw) DeOe:MeeKeced (veerÛes keâer Deesj efpemekeâer MeeKeeÙeW nQ Ùee keâeÙeexheeefOe efnjCÙeieYe& Deeefo efpemekeâer MeeKeeÙeW nQ) DeÕelLeb (heerheue keâe Je=#e, pees keâue veneR jnsiee) DeJÙeÙeb (De#eÙe, DeefJeveeMeer) Øeeng: (keâefLele nw)~ Úvoebefme (Jeso mecetn efpemekesâ) heCee&efve (heòes nQ) leled (Gme DeÕelLe keâes) Ùe: (pees) Jeso (peevelee nw) me: (Jen) JesoefJeled (JesoJesòee nw)~~1~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – Jeso ceW keâefLele nw efkeâ mebmeej ¤he DeÕelLe Je=#e keâe cetue Thej yeÇÿe ceW nw Deewj Jeso, hegjeCe, efJeÕeyeÇÿeeC[ Deeefo MeeKeeÙeW veerÛes keâer Deesj nQ~ Ùen DeefJeveeMeer nw~ Fme DeÕelLe kesâ heòes Jeso Deeefo mecemle yeÇÿeeC[ nQ~ Fme DeÕelLe keâes pees peevelee nw, Jener ÙeLeeLe& ceW JesoefJeled nw~
1 – keâ"esheefve<eod ceW efueKee nw – ‘‘TOJe&cetueesÓJeekedâMeeKe S<eesÓÕelLe meveeleve:~’’ DeLee&led Fme mebmeej ¤he meveeleve DeÕelLe Je=#e keâe cetue Thej Deewj MeeKeeSB veerÛeW keâer Deesj nQ~ ÙeneB DeÕelLe Je=#e kesâ meeLe mebmeej keâer leguevee keâer ieF& nw~ TOJe&cetue Meyo keâe DeLe& nw, efpemekeâe cetue TOJe& ceW nw, DeLee&led Gòece heoJeeÛÙe heg®<eesòece, DeLee&led ceeÙee meefnle yeÇÿe~ DeOe:MeeKe Meyo keâe DeLe& nw, efpemekeâer MeeKeeÙeW veerÛes keâer Deesj nQ DeLee&led yeÇÿe mes kegâÚ efveke=â° efnjCÙeieYe& mes ueskeâj peerJe-peiele heÙe&vle Ùen mebmeej nw~ DeJÙeÙe DeLee&led ØeJeen¤he mes #eÙejefnle nw~ ‘ve Õe mLeemÙeefle’ (Õe Meyo keâe DeLe& nw keâue Ùee Deeieeceer otmeje efove) DeLee&led keâue jnsiee Ùee veneR, FmeceW mevosn nw DeLee&led Deuhe meceÙe mLeeÙeer Deewj efJeÕeeme kesâ DeÙeesiÙe nw~ Jeso-cev$eeW keâes Gme DeÕelLe kesâ heòes keâne ieÙee nw~ DeÕelLe kesâ heòes efpeme Øekeâej ÚeÙee oskeâj peerJeeW keâes DeeßeÙe osles nQ, Jeso Yeer Gmeer Øekeâej Oecee&Oece& keâe Øeefleheeove keâjkesâ ceveg<Ùe cee$e keâes DeeßeÙe osles nw~ pees mebmeej keâes Fme ¤he ceW peevelee nw, Jener JesoefJeled nw~
DeeMeÙe Ùen nw keâer mebmeej-ØeheÃe ¤he Je=#e keâe cetue F&Õej veejeÙeCe nQ~ Gvekesâ DebMe¤he efnjCÙeieYe& Deeefo Gvekeâer MeeKee-mJe¤he nQ~ Ùen mebmeej-Je=#e veeMeJeeve nesves mes Yeer ØeJeen ¤he mes efJeÕe efvelÙe nw~ Jesoesòeâ keâceeX kesâ Éeje mebmeej keâe mesJÙelJe Øeefleheeefole neslee nw~ mebmeej kesâ meYeer JesoeLe& nQ, Fmeer keâejCe %eeveer ueesie JesoefJeled ¤he mes ØemebefMele nesles nQ~ (ßeerOejmJeeceer)
Ø
Ë
lemÙe (Gme mebmeej ¤he DeÕelLe Je=#e keâe) iegCeØeJe=æe: (iegCeeW kesâ Éeje efJeMes<e ¤he mes Je=efæØeehle) efJe<eÙeØeJeeuee: (efJe<eÙe ¤he heòeeW mes Ùegòeâ) MeeKee: (MeeKeeÙeW) DeOe: TOJeË Ûe (veerÛes Deewj Thej) Øeme=lee: (efJeme=le nQ) DeOe: Ûe (Deewj veerÛes) ceveg<Ùe ueeskesâ (ceveg<Ùeueeskeâ ceW) keâce&-DevegyevOeerefve (Oecee&Oece& ¤he keâceeX kesâ pevekeâ) cetueeefve (cetue) Devegmevleleeefve (›eâceMe: efJemle=le nQ)~~2~~
Fme mebmeej ¤he Je=#e keâer MeeKeeÙeW leerve iegCeeW kesâ Éeje yeÌ{leer nQ, Meyo, mheMe& Deeefo efJe<eÙe veÙes heòeeW keâer lejn Gve MeeKeeDeeW mes Debkegâefjle nesles nQ~ Jes MeeKeeÙeW Thej Deewj veerÛes Hewâueer ngF& nQ~ Fme mebmeej-Je=#e kesâ cetue Oecee&Oece& ¤he keâceeX kesâ keâejCe nQ Deewj ceveg<Ùeueeskeâ ceW Jes ›eâceMe: veerÛes keâer Deesj Hewâues ngS nQ~
Õ
Fn (Fme mebmeej ceW) DemÙe (Fme DeÕelLe Je=#e keâe) ¤heced (¤he) leLee (Gme {bie mes) ve GheueYÙeles (GheueyOe veneR neslee) [DemÙe-Fmekeâe] ve Devle: (Devle veneR nw) ve Ûe Deeefo (Deeefo Ùee DeejcYe Yeer veneR nw) ve Ûe mebØeefle‰e (Deewj ve ceOÙe Ùee mecÙekeâ eqmLeefle ner nw DeLee&led Fmekeâe Devle, Deeefo, ceOÙe Deewj mecÙekeâ eqmLeefle keâer GheueeqyOe veneR nesleer) Sveb (Fme) megefJe¤{cetueb DeÕelLeb (megÂÌ{ cetue Ùegòeâ DeÕelLe Je=#e keâes) Â{sve (ÂÌ{) DemebieMeŒesCe (Deveemeefòeâ Ùee JewjeiÙe¤he MeŒe mes) efÚòJee (keâeš keâj)~~3~~
Fme mebmeej ceW Fme DeÕelLe Je=#e keâe ¤he Gme {bie mes GheueyOe veneR neslee~ Fmekeâe Devle veneR nw, Deeefo veneR nw Deewj ve ceOÙe Ùee mecÙekedâ eqmLeefle ner nw, DeLee&led Fmekeâe Devle, Deeefo, ceOÙe Deewj mecÙekedâ eqmLeefle keâer GheueeqyOe veneR nesleer~ Fme megÂÌ{ cetue Ùegòeâ DeÕelLe Je=#e keâes ÂÌ{ Deveemeefòeâ Ùee JewjeiÙe ¤he MeŒe mes keâeš keâj~
ØØ
Ø
lele: (Gmekesâ yeeo) leled (Gme) heob (yeÇÿeheo keâe) heefjceee|ieleJÙeb (DevJes<eCe keâjvee ÛeeefnS) Ùeeqmceved (efpeme mLeeve ceW) ielee: (peeves hej) YetÙe: (hegve:) ve efveJele&eqvle (ceveg<Ùe ueewš veneR Deelee) Ùele: (peneB mes) S<ee (Ùen) hegjeCeer (meveeleve) ØeJe=efòe: (mebmeej keâer ieefle Ùee ØeJeen) Øeme=lee (efveie&le ngDee nw) leced SJe Ûe (Gme) DeeÅeb (Deeefo) heg®<eb (heg®<e keâes) ØeheÅes (DeeßeÙe ¤he mes «enCe keâjlee ntB)~~4~~
Gmekesâ yeeo Gme yeÇÿeheo keâe DevJes<eCe keâjvee ÛeeefnS~ efpeme mLeeve ceW peeves hej ceveg<Ùe hegve: ueewš veneR Deelee, efpeme heo mes mebmeej keâe ØeJeen efveie&le ngDee nw Gme Deeefo heg®<e keâes DeeßeÙe ¤he mes «enCe keâjlee ntB~
1 – mebmeej ceW Deeyeæ ceveg<Ùe Fmekeâe Øeke=âle mJe¤he veneR peeve mekeâlee, Fmekeâe Deeefo keâneB, Devle keâneB, eqmLeefle keâneB DeLee&led efkeâme DeeOeej kesâ DeJeuecyeve mes Ùen mebmeej efškeâe ngDee nw, Jen Yeer veneR peeve mekeâlee~ Jeemevee ve° ngS efyevee ceeÙee keâe yevOeve veneR keâšlee, leòJe%eeve ueeYe Yeer veneR neslee, Fme keâejCe JewjeiÙe¤he leerKes MeŒe mes ceeÙee keâe yevOeve keâešvee ÛeeefnS~ Gmekesâ yeeo efpeme heo mes Ùen mebmeej-ØeJeen efJemleejØeehle nes jne nw, Gme DeeÅe heg®<e keâe DeeßeÙe «enCe keâjkesâ Sskeâeeqvlekeâ Yeefòeâ mes Gvekeâe DevJes<eCe keâj Gvekeâe MejCeeiele nesvee heÌ[siee~ GvnW Øeehle nesves hej hegve: Fme mebmeej ceW ceveg<Ùe veneR Deelee~
efvecee&ve-ceesne: (Denbkeâej Deewj ceesn jefnle) efpele-mebie-oes<e: (Deemeefòeâ ¤he oes<e hej efJepeÙe Øeehle keâjves Jeeuee) DeOÙeelce-efvelÙee: (hejceelce%eeve ceW efve‰eJeeve) efJeefveJe=òekeâecee: (keâecevee-jefnle) megKe-og:Kemeb%ew: (megKeog:Ke veecekeâ) ÉvÉw (ÉvÉeW mes) efJecegòeâ: (efJecegòeâ) Decet{e: (ceesnMetvÙe efJeJeskeâer ueesie) leled (Gme) DeJÙeÙeb heob (DeJÙeÙe heokeâes) ieÛÚeqvle (Øeehle keâjles nQ)~~5~~
Denbkeâej Deewj ceesn jefnle, Deemeefòeâ ¤he oes<e hej efJepeÙe Øeehle keâjves Jeeuee, hejceelce%eeve ceW efve‰eJeeve keâecevee-jefnle, megKe-og:Ke veecekeâ ÉvÉeW mes efJecegòeâ, ceesnMetvÙe, efJeJeskeâer ueesie Gme DeJÙeÙe heo keâes Øeehle keâjles nQ~
1 – efpeve ueesieeW ceW Denbkeâej Deewj ceesn veneR nw, efpeve ueesieeW ves efJe<eÙeemeefòeâ hej efJepeÙe hee ueer nw, pees ueesie Deelceefve‰ nQ, Jeemevee-jefnle Deewj megKe-og:Ke, ceeve-Deheceeve, efvevoe-mlegefle Deeefo ÉvÉeW mes efJecegòeâ, Ssmes De%eevejefnle efJeJeskeâer ueesie Gme DeJÙeÙe heo keâes Øeehle keâjles nQ~
Ùeled (efpeme heo keâes) ielJee (Øeehle neskeâj) [Ùeesieer] ve efveJele&vles (mebmeej ceW ueewš veneR Deeles) leled (Gme heo keâes) metÙe&: (efoJeekeâj) ve YeemeÙeles (ØekeâeefMele veneR keâj mekeâlee) ve MeMe-Debkeâ: (Ûevõ Yeer veneR) ve heeJekeâ: (Deeqive Yeer veneR) leled (Jen) cece (cesje) hejceb (ßes‰) Oeece (yeÇÿeheo DeLee&led Jener cesje hejce mJe¤he nw)~~6~~
efpeme hejce heo keâes Øeehle nesves hej Ùee efpevnW ueeYe keâjves mes Ùeesieer mebmeej ceW hegve: ueewš veneR Deeles, efpeme hejce Oeece keâes metÙe&, Ûevõ Deewj Deeqive ØekeâeefMele veneR keâj mekeâles, Jener cesje hejce mJe¤he nw~
1 – Jen mJeÙebØekeâeMe nQ, Gvekesâ ØekeâeMe mes ner mebmeej ØekeâeefMele nes jne nw~ metÙe&, Ûevõ Deewj Deeqive Yeer GvneR kesâ ØekeâeMe mes ØekeâeefMele nes jns nw~ Dele: GvnW keâewve ØekeâeefMele keâjsiee?
keâ"esheefve<eo Deewj ÕesleeÕelej Gheefve<eod ceW Ùen Mueeskeâ De#ejMe: efceuelee nw~
ØØ
Ø
cece SJe (cegPe hejcesÕej keâe ner) meveeleve: (Deveeefo) DebMe (Skeâ DebMe Ùee ¤he) peerJeueeskesâ (mebmeej ceW) peerJeYetle: (peerJe yeve keâj) Øeke=âeflemLeeefve (Øeke=âefle ceW DeJeeqmLele neskeâj) ceve:<e‰eefve-FeqvõÙeeefCe (ceve kesâ meeLe Ú: FeqvõÙeeW keâes) keâ<e&efle (Deekeâ<e&Ce keâjlee nw)~~7~~
cegPe hejcesÕej keâe ner Deveeefo Skeâ DebMe mebmeej ceW peerJe yeve keâj Øeke=âefle ceW DeJeeqmLele neskeâj ceve kesâ meeLe heeBÛe %eeveseqvõÙeeW keâes Deekeâ<e&Ce keâjlee nw~
1 – peerJe Deewj yeÇÿe mJe¤he mes DeefYeVe nw~ ÛeejeW JesoeW keâer Ùener Iees<eCee nw~ ‘leòJeceefme’ ‘Øe%eeveb yeÇÿe’ ‘Denb yeÇÿeeeqmce’ ‘DeÙeceelcee yeÇÿe’ Ûeej Jeso kesâ Ùener Ûeej ceneJeekeäÙe nQ~
F&Õej: (osneefo keâe mJeeceer peerJeelcee) Ùeled (peye) Mejerjb Gl›eâeceeqvle (Mejerj ÚesÌ[ peelee nw) Ùele Ûe Deefhe (Deewj peye) DeJeehveesefle (DevÙe osn OeejCe keâjlee nw) [leoe-leye] JeeÙeg: (efpeme Øekeâej JeeÙeg) DeeMeÙeeled (Hetâue Deeefo DeeOeej mes) ievOeeved FJe (ievOe «enCe keâjleer nw) Sleeefve (Fve Ú: FeqvõÙeeW keâes) ie=efnlJee («enCe keâjkesâ) mebÙeeefle (ieceve keâjlee nw)~~8~~
osneefo keâe mJeeceer peerJeelcee peye Mejerj ÚesÌ[ keâj Ûeuee peelee nw, Deewj peye Jen DevÙe osn OeejCe keâjlee nw, leye efpeme Øekeâej JeeÙeg Hetâue Deeefo DeeOeej mes ievOe «enCe keâjleer nw, Gmeer Øekeâej Jen Fve Ú: FeqvõÙeeW keâes «enCe keâjkesâ ieceve keâjlee nw~
1 – efpeme Øekeâej JeeÙeg HetâueeW mes ievOe keâes {es ues peeleer nw (Hetâue pÙeeW kesâ lÙeeW heÌ[s jnles nQ) Gmeer Øekeâej Ùen peerJeelcee Skeâ Mejerj mes otmejs Mejerj ceW peeles meceÙe FeqvõÙeeW Deewj ceve keâes meeLe ues peelee nw~
DeÙeb (Ùen peerJeelcee) ßees$eb (keâCe&) Ûe#eg: (ves$e) mheMe&veb (lJeÛee) jmeveb (efpe£e) IeÇeCecesJe Ûe (Deewj veeefmekeâe) ceve: Ûe (leLee cevekeâe) DeefOe‰eÙe (DeeßeÙe keâjkesâ) efJe<eÙeeved (efJe<eÙeeW keâe) GhemesJeles (GheYeesie keâjlee nw)~~9~~
Ùen peerJeelcee keâCe&, ves$e, lJeÛee, efpe£e, veeefmekeâe Fve heeBÛe %eeveseqvõÙeeW Deewj ceve keâe DeeßeÙe keâjkesâ efJe<eÙeeW keâe GheYeesie keâjlee nw~
1 – Jesoevlecele ceW heÃe %eeveseqvõÙeeB, heÃe keâceXeqvõÙeeB, hebÛe ØeeCe, ceve Deewj yegefæ Fve meleje DeJeÙeJeeW mes met#ce Mejerj ieef"le nw~ ... peerJeelcee kesâ Fme Øekeâej kesâ efJeefYeVe DeeJejCeeW Ùee MejerjeW keâes keâes<e keânles nQ~ keâes<e heeBÛe nQ – DeVeceÙe keâes<e (heÃeYetleelcekeâ mLetue Mejerj), ØeeCeceÙe keâes<e (ØeeCe Deewj heeBÛe keâceXeqvõÙeeB), ceveesceÙe keâes<e (ceve Deewj heeBÛe %eeveseqvõÙeeB), efJe%eeveceÙe keâes<e (yegefæ Deewj heeBÛe %eeveseqvõÙeeB) Deewj DeevevoceÙekeâes<e (Fmes keâejCe Mejerj Yeer keânles nQ)~
›
iegCeeeqvJeleb (meòJe Deeefo iegCeeW mes Ùegòeâ) eqmLeleb (Mejerj ceW DeJeeqmLele) Jee Deefhe Yegbpeeveb (Deewj efJe<eÙe-Yeesie ceW efvejle) Jee Gl›eâecevleb (Ùee osn ÚesÌ[keâj peeves Jeeues) [peerJe keâes] efJecet{e: (De%eeveer ueesie) [efkeâvleg] ve DevegheMÙeeqvle (osKe veneR mekeâles) %eeveÛe#eg<e: (%eevesves$eeW Jeeues efJeJeskeâer ueesie) heMÙeeqvle (osKe mekeâles nQ)~~10~~
peerJeelcee efkeâme YeeJe mes meòJeeefo iegCeeW mes Ùegòeâ neskeâj Mejerj ceW DeJeeqmLele jnlee nw, efJe<eÙeeW keâe Yeesie keâjlee nw Ùee efkeâme YeeJe mes Mejerj ÚesÌ[ keâj Ûeuee peelee nw, Gmes De%eeveer ueesie veneR osKe mekeâles [keäÙeeWefkeâ Gvekeâe ceve efJe<eÙeeW kesâ Deekeâ<e&Ce mes yeefnceg&Ke jnlee nw] efkeâvleg %eeefveÙeeW keâe ceve Devleceg&Ke nw, Fme keâejCe Jes Deelcee keâe oMe&ve keâj mekeâles nQ~
Ùelevle: (ÙelveMeerue) Ùeesefieve: (Ùeesieer ueesie) Sveced (Fme Deelcee keâes) Deelceefve (Deheefve yegefæ ceW) DeJeeqmLeleced (mee#eer ¤he mes DeJeeqmLele) heMÙeeqvle (osKeles nQ) Ùelevle: Deefhe (ØeÙelve keâjves hej Yeer) Deke=âle-Deelceve: (DeMegæ efÛeòe Jeeues DeefpeleseqvõÙe) DeÛesleme: (DeefJeJeskeâer ueesie) Sveb (Fme Deelcee keâes) ve heMÙeeqvle (veneR osKeles)~~11~~
DeelcemeeOeve ceW ÙelveMeerue Ùeesieer ueesie Fme Deelcee keâes Deheveer yegefæ ceW mee#eer ¤he mes DeJeeqmLele osKeles nQ, ØeÙelve keâjves hej Yeer DeMegæ efÛeòe Jeeues Ùee DeefpeleseqvõÙe, DeefJeJeskeâer ceveg<Ùe Fme Deelcee keâes veneR osKeles~
DeeefolÙe-ieleb (metÙe& ceW eqmLele) Ùeled (pees) lespe: (pÙeesefle) DeefKeueced (mecemle) peieled (efJeÕe keâes) YeemeÙeles (ØekeâeefMele keâjleer nw) Ûevõceefme Ûe (Deewj Ûevõ ceW) Ùeled (pees pÙeesefle) Deiveew Ûe (leLee Deeqive ceW) Ùeled (pees lespe nw) leled (Jen) lespe: (lespe) ceecekeâced (cesje ner nw) efJeefæ (Ssmee peevevee)~~12~~
metÙe& ceW eqmLele pees pÙeesefle mecemle efJeÕe keâes ØekeâeefMele keâjleer nw Deewj Ûevõ ceW leLee Deeqive ceW pees lespe nw, Jen lespe cesje ner nw, Ssmee peevevee~
Ûe (leLee) Denb (ceQ) Deespemee (Deheves yeue kesâ Éeje) ieeced (he=efLeJeer ceW) DeeefJeMÙe (ØeJesMe keâjkesâ) Yetleeefve (ÛejeÛej yeÇÿeeC[ keâes) OeejÙeeefce (OeejCe keâjlee ntB) Ûe (Deewj) jme-Deelcekeâ: (jmeceÙe) meesce: YetlJee (Ûevõ neskeâj) meJee&: (mecemle) Deew<eefOe: (Oeeve iesntB Deeefo Skeâyeej Heâue osves Jeeues heewOeeW keâes) heg<Ceeefce (heefjheg° keâjlee ntB)~~13~~
ceQ Deheves yeue kesâ Éeje he=efLeJeer ceW DevegØeefJe° neskeâj ÛejeÛej yeÇÿeeC[ keâes OeejCe keâjlee ntB, Deewj jmeceÙe Ûevõ yeve keâj Oeeve, iesntB, peew Deeefo Skeâyeej Heâue osves Jeeues mecemle heewOeeW keâes heefjheg° keâjlee ntB~
ØØØØØ
Denb (ceQ) JewÕeevej: (pe"jeeqive) YetlJee (neskeâj) ØeeefCeveeb (ØeeefCeÙeeW kesâ) osnced (Mejerj keâes) Deeefßele: (DeeßeÙe keâjkesâ) ØeeCe-Deheeve-meceeÙegòeâ: (ØeeCe Deewj Deheeve JeeÙeg kesâ meeLe efceue keâj) Ûelege|JeOeced (ÛeJÙe&, Ûees<Ùe, ues¢e, hesÙe Fve Ûeej Øekeâej kesâ) DeVe (KeeÅeeW keâes) heÛeeefce (heÛee ueslee ntB)~~14~~
ceQ pe"jeeqive neskeâj ØeeefCeÙeeW kesâ Mejerj keâes DeeßeÙe keâjkesâ ØeeCe Deewj Deheeve JeeÙeg kesâ meeLe efceue keâj ÛeJÙe&, Ûees<Ùe, ues¢e, hesÙe Fve Ûeej Øekeâej kesâ KeeÅeeW keâes heÛee ueslee ntB~
Denb (ceQ) meJe&mÙe (yeÇÿee mes ueskeâj keâerš lekeâ meYeer kesâ) ùefo (ùoÙe ceW) meefVeefJe°: (ØeefJe° ntB) ceòe: (cegPemes) mce=efle: (mce=efle) %eeveced (%eeve) Deheesnveb Ûe (Deewj Gve oesveeW keâe ueeshe neslee nw) meJez: (meYeer) Jesow: Ûe (JesoeW kesâ Éeje) Denb SJe (ceQ ner) JesÅe (peeveves ÙeesiÙe ntB)~ Jesoevleke=âled (Jesoevle mecØeoeÙe keâe ceQ ner ØeJele&keâ %eeveieg®) SJeb JesoefJeled (leLee JesoeLe& peeveves Jeeuee) DencesJe (ceQ ner ntB)~~15~~
ceQ yeÇÿee mes ueskeâj keâerš lekeâ meYeer kesâ ùoÙeeW ceW DevleÙee&efce ¤he mes DeefOeef‰le ntB~ cegPemes ner mce=efle, %eeve Deewj Gve oesveeW keâe ueeshe neslee nw~ meYeer JesoeW kesâ Éeje ceQ ner peeveves ÙeesiÙe ntB~ Jesoevle-mecØeoeÙe keâe Yeer ceQ ØeJele&keâ %eeve-ieg® leLee JesoeLe& peeveves Jeeuee ntB~
#ej: (efJeveeMeMeerue) De#ej: Ûe (Deewj DeefJeveeMeer) Fceew (Ùes) Éew (oes) heg®<eew SJe (heg®<e ner) ueeskesâ (Fme mebmeej ceW Øeefmeæ nQ) #ej: (efJeveeMeMeerue heg®<e) meJee&efCe (mecemle) Yetleeefve (ØeeefCe Deewj peieled) De#ej: (DeefJeveeMeer heg®<e) ketâšmLe: (DeefJekeâejer Deelcee) GÛÙeles (keâefLele nw)~~16~~
Fme mebmeej ceW oes Øekeâej kesâ heg®<e nQ – efJeveeMeMeerue Deewj DeefJeveeMeer~ GveceW
peerJe-peiele efJeveeMeMeerue nQ Deewj ketâšmLe Deelcee DeefJeveeMeer keânueelee nw~ 1 – yeÇÿe heg®<e keâer GheeefOe nesves mes #ej Deewj De#ej keâes Yeer heg®<e keâne ieÙee nw~ YeieJeeve keâer ceeÙeeMeefòeâ #ej heg®<e keâer Glheefòe keâe yeerpe nw~ mebmeej-yeerpe ØeJeen ¤he mes Devevle nesves kesâ keâejCe De#ej keâne peelee nw~ Mejerj kesâ efJeve° nesves mes Yeer pees efJeÅeceeve jnlee nw, Jener ketâšmLe Ùee Ûesleve õ°e nw~ DeefOe‰eveleÙee osnÉÙeeJeeqÛÚVeleleve: ~ ketâšJeefVee|JekeâejsCe eqmLele: ketâšmLe GÛÙeles ~~ DeLee&led mLetue Deewj met#ce oesveeW MejerjeW kesâ Éeje meerceeyeæ, DeefOe‰eve ¤he Ûesleve keâes, ueesnej Ùee meesveej keâer efveneF& keâer lejn efvee|Jekeâej ¤he mes eqmLele nesves kesâ keâejCe ketâšmLe keânles nQ~ ketâšmLe yeÇÿe ner nw~ osn Gmes meerceeyeæ veneR keâj mekeâlee~ efleme hej Yeer JÙeJenej keâer megefJeOee kesâ efueS ketâšmLe veece efoÙee ieÙee nw~ Fmeer keâes efJeJeskeâer ueesie De#ej heg®<e keânles nQ~ yeÇÿee mes ueskeâj mLeeJej lekeâ Mejerj ‘#ej’ heg®<e veece mes keâefLele nw~
DevÙe: leg (#ej Deewj De#ej mes efYeVe) Gòece: (Gòece) heg®<e: (heg®<e) hejceelcee Fefle (hejceelcee veece mes) Goeùle: (keâefLele nw) Ùe: (pees) DeJÙeÙe: (De#ej) F&Õej: (yeÇÿe) ueeskeâ$eÙeced (leerveeW ueeskeâeW ceW) DeeefJeMÙe (Deheveer Meefòeâ mes ØeefJe° neskeâj) efyeYee|le (Gvekeâe heeueve keâjles nQ)~~17~~
Gve #ej Deewj De#ej mes efYeVe Skeâ Gòece heg®<e nw, efpevnW hejceelcee keânles nQ~ pees De#ej yeÇÿe meJe&%e veejeÙeCe leerveeW ueeskeâeW ceW Deheveer Meefòeâ mes ØeefJe° neskeâj Gvekeâe heeueve keâjles nQ~
1 – #ej Deewj De#ej oesveeW heg®<eeW mes efYeVe mJelev$e Skeâ Gòece heg®<e Yeer nw, efpevnW hejceelcee keânles nQ~ Jen F&ÕejheoJeeÛÙe efveÙevlee efvee|Jekeâej Deewj DeJÙeÙe nesves hej Yeer leerveeW ueeskeâeW kesâ ùoÙeeW ceW ØeefJe° neskeâj meyekeâe heeueve keâjles nQ~
ÓÓÓ
Ó
Ø
Ùemceeled (keäÙeeWefkeâ) Denb (ceQ) #ejced-Deleerle: (#ej mes hejs) Ûe De#ejeled Deefhe (Deewj De#ej mes Yeer Deleerle) Gòece: (ßes‰lece ntB) Dele: (Fme keâejCe) ueeskesâ (ueeskeâ-JÙeJenej Ùee hegjeCe Deeefo ceW) Jesos Ûe (Deewj JesoeW ceW) heg®<eesòece: (heg®<eesòece veece mes) ØeefLele (ØeKÙeele) Deeqmce (ntB)~~18~~
keäÙeeWefkeâ ceQ #ej mes hejs Deewj De#ej mes Yeer Deleerle leLee ßes‰leced ntB~ Fme keâejCe ueeskeâ-JÙeJenej Ùee hegjeCe Deeefo ceW Deewj JesoeW ceW ceQ heg®<eesòece veece mes ØeKÙeele ntB~
1 – peÌ[-Jeie& mes Jen hejs nQ, keäÙeeWefkeâ Jen efvelÙe cegòeâ Deewj mJelev$e nQ leLee Jen meyekesâ efveÙevlee nesves kesâ keâejCe ÛesleveJeie& mes Yeer Jen Gòece nw~ Fmeer keâejCe ueeskeâ Deewj Jeso GvnW heg®<eesòece keânles nQ~
Yeejle (ns Depeg&ve) Ùe: (pees) SJeced (Fme Øekeâej #eje#ejeW mes Deleerle) Demebcet{: (ceesneleerle) heg®<e-Gòececed (hejyeÇÿe) ceeced (cegPes) peeveeefle (peeveles nQ) meJe&efJeled (meJe&%e) me: (Jen) meJe&YeeJesve (meye Øekeâej mes) ceeb (cesjer) Yepeefle (Yepevee keâjles nQ)~~19~~
ns Depeg&ve, pees Fme Øekeâej #eje#ejeW mes Deleerle, ceesneleerle hejyeÇÿe cegPes peeveles nQ, Jen meJe&%e meye Øekeâej mes cesjer Yepevee keâjles nQ~
1 – F&Õej-%eeve keâe Heâue yelee jns nQ – eqmLejefÛeòe neskeâj pees ceveg<Ùe heg®<eesòece ¤he mes cegPes peevelee nw Jen meye Øekeâej mes cesjer ner Yepevee keâjlee nw Deewj Jen meJe&%e nes peelee nw~
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos heg®<eesòeceÙeesiees veece hebÛeoMeesÓOÙeeÙe: meceehle~ nefj: Ô lelmeled~
DeveIe (ns efve<heehe) Yeejle (Depeg&ve) Fefle (Fme Øekeâej) Fob (Ùen) ieg¢elececed (hejce ieesheveerÙe) MeeŒeced (hebÛeoMeDeOÙeeÙeesòeâ yeÇÿeleòJe veecekeâ MeeŒe) ceÙee (cesjs Éeje) Gòeâced (keâefLele ngDee) [Ùeesieer ueesie] Sleled (Fme leòJe keâes ) yegodOJee (peevekeâj) yegefæceeved (leòJe%eeveer) Ûe (leLee) ke=âleke=âlÙe: (ke=âleeLe& Ùee OevÙe) mÙeeled (nesles nQ)~~20~~
ns efve<heehe Depeg&ve, hebÛeoMe DeOÙeeÙe kesâ ceeOÙece mes Ùen ieg¢elece MeeŒe ceQves legcemes keâne~ Fme leòJe keâes peevekeâj Ùeesieer ueesie yegefæceeve Deewj ke=âleeLe& nes peeles nQ~ legce Yeer ke=âleeLe& nes peeDeesies, FmeceW mebosn veneR nw~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme jefÛele ue#e Mueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee efJe<eÙekeâ ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe heg®<eesòeceÙeesie veecekeâ hebÛeoMe DeOÙeeÙe meceehle~
yeerme MueeskeâeW ceW Ùen hebÛeoMe DeOÙeeÙe jefÛele nw~ Fme DeOÙeeÙe keâe veece heg®<eesòece Ùeesie nw~ mecemle ieerlee-MeeŒe keâe DeeMeÙe Fme DeOÙeeÙe ceW meb#eshe mes JÙeòeâ efkeâÙee ieÙee nw~ kesâJeue Ùener veneR, mecemle JesoeW keâe DeLe& Yeer Fme DeOÙeeÙe ceW meb#eshe mes yeleeÙee ieÙee nw~ ‘pees GvnW peevelee nw, Jener Jeso%e nw,’ ‘mecemle JesoeW keâe ceQ ner ØeefleheeÅe DeLe& ntB~’
cegC[keâ Gheefve<eod ceW efueKee nw – efoJÙeeW ¢ecetle&: heg®<e: De#ejeled hejle: hej: DeLee&led #ej Deewj De#ej oesveeW mes Deleerle meJe&JÙeehekeâ efoJÙe heg®<e yeÇÿe nQ~ heg®<eesòeceleòJe ner Fme DeOÙeeÙe keâe ØeOeeve DeeueesÛÙe efJe<eÙe nw~ ßeerYeieJeeve ves mJeÙeb ner keâne nw – ceQ #ej mes hejs Deewj De#ej (ketâšmLe) mes Yeer Gòece ntB~ Fmeer keâejCe Fme ueeskeâ leLee Jeso ceW ceQ heg®<eesòece veece mes Øeefmeæ ntB~
Fme heg®<eesòece keâes peeveves mes ceveg<Ùe meJe&%e nes peelee nw~ Gme meceÙe Jen mecePe mekeâlee nw efkeâ Jen meiegCe Deewj efveieg&Ce Yeer nQ~ Jen meekeâej leLee efvejekeâej Yeer nQ~ Jen ke=âheehejeÙeCe neskeâj YeòeâeW kesâ og:KeceesÛeve kesâ efueS DeJeleej ¤he mes DeJeleerCe& nesles nQ~ Ùen heg®<eesòece leòJe DelÙevle ieesheveerÙe nw Deewj F&Õej keâer efJeMes<e ke=âhee efyevee Ùen leòJe keâesF& mecePe veneR mekeâlee~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘yeÇÿe JeekeäÙe Deewj ceve kesâ DeieesÛej nw~ ...yeÇÿe keâe mJe¤he cegKe mes keâne veneR pee mekeâlee, ceewve nes peevee heÌ[lee nw~ ‘‘iegjesmleg ceewveb JÙeeKÙeeveced~’’ Devevle keâes keâewve cegKe mes mecePeeÙesiee? ...Deewj nw, pees heg®<e, Jener Øeke=âefle nQ, pees yeÇÿe Jener Meefòeâ nw~ peye efveeq<›eâÙe nw, me=ef°, eqmLeefle, ØeueÙe veneR keâjles, leye GvnW nce yeÇÿe keânles nQ, heg®<e keânles nQ~ Deewj peye Ùes keâece keâjles nQ lees GvnW nce Meefòeâ keânles nQ Øeke=âefle keânles nQ, efkeâvleg pees yeÇÿe nQ Jener Meefòeâ nw, Øeke=âefle yeves nQ~ ...Ùen DeeÅee Meefòeâ Deewj yeÇÿe DeefYeVe nQ~ yeÇÿe keâes ÚesÌ[keâj Meefòeâ veneR nw~ ...peye lekeâ Jen ueeruee kesâ Yeerlej nQ, leYeer lekeâ oes Øeeflele nesles nQ~ Meefòeâ keânves mes ner yeÇÿe Dee peeles nQ~
meekeâej Deewj efvejekeâej oesveeW ner melÙe nQ~ Deewj Yeer nQ – %eeve-metÙe& kesâ Gòeehe mes meekeâej yeHe&â ieue peelee nw~ yeÇÿe%eeve kesâ yeeo efvee|Jekeâuhe meceeefOe nw~ Gmekesâ yeeo Ùen Devevle, ceve-JeeCeer mes hejs, De¤he, efvejekeâej yeÇÿe nQ~ ...peye Jen leerveeW iegCeeW mes hejs nQ, leye GvnW efveieg&Ce yeÇÿe, ceve-JeeCeer mes Deleerle hejyeÇÿe keânles nQ~
ßeerYeieJeeve ves keâne nw – peerJe cesje ner meveeleve DebMe nw~ Jen keâce&Heâue kesâ Devegmeej meled Ùee Demeled ÙeesefveÙeeW ceW pevce «enCe keâjkesâ megKe-og:Keeefo Yeesielee nw~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves Yeer keâne nw – ‘‘ceveg<Ùe Gvekeâer ceeÙee ceW HeBâme keâj Dehevee mJe¤he Yetue peelee nw~ Jen Deheves yeehe kesâ Devevle SsÕeÙe& keâe DeefOekeâejer nw, Jen Yeer Yetue peelee nw~ Gvekeâer ceeÙee ef$eiegCeceÙeer nw~ Ùes leerve iegCe [eketâ nQ, ceveg<Ùe keâe meJe&mJe nj uesles nQ Deewj Gmekesâ Deheves mJe¤he keâes Yeguee osles nQ~ ...Fme mebmeej ceW efJeÅee ceeÙee Deewj DeefJeÅee ceeÙee oesveeW nQ, %eeve Yeefòeâ nw, efHeâj keâece keâebÛeve Yeer nQ, meled nw, Demeled Yeer nw, DeÛÚe nw, efHeâj yegje Yeer nw~ efkeâvleg yeÇÿe efvee|uehle nQ~ DeÛÚe, yegje peerJe kesâ efueS nw~ meled Deewj Demeled Yeer peerJekeâesefš ceW nQ~ Gvemes GvnW keâesF& neefve-ueeYe veneR nw~
yeÇÿeefJeled peeveles nQ efkeâ yeÇÿe megces® keâer lejn Dešue Deewj efveeq<›eâÙe nQ~ Ùen mebmeej Gvekeâer Meefòeâ kesâ meòJe, jpe Deewj lece Fve leerve iegCeeW mes ngDee nw~ Jen efvee|uehle nQ~ yeÇÿeefJeled peeveles nQ – pees yeÇÿe nw Jener YeieJeeve, iegCeeleerle Deewj <e[wÕeÙe&hetCe& nQ~ Ùen peerJepeieled, ceve, yegefæ, Yeefòeâ, JewjeiÙe Deewj %eeve Ùes meye Gvekesâ SsÕeÙe& nQ~ heg®<eesòece ner hejyeÇÿe, hejce heg®<e, hetCe& YeieJeeve nQ~ Fvekesâ oMe&ve mes ner ceveg<Ùe efÛejcegòeâ nes peelee nw~ cegC[keâ Gheefve<eo ceW efueKee nQ – ‘‘efYeÅeles ùoÙe«eeqvLeeqMÚÅevles meJe&mebMeÙe:~ #eerÙevles ÛeemÙe keâcee&efCe leeqmceved °s hejeJejs~~’’
DeLee&led DeelcemJe¤he YeieJeeve keâe oMe&ve keâjles ner Deelce%eeveer keâer Denbkeâej ¤he ùoÙe«eeqvLe efÚVe nes peeleer nw, mecemle mevosn otj nes peeles nQ Deewj pevcepevceevlej kesâ mecemle keâce& #eÙeØeehle nes peeles nQ~
efpevekesâ oMe&ve mes ceveg<Ùe ceesn-jefnle neskeâj hejce ieefle Øeehle keâjles nQ Gve heg®<eesòece kesâ mecyevOe ceW ÕesleeÕelej Gheefve<eod kesâ $e+ef<e keânles nQ – ‘‘lJeb Œeer lJeb hegceeveefme lJeb kegâceej Gle Jee kegâceejer~ lJeb peerCeex oC[sve JebÛeefme lJeb peelees YeJeefme efJeÕeleescegKe:~~’’
DeLee&led legce Œeer, heg®<e, kegâceej Deewj kegâceejer nes~ legce pejepeerCe& Mejerj mes oC[ neLe ceW efueÙes nces JebefÛele keâj jns nes, efHeâj legcneR efJeefYeVe MejerjeW Deewj DeekeâejeW ceW veJepeelekeâ ¤he mes mebmeej ceW GlheVe nes jns nes~
Gme heg®<eesòece kesâ mebyebOe ceW $e+iJeso keâe ceb$e nw :– ‘‘menœeMeer<ee& heg®<e: menœee#e: menœeheeled~ meYeteEce efJeÕelees Je=lJeelÙeefle‰öMeebiegueced ~~ DeLee&led Gme efJeješ heg®<e kesâ Devevle cemlekeâ, Devevle Ûe#eg, Devevle ÛejCe nQ, pees mecemle yeÇÿeC[eW keâes JÙeehle keâjkesâ Gmemes yeenj Yeer ome Debiegueer DeefOekeâ nQ~ yeÇÿeeC[ kesâ yeenj GvnW meerefcele jKeves Jeeuee keâesF& heoeLe& ve nesves kesâ keâejCe Jen omeeW efoMeeDeeW ceW Devevle nQ~ Gve heg®<eesòece kesâ mecyevOe ceW ye=noejCÙekeâ Gheefve<eo ceW efueKee nQ –
hegj§e›esâ efÉheo: hegj§e›esâ Ûeleg<heo:~
hegj: me he#eer YetlJee hegj: heg®<e: DeeefJeMeled~~1~~
me Jee DeÙeb heg®<e: meJee&meg het<eg& hegefjMeÙe:~
vewvesve eEkeâÛeveeveeJe=leb vewvesve eEkeâÛeveemebJe=leced~~2~~
¤heb ¤heb Øeefle¤heesyeYetJe, leomÙe ¤heb ØeefleÛe#eCeeÙe~
Fvões ceeÙeeefYe: heg®¤he F&Ùeles, Ùegòeâe ¢emÙe njÙe: Melee oMe~~3~~
DeLee&led Gme heg®<eesòece ves ner oes hewjeW Jeeues MejerjeW keâer me=ef° keâer, ØeLece Jen heg®<e he#eer keâer lejn neskeâj Gve MejerjeW ceW ØeefJe° ngS~ Jen Øeefmeæ F&Õej meYeer hegjeW (MejerjeW) ceW MeÙeve keâjkesâ heg®<e veece mes Øeefmeæ ngS nQ~ mebmeej ceW Ssmee keâesF& heoeLe& veneR nw pees Fme hejce F&Õej kesâ Éeje DeeJe=le veneR nw Deewj efpemeceW Jen DevegØeefJe° veneR nw~ efJeefYeVe GheeefOeÙeeW kesâ Devegmeej Jen GvneR kesâ ¤he yeves nQ~ Dehevee leòJe Øeieš keâjves kesâ efueS Gvekesâ Ssmes ¤he ngS nQ~ hejcesÕej ceeÙee mes efceLÙee DeefYeceeve kesâ Éeje heg®<e ¤he mes keâequhele ngS nQ, keäÙeeWefkeâ ØelÙeieelcee kesâ Mejerj ceW ome, ÙeneB lekeâ efkeâ mewkeâÌ[es FeqvõÙeeB meeqcceefuele ngF& nQ~
keâ"esheefve<eo kesâ Devegmeej Gve heg®<eesòece keâer oereqhle mes ner efJeÕeyeÇÿeeC[, metÙe&, Ûevõ Deeefo efoeqhleceeve nes jns nQ~ Jen mJeÙebØekeâeMe nQ~ ve le$e metÙeeX Yeeefle ve Ûevõleejkebâ vescee efJeÅeglees Yeeeqvle kegâleesÓÙeceeqive:~ lecesJe YeevlecevegYeeefle meJeË lemÙe Yeemee meJe&efceob efJeYeeefle ~~
JeneB metÙe& ØekeâeefMele veneR nw, Ûevõ Deewj leeje Yeer veneR, nceejer he=LJeer kesâ meceerhe Jeeueer efyepeueer Yeer JeneB ØekeâeefMele veneR nw, ÙeneB keâer Deeqive keâer lees yeele ner veneR nw~ Gvekesâ ØekeâeMe kesâ Devegmeej Jes meye ØekeâeefMele nes jns nQ~ Gvekeâer oereqhle kesâ Éeje meye kegâÚ ØekeâeefMele nes jne nQ~
Jen heg®<eesòece meyekesâ efveÙeecekeâ nQ~ Fmeer keâejCe keâ"esheefve<eo kesâ $e+ef<e keânles nQ – ‘‘YeÙeeomÙeeeqivemleheefle YeÙeeòeheefle metÙe&: ~ YeÙeeefovõ§e JeeÙeg§e ce=lÙegOee&Jeefle heÃece:~~’’ DeLee&led Gvekesâ YeÙe mes Deeqive leehe osleer nw~ Gvekesâ YeÙe mes metÙe& Gòeehe oslee nw, Gvekesâ YeÙe mes Fvõ Deewj JeeÙeg leLee heÃece ce=lÙeg Yeer meoe Deheves keâeÙe& ceW OeeefJele nes jns nQ~ ßeerYeieJeeve peerJeeW kesâ keâuÙeeCe kesâ efueS Dehevee mJe¤he Øeieš keâjles ngS keânles nQ – ceQ ner Jen heg®<eesòece ntB, Ùen hejce ieesheveerÙe leòJe nw, cegPes heg®<eesòece ¤he mes peeveves hej
ceveg<Ùe ke=âleeLe& leLee YeÙejefnle nes peelee nw~ HeâuemJe¤he Jen efHeâj cegefòeâ hee peelee nw~
Ùen DeOÙeeÙe ßeerceÆieJeûerlee keâe Skeâ ßes‰ DeOÙeeÙe nw~
ßeerceÆeieJele ceW FvneR heg®<eesòece keâer Gheemevee keâer ßes‰lee kesâ mecyevOe ceW yeleeÙee ieÙee nw –
JeemegosJeheje Jesoe JeemegosJeheje ceKee:~
JeemegosJe heje Ùeesiee JeemegosJeheje ef›eâÙee:~~
JeemegosJehejb %eeveb JeemegosJehejb lehe:~
JeemegosJehejes Oeceex JeemegosJeheje ieefle:~~
DeLee&led JeemegosJe ner mecemle JesoeW keâe Skeâcee$e ØeefleheeÅe efJe<eÙe nw, mecemle Ùe%e JeemegosJe keâer legef° kesâ efueS Devegef‰le nesles nQ, ÙeesieMeeŒe kesâ Éeje efvee|o° Ùece, efveÙece Deeefo Ùeesieebie JeemegosJe keâer Øeeeqhle kesâ efueS ner keâjCeerÙe nQ~ DeeßeceeW kesâ mecemle keâce& Yeer JeemegosJe keâes Dee|hele nesles nQ, JeemegosJe keâe %eeve ner ßes‰ %eeve nw~ JeemegosJe keâer Øeeeqhle ner lehemÙee keâe GösMÙe nw, oeve, JeÇle Deeefo Oece& JeemegosJe kesâ efueS ner efkeâÙes peeles nQ Deewj JeemegosJe ner ceveg<ÙeeW keâer hejce ieefle nw~
ßeerYeieJeeved (ßeerYeieJeeve ves) GJeeÛe (keâne) Yeejle (ns Depeg&ve) DeYeÙeb (YeÙe-jefnle YeeJe) meòJe-mebMegefæ: (efÛeòe keâer efJeMegefæ) %eeveÙeesieJÙeJeeqmLeefle: (%eeveÙeesie ceW Sskeâeeqvlekeâ efve‰e) oeveb (heeBÛe Øekeâej kesâ oeve) oce: Ûe (yeenjer FeqvõÙeeW keâe mebÙece) Ùe%e: Ûe (Deewj ßeewle leLee mceele& Ùe%e) mJeeOÙeeÙe: (Jesoeefo MeeŒeeW keâe hee", yeÇÿeÙe%e) lehe: (lehemÙee) Deepe&Jeb (efve<keâhešlee)~~1~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ns Depeg&ve, YeÙe-jefnle YeeJe, efÛeòe keâer efJeMegefæ, %eeveÙeesie ceW Sskeâeeqvlekeâ efve‰e, heeBÛe Øekeâej kesâ oeve, yeenjer FeqvõÙeeW keâe mebÙece Deewj ßeewle leLee mceele& Ùe%e, Jesoeefo MeeŒeeW keâe hee", yeÇÿeÙe%e, lehemÙee, efve<keâhešlee~1~
1 – DeYeÙeb – DeÉwle Deelce%eeve nesves mes efveYe&Ùe nes peevee, efÉleerÙeeod Jew YeÙeb YeJeefle, oes nesves mes ner YeÙe neslee nw~
meòJe-mebMegefæ – efÛeòeMegefæ~
%eeveÙeesieJÙeJeeqmLeefle: – %eeveÙeesie ceW Sskeâeeqvlekeâ efve‰e~
oeveb – DeVe, Yetefce, efJeÅee, DeYeÙe Deewj cegefòeâ keâe oeve~
Ùe%e: – osJeÙe%e, $e+ef<eÙe%e, YetleÙe%e, ve=Ùe%e Deewj efhele=Ùe%e~
%eeveb – DeeÛeeÙe& Deewj MeeŒeeW mes yeÇÿeJemleg keâer DeJeieefle~
Ùeesie: – efÛeòeJe=efòeÙeeW keâe efvejesOe~
JÙeJeeqmLeefle: – efve‰e Ùee Skeâe«elee~
›
DeeEnmee (hej heerÌ[e Jepe&ve) melÙeb (peerJe efnlekeâj JeekeäÙe) De›eâesOe: (›eâesOeeYeeJe, ›eâesOe keâer Meeeqvle) lÙeeie: (Øeehle Jemleg Ùee keâecevee Jeemevee keâe lÙeeie) Meeeqvle: (efÛeòe keâer Ghejefle Ùee Gmekeâer ÛebÛeuelee keâe GheMece) DehewMegveced (hejefvevoe Jepe&ve) Yetles<eg oÙee (ØeeefCeÙeeW kesâ Øeefle oÙee) DeueesueghlJeb (ueesYeMetvÙelee) ceeo&Jeb (ce=oglee) Üer: (kegâkeâceeX ceW ueeskeâueppee) DeÛeeheueb (Ûeheuelee keâe DeYeeJe)~~2~~
hejheerÌ[e Jepe&ve, peerJe efnlekeâj JeekeäÙe, ›eâesOeeYeeJe, Øeehle Jemleg Ùee keâecevee-Jeemevee keâe lÙeeie, efÛeòe keâer Meeeqvle, hejefvevoeJepe&ve, ØeeefCeÙeeW kesâ Øeefle oÙee, ueesYeMetvÙelee, ce=oglee, kegâkeâeÙeeX ceW ueeskeâueppee, Ûeheuelee keâe DeYeeJe~2~
lespe: (heew®<e, DevÙeeÙe DeeÛejCe ceW Demeefn<Ceglee) #ecee (oes<e-ceepe&vee) Oe=efle: (OewÙe&) MeewÛeced (yeenjer Deewj Yeerlejer heefJe$elee) Deõesn (efkeâmeer ØeeCeer mes Me$egYeeJeMetvÙelee) ve Deefleceeefvelee (Deheves Thej Deefleceeve ve jKevee, Denbkeâej MetvÙelee) owJeeR (Ùes meye osJeÙeesiÙe, meeeqòJekeâ) mecheoced (mecheefòe Ùee efJeYetefle) DeefYepeelemÙe (hegCÙeJeeve JÙeefòeâ keâer) YeJeeqvle (neslee nw)~~3~~
heew®<e, oes<eceepe&vee, Oeerjlee, yeenjer Deewj Yeerlejer heefJe$elee, efkeâmeer ØeeefCe mes Me$egYeeJe ve jKevee, Deheves Thej Deefleceeve ve jKevee, Ùes meye osJeÙeesiÙe meeeqòJekeâ mecheefòe hegCÙeJeeve JÙeefòeâ ceW nesleer nQ~
heeLe& (ns Depeg&ve) ocYe: (heeKeC[heve) ohe&: (IeceC[, Oeve Deewj mJepeveeW kesâ efueS ieJe&) Ûe DeefYeceeve: (Deewj Denbkeâej) ›eâesOe: (Jeemevee hetCe& ve nesves mes ›eâesOe) hee¤<Ùeb (efve‰gjYeeJe) Ûe De%eeveb (keâle&JÙeekeâle&JÙe efJe<eÙe ceW %eeveMetvÙelee) DeemegjeR (Demegj-ÙeesiÙe) mecheob (mecheefòe) DeefYepeelemÙe SJe (ueskeâj GlheVe JÙeefòeâ keâer nesleer nQ)~~4~~
ns Depeg&ve, heeKeC[heve, IeceC[ Deewj Denbkeâej, Jeemevee ceW yeeOee Øeehle nesves mes ›eâesOe, efve‰gjYeeJe, keâle&JÙeekeâle&JÙe kesâ efJe<eÙe ceW %eeveMetvÙelee, DemegjÙeesiÙe mecheefòe meefnle GlheVe ceveg<Ùe ceW Jes meye ue#eCe nesles nQ~4~
1 – oheexÓefleceeve§e Fefle Jee hee":~
É
Ó
owJeer (osJeÙeesiÙe, meeeqòJekeâ) mecheod (mecheefòe, meûgCe) efJecees#eeÙe (cegefòeâ kesâ efueS) Deemegjer (Demegj ÙeesiÙe) efveyevOeeÙe (yevOeve kesâ nsleg) celee (Ssmee keâne peelee nw) heeC[Je (ns Depeg&ve) cee MegÛe: (Meeskeâ cele keâjes) owJeerced (osJeÙeesiÙe) mecheoced (mecheefòekesâ) DeefYepeele; Deefme (ÙeesiÙe neskeâj legce pevces nes)~~5~~
osJeÙeesiÙe mecheefòe cegefòeâ kesâ efueS nw Deewj DemegjÙeesiÙe mecheefòe mebmeej-yevOeve keâe nsleg nw~ ns Depeg&ve, Meeskeâ cele keâjes, keäÙeeWefkeâ owJeer mecheefòe kesâ ÙeesiÙe neskeâj ner legce pevces nes~5~
heeLe& (ns Depeg&ve) Deeqmceved (Fme) ueeskesâ (peieled ceW) owJe: (osJeÙeesiÙe mJeYeeJe) Deemegj: SJe Ûe (Demegj ÙeesiÙe mJeYeeJe) Éew (oes Øekeâej kesâ) Yetlemeieez (ØeeefCeÙeeW keâer me=ef° ngF& nw) owJe: (osJeme=ef°) efJemlejMe: (efJemle=le YeeJe mes) Øeesòeâ: (keâner ieÙeer nw) Deemegj (Deemegjer me=ef° kesâ efJe<eÙe ceW) ces (cegPemes) ëe=Ceg: (megvees)~~6~~
ns Depeg&ve, Fme peiele ceW osJe mJeYeeJe Deewj Demegj mJeYeeJe Jeeues oes Øekeâej kesâ ØeeefCeÙeeW keâer me=ef° ngF& nw~ osJeme=ef° efJemle=le YeeJe mes keâner ieÙeer nw, Deemegjer me=ef° kesâ efJe<eÙe ceW Deye cegPemes megvees~6~
1 – ye=noejCÙekeâ Gheefve<eo ceW efceuelee nw – ‘‘ÉÙee n Jew ØepeehelÙee osJee§e Demegje§e’’ DeLee&led Øepeeheefle yeÇÿee kesâ osJe Deewj Demegj oes Øekeâej kesâ heg$e nQ~ Fme ßegefle-cev$e keâer JÙeeKÙee keâjles ngS DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – ‘‘Øepeeheefle keâer oes Øekeâej keâer me=ef° nQ – owJe Deewj Deemegj~’’ Jes oes Øekeâej kesâ ØeeCeer ner ÙeneB ‘Yetlemeie&’ Meyo mes Øeefleheeefole ngS nQ~
Deemegje: (Demegj mJeYeeJe Jeeues) pevee: (ueesie) ØeJe=eEòe Ûe (Oece& ceW ØeJe=efòe) efveJe=efòeb Ûe (Deewj DeOece& mes efveJe=efòe) ve efJeog: (veneR peeveles) les<eg (GveceW) ve MeewÛeb (ve heefJe$elee) ve DeeÛeej: Deefhe (ve meoeÛeej Yeer) ve Ûe melÙeb (Deewj ve melÙe ner) efJeÅeles (efJeÅeceeve nw DeLee&led GveceW heefJe$elee, meoeÛeej Deewj melÙe JÙeJenej veneR nw)~~7~~
Demegj mJeYeeJe Jeeues ueesie Oece& ceW ØeJe=efòe Deewj DeOece& mes efveJe=efòe veneR peeveles, GveceW ve heefJe$elee, ve meoeÛeej Yeer Deewj ve melÙe JÙeJenej ner nw~7~
les (Deemegj ØeJe=efòe Jeeues ueesie) Deeng: (keânles nQ) peieled (Ùen mebmeej) DemelÙeced (efceLÙee JÙeJenej mes hetCe&) DeØeefle‰ced (Oecee&Oece& keâer JÙeJemLee jefnle) DeveerÕejb (keâce&Heâueoelee F&Õej MetvÙe) keâecenwlegkeâced (keâece kesâ keâejCe) DehejmhejmecYetleb (Œeer-heg®<e kesâ mebÙeesie mes GlheVe) eEkeâ (keäÙee) DevÙeled (DevÙe keâejCe nes mekeâlee nw?)~~8~~
Deemegj ØeJe=efòe Jeeues ueesie keânles nQ – ‘‘Ùen mebmeej efceLÙee JÙeJenej mes hetCe&, Oecee&Oece& keâer JÙeJemLee jefnle, keâce&Heâueoelee F&ÕejMetvÙe, keâece kesâ keâejCe Œeer-heg®<eeW kesâ mebÙeesie mes GlheVe nw, DevÙe keâejCe keäÙee nes mekeâlee nw?’’~8~
1 – Gve Deemegj Øeke=âefle Jeeues ceveg<ÙeeW kesâ cele mes Fme mebmeej keâer Glheefòe kesâ heerÚs Oece& Ùee DeOece& ¤he keâesF& De° keâejCe veneR jn mekeâlee, keâece ner ØeeefCeÙeeW keâer me=ef° keâe keâejCe nw~ Fme Øekeâej oMe&ve Ùee celeJeeefoÙeeW keâes ÛeeJee&keâ Ùee veeeqmlekeâ keânles nQ~
Sleeb (Fme Øekeâej) ÂeE°, (Âef° cele Ùee yegefæ) DeJe°YÙe (DeeßeÙe keâjkesâ) ve°-Deelceve: (efJeke=âleceefle Ùee ceefueveefÛeòe) DeuheyegæÙe: (Úesšer yegefæ Jeeues) G«ekeâcee&Ce: (efve‰gj keâece keâjves Jeeues) Deefnlee: (Deefve°keâejer JÙeefòeâ) peiele: (mebmeej kesâ) #eÙeeÙe (efJeveeMe kesâ efueS ner) ØeYeJeeqvle (GlheVe nesles nQ)~~9~~
Fme Øekeâej keâer yegefæ keâe DeeßeÙe keâjkesâ efJeke=âleceefle Úesšer yegefæ Jeeues efve‰gj keâce&keâejer mebmeej keâe Deefnle keâjves Jeeues ueesie peiele kesâ efJeveeMe kesâ efueS ner GlheVe nesles nQ~9~
1 – hetJeexòeâ efvejerÕejJeeefoÙeeW keâe cele DeJeuecyeve keâjkesâ efJeke=âle-ceefle Deuhe-yegefæ Jeeues efve‰gj keâce&keâejer mebmeej kesâ efJeveeMe kesâ efueS ner GlheVe nesles nQ~ Ùes ueesie ner mebmeej kesâ Me$eg nQ~
ØØ
ÓÓÓ
ÇÇÇ
Ø
(Jes efvejerÕejJeeoer) ot<hetjb (hetCe& nesves kesâ DeÙeesiÙe) keâececed (keâecevee) DeeefßelÙe (DeeßeÙe keâjkesâ) ocYe-ceeve-ceo-DeeqvJelee: (ocYe, ceeve Deewj ceo ceW ceòe neskeâj) ceesneled (De%eeve mes) Demeod«eeneved (MeeŒe-efJe®æ Deheefmeæevle) ie=efnlJee («enCe keâjkesâ) DeMegefÛeJeÇlee: (heehekeâce& keâjles ngS) ØeJele&vles (Yetle, Øesle Deeefo keâer Gheemevee keâjles jnles nQ)~~10~~
Jes efvejerÕejJeeoer ueesie keâYeer hetCe& ve nesvesJeeueer keâecevee keâe DeeßeÙe ueskeâj ocYe, ceeve Deewj ceo ceW ceòe neskeâj De%eeve mes MeeŒe-efJe®æ Deheefmeæevle «enCe keâjkesâ heehe keâece keâjles ngS Yetle Øesle Deeefo keâer Gheemevee keâjles jnles nQ~
1 – Gvekeâe JeÇle DeheefJe$e nw, Fme keâejCe GvnW ‘DeMegefÛeJeÇle’ keâne peelee nw (DeeÛeeÙe& Mebkeâj)
Ø
ØeueÙe-Devleece (ØeueÙe Ùee ce=lÙeg heÙe&vle ner eqmLeefleMeerue) DeheefjcesÙeeb Ûe (Deheefjefcele) efÛevleeced (efJe<eÙeefÛevlee) Gheeefßelee: (DeeßeÙe keâjkesâ) keâece-GheYeesie-hejcee: (keâeceYeesiehejeÙeCe) SleeJeled (Flevee DeLee&led keâece Yeesie ner efpevekeâe heg®<eeLe& nw) Fefle (Ssmee) efveef§elee: (efve§eÙe keâjkesâ)~~11~~
ØeueÙe Ùee ce=lÙeg heÙe&vle ner eqmLeefleMeerue, Deheefjefcele efJe<eÙeefÛevlee DeeßeÙe keâjkesâ keâeceYeesie-hejeÙeCe ueesie Fmeer Yeesie keâes heg®<eeLe& efve§eÙe keâjkesâ~11~
›
DeeMee-heeMe-Melew: (mewkeâÌ[eW DeeMee¤he jeqmmeÙeeW mes) yeæe: (Deeyeæ neskeâj) keâece›eâesOe-hejeÙeCee: (keâece-›eâesOe-hejeÙeCe ueesie) keâece-Yeesie-DeLe&ced (efJe<eÙe Yeesie kesâ efueS) DevÙeeÙesve (Demeled GheeÙe kesâ DeJeuecyeve mes) DeLe&meÃeÙeeved (Oeve pecee keâjves keâer) F&nvles (FÛÚe keâjles nQ)~~12~~
Jewmes efvejerÕejJeeoer mewkeâÌ[eW DeeMee ¤he jeqmmeÙeeW mes Deeyeæ neskeâj keâece-›eâesOehejeÙeCe ueesie efJe<eÙe-Yeesie kesâ efueS Demeled GheeÙe kesâ DeJeuecyeve mes Oeve pecee keâjves keâer FÛÚe keâjles nQ~12~
DeÅe (Deepe) ceÙee (cesjs Éeje) Foced (Ùen) ueyOeced (ueyOe ngDee) Fob (Ùen) ceveesjLeced (DeefYeueef<ele Jemleg) ØeehmÙes (Øeehle keâ¤Biee) Fob (Ùen Oeve Ùee Jemleg) Deeqmle (nw) hegve: (efHeâj) ces (cegPes) Foced (Ùen) Oeveced Deefhe (Oeve Yeer) YeefJe<Ùeefle (Øeehle nesiee)~~13~~
Deepe cesjs Éeje Ùen ueyOe ngDee, Ùen DeefYeueef<ele Jemleg Øeehle keâ¤Biee, cesjs heeme Ùen Oeve Ùee Jemleg nw, efHeâj cegPes Jen Oeve Yeer Øeehle nesiee~13~
1 – Fceb Fefle Jee hee":~
Demeew (Ùen) Me$eg (Me$eg) ceÙee (cesjs Éeje) nle: (ceeje ieÙee) Dehejeved Deefhe Ûe (DevÙe Me$egDeeW keâes Yeer) nefve<Ùes (ceQ ceej [euetBiee) Denb (ceQ) F&Õej: (ØeYeg) Denb (ceQ) Yeesieer (YeesieeefOekeâejer) Denb (ceQ) efmeæ: (ke=âleeLe&) yeueJeeved (MeefòeâMeeueer) megKeer (megKeer ntB)~~14~~
Ùen Me$eg cesjs Éeje ceeje ieÙee, DevÙe Me$egDeeW keâes Yeer ceQ ceej [euetBiee, ceQ ØeYeg, ceQ YeesieeefOekeâejer, ceQ ke=âleeLe&, yeueJeeve Deewj megKeer ntB~14~
Dee{Ÿe: (OeveJeeve) DeefYepeveJeeve (GÛÛeJebMe keâe) Deeqmce (ntB) ceÙee meÂMe: (cesjs meceeve) DevÙe: (otmeje) keâ: (keâewve) Deeqmle (nw) Ùe#Ùes (ceQ Ùe%e keâ¤Biee) oemÙeeefce (oeve keâ¤Biee) ceesefo<Ùes (Deevevo ceveeTBiee) Fefle (Fme Øekeâej) De%eeve-efJeceesefnlee: (De%eeve mes ceesefnle ueesie)~~15~~
ceQ OeveJeeve, GÛÛeJebMe keâe ntB, cesjs meceeve otmeje keâewve nw? ceQ Ùe%e keâ¤Biee, oeve keâ¤Biee, Deevevo ceveeTBiee, Fme Øekeâej De%eeve mes ceesefnle ueesie~15~
Ø
ÓÓÓ
ÓÓ
Deveskeâ-efÛeòe-efJeYeüevlee: (Deveskeâ Øekeâej keâer keâuheveeDeeW mes efJeef#ehleefÛeòe) ceesn-peeuemeceeJe=lee: (ceesn ¤he peeue mes DeeÛÚeefole) keâece-Yeesies<eg (efJe<eÙe Yeesie ceW) Øemeòeâe: (Deemeòeâ ueesie) DeMegÛeew (Ie=efCele, og:Ke-hetCe&) vejkesâ (jewjJe Deeefo vejkeâ ceW) heleeqvle (heeflele nesles nQ)~~16~~
Deveskeâ Øekeâej keâer keâuheveeDeeW mes efJeef#ehle-efÛeòe, ceesn ¤he peeue mes DeeÛÚeefole, efJe<eÙe-Yeesie ceW Deemeòeâ ueesie Ie=efCele, og:Ke-hetCe& jewjJe Deeefo vejkeâ ceW heeflele nesles nQ~16~
Deelce-mecYeeefJelee: (Denbkeâejer) mleyOee: (efJeveÙe-jefnle) Oeve-ceeve-ceo-DeeqvJelee: (Oeve kesâ keâejCe DeefYeceeve Deewj obYe Ùegòeâ) les (Jes) ocYesve (IeceC[ kesâ meeLe) veeceÙe%ew: (veece cee$e Ùe%e kesâ Éeje) DeefJeefOehetJe&kebâ (MeeŒeefJeefOe keâes ÚesÌ[keâj) Ùepevles (Ùe%e keâjles nQ)~~17~~
Denbkeâejer, efJeveÙe-jefnle, Oeve kesâ keâejCe DeefYeceeve Deewj ohe&Ùegòeâ Jes IeceC[ kesâ meeLe veece-cee$e Ùe%e kesâ Éeje MeeŒeefJeefOe keâes ÚesÌ[ keâj Oeee|cekeâ yeveves keâe {eWie jÛeles nQ~17~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves ‘veeceÙe%ew:’ Meyo keâe DeLe& veece-cee$e efkeâÙee nw Deewj Fmekeâe DeeMeÙe yeleeÙee nw efkeâ Jes veece kesâ efueS efoKeeJešer Ùe%e keâjkesâ heeKeC[heve JÙeòeâ keâjles nQ Deewj Jes Gme Ùe%e kesâ efJeefnle DebieeW keâe Deveg<"eve veneR keâjles~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj keâer JÙeeKÙee keâe cece& Ùen nw efkeâ Úesšs-ye[s efkeâmeer Yeer Ùe%e keâe Deveg‰eve efJeefOehetJe&keâ keâjvee ÛeeefnS, Jewmee ve keâjves mes Ùe%e keâer Heâue-Øeeeqhle veneR nesleer~
Denbkeâejb (IeceC[) yeueb (hej heerÌ[ve keâer Meefòeâ) oheË (Oece& uebIeve kesâ keâejCe ohe&) keâeceb (jefle Je=efòe) ›eâesOeb Ûe (Deewj Jeemevee hetleea ceW yeeOee Øeehle nesves mes ›eâesOe) mebefßelee: (DeeßeÙe keâjkesâ) DeYÙemetÙekeâe: (F&<Ùee&hejeÙeCe ueesie) Deelce-hej-osns<eg (Deheves leLee hejeÙes Mejerj ceW) ceeced (cegPe hejcesÕej keâe) ØeefÉ<evle: (És<e keâjles nQ)~~18~~
IeceC[, hejheerÌ[ve keâer Meefòeâ, Oece& uebIeve kesâ keâejCe ohe&, jefleJe=efòe Deewj Jeemevee hetleea ceW yeeOee-Øeehle nesves mes ›eâesOe keâe DeeßeÙe keâjkesâ F&<Ùee&-hejeÙeCe ueesie Deheves leLee hejeÙes Mejerj ceW cegPe hejcesÕej keâe És<e keâjles nQ~18~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj kesâ Yee<Ùe ceW efceuelee nw – ßeerYeieJeeved ves keâne nw – ‘ceQ ØelÙeskeâ Mejerj ceW DeJeeqmLele ntB DeLee&led ØeeefCeÙeeW kesâ mecemle keâceeX keâe mee#eer ntB~ cesjer Dee%ee keâe GuuebIeve keâjvee ner cesjs Øeefle És<e keâjvee neslee nw~’
É
›
Denb (ceQ) efÉ<ele: (cesje És<e keâjves Jeeues) ›etâjeve (efve‰gj) vej-DeOeceeve (vejeOece JÙeefòeâÙeeW keâes) DeMegYeeved leeved (Gve heeefheÙeeW keâes ceQ) mebmeejs<eg (mebmeej ceW) Deemegjer<eg (DemegjeW keâer) Ùeesefve<eg SJe (heMeg Deeefo heeheÙeesefveÙeeW ceW) Depeœeb (yeej yeej) ef#eheeefce (efve#eshe keâjlee ntB)~~19~~
ceQ És<e-hejeÙeCe, efve‰gj, vejeOece heeefheÙeeW keâes Demegj, heMeg Deeefo keâer heehe ÙeesefveÙeeW ceW yeej yeej [eueles jnlee ntB~19~
1 – ßeerYeieJeeve keâce&Heâueoelee nQ~ ØelÙeskeâ peerJe kesâ keâce& keâe Heâue Jen osles nQ~ MegYe Deewj DeMegYe keâce&Heâue kesâ Devegmeej peerJe keâe veÙee pevce neslee nw~ DeMegYe keâce& keâjves Jeeuee DeMegYe Heâue heelee nw Deewj heMeg Deeefo heeheÙeesefveÙeeW ceW GlheVe neslee nw~ ßeerYeieJeeve ceW kegâÚ Yeer he#eheele veneR nw~ Jen peerJe keâes keâce&Heâue cee$e osles nQ Deewj Gme keâce&Heâue kesâ Devegmeej Jen efJeefYeVe ÙeesefveÙeeW ceW pevce «enCe keâjlee nw~ MegYe keâce& ceW MegYe, DeMegYe keâce& ceW DeMegYe Heâue neslee nw (mJeeceer efJeJeskeâevevo) – Fme efveÙece keâes GvneWves Yeer veneR leesÌ[e nw~ heehe ÙeesefveÙeeW ceW pevce nesves kesâ efueS peerJe kesâ keâce&Heâue ner keâejCe nesles nQ~
Ø
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) cet{e: (De%eeveer ueesie) pevceefve pevceefve (nj pevce ceW) DeemegjeR (Deemegjer) Ùeesefvece (Ùeesefve Ùee pevce) DeeheVee: (Øeehle neskeâj) ceeced (cegPe hejcesÕej keâes) DeØeehÙe SJe (ve heekeâj) lele: (Gmemes Yeer DeefOekeâ) DeOeceeb ieeEle (DeOeesieefle Ùee veerÛe Ùeesefve) Ùeeeqvle (Øeehle nesles nQ)~~20~~
ns Depeg&ve, De%eeveer ueesie cegPe hejcesÕej keâes ve heekeâj nj pevce ceW Deemegjer Ùeesefve keâes Øeehle nesles nQ DeLeJee Deewj Yeer DeOeesieefle keâes Øeehle neskeâj ke=âefce-keâerš Deeefo Ie=efCele Ùeesefve Øeehle keâjles nQ~
›››
keâece: (keâece) ›eâesOe: (›eâesOe) leLee (Deewj) ueesYeb (ueesYe) Fob (Ùes) ef$eefJeOeb (leerve Øekeâej) vejkeâmÙe (vejkeâ kesâ) Éej (Éej nw Dele:) Deelceve: (Deelcee keâe) veeMeveb (DeOeesieefle Øeehekeâ nw) Sleled (Fve) $eÙeb (leerveeW keâes) lÙepesled (lÙeeievee ÛeeefnS)~~21~~
keâece, ›eâesOe Deewj ueesYe Ùes leerve Øekeâej vejkeâ kesâ Éej nQ, Dele: Deelcee keâe DeOeesieefle-Øeehekeâ nQ, Fme keâejCe Fve leerveeW keâes lÙeeievee ÛeeefnS~21~
1 – vejkeâ Øeeeqhle kesâ Éej Deewj Deelcee kesâ veeMekeâ Deveskeâ nQ, GveceW keâece, ›eâesOe, ueesYe Ùes leerve ØeOeeve nQ, DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – ‘‘efpeme Éej ceW ØeefJe° nesves hej ceveg<Ùe keâer DeOeesieefle nesleer nw, Gmeer keâes Deelcee keâe veeMekeâ keânles nQ~ ...keâece, ›eâesOe, ueesYe Deelcee kesâ ØeOeeve veeMekeâ nesves kesâ keâejCe Fve leerveeW keâe heefjlÙeeie keâjvee GefÛele nw~ Fme Øekeâej kesâ JeÛeve mes lÙeeie keâer ner ØeMebmee keâer ieÙeer nw~’’
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) Slew: (Fve) ef$eefYe: (leerve) leceesÉejw: (vejkeâ kesâ Éejes mes) efJecegòeâ: (cegòeâ neskeâj) vej: (ceveg<Ùe) Deelceve: (Dehevee) ßesÙe: (keâuÙeeCe) DeeÛejefle (DeeÛejCe keâjlee nw) lele: (Gme DeeÛejCe kesâ HeâuemJe¤he) hejeb (ßes‰) ieeEle (cees#e) Ùeeeqvle (Øeehle keâjlee nw)~~22~~
ns Depeg&ve, Fve leerve vejkeâ kesâ ÉejeW mes cegòeâ neskeâj ceveg<Ùe Dehevee keâuÙeeCe DeeÛejCe keâjlee nw, Gme DeeÛejCe kesâ HeâuemJe¤he ßes‰ ieefle cees#e Øeehle keâjlee nw~22~
Ùe: (pees JÙeefòeâ) MeeŒeefJeefOeced (MeeŒeeW keâe efJeefOe-efve<esOe) Glme=pÙe (ÚesÌ[ keâj) keâecekeâejle: (ÙeLesÛÚeÛeejer neskeâj) Jele&les (keâece keâjlee nw) me: (Jen) efmeeEæ (efmeefæ) ve DeJeehveesefle (Øeehle veneR keâj mekeâlee) ve megKeb (ve efoJÙeevevo) ve hejeb ieefleced (Deewj ve ßes‰ ieefle cees#e ner Øeehle keâj mekeâlee nw)~~23~~
pees JÙeefòeâ MeeŒeeW keâe efJeefOe-efve<esOe ÚesÌ[ keâj ÙeLesÛÚeÛeej mes keâece keâjlee nw, Jen efmeefæ Øeehle veneR keâj mekeâlee, ve efoJÙeevevo ner Øeehle keâj mekeâlee nw~23~
1 – keâeceÛeejle: Fefle Jee hee":~
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos owJeemegjmecheefÉYeeieÙeesiees veece <ees[MeesÓOÙeeÙe: meceehle:~ nefj: Ô lelmeled~
lemceeled (FmeefueS) keâeÙe&-DekeâeÙe&-JÙeJeeqmLeleew (keâle&JÙe Deewj Dekeâle&JÙe kesâ efve¤heCe ceW) MeeŒeb (Jesoeefo MeeŒe) les (legcneje) ØeceeCeb (ØeceeCe ¤he nQ) Fn (Fme ceveg<Ùeueeskeâ ceW) MeeŒe-efJeOeeve:-Gòebâ (MeeŒeesòeâ efJeefOe Deewj efve<esOe keâer JÙeJemLee) %eelJee (peevekeâj) keâce& (keâle&JÙe keâce&) keâlegË (keâjves ceW) Den&efme (legce ÙeesiÙe nes)~~24~~
FmeefueS keâle&JÙe Deewj Dekeâle&JÙe kesâ efve¤heCe ceW Jesoeefo MeeŒe legcnejs efueS ØeceeCe nQ~ Fme ceveg<Ùe-ueeskeâ ceW MeeŒeesòeâ efJeefOe Deewj efve<esOe keâer JÙeJemLee peevekeâj keâle&JÙe keâce& keâjves ceW legce ÙeesiÙe nes~24~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme jefÛele ue#e Mueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee efJe<eÙekeâ ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe owJeemegjmecheoefJeYeeieÙeesie veecekeâ <eesÌ[Me DeOÙeeÙe meceehle~
Ùen DeOÙeeÙe Ûeewyeerme MueeskeâeW ceW meceehle nw~ Fme DeOÙeeÙe ceW ØeOeeve leLee owJe Deewj Deemegj mecheefòeÙeeW keâe efJemleeefjle JeCe&ve leLee efJeYeepeve efkeâÙee ieÙee nw~ Fme keâejCe Fme DeOÙeeÙe keâe veece ‘‘owJeemegjcheoefJeYeeieÙeesie:’’ nw~ ßeerYeieJeeved ves henues owJeer mecheoeDeeW keâe efJeYeepeve keâjles ngS keâne nw – YeÙe-jeefnlÙe, efÛeòeMegefæ, Deelce%eeve ceW efve‰e, keâce&ÙeesiehejeÙeCelee, melÙe, De›eâesOe, lÙeeie, Meebefle, hejefvevoe Jepe&ve, peerJeeW hej oÙee, ueesYeMetvÙelee, ce=oglee, kegâkeâce& keâjves ceW ueppee, ÛeÃeuelee keâe DeYeeJe, lespeeqmJelee, #ecee, OewÙe&, MeewÛe, DeeEnmee, Denbkeâej-MetvÙelee Deeefo owJeer mecheoeÙeW nQ~ pees ueesie hetJe& pevce kesâ MegYe keâceex kesâ HeâuemJe¤he owJeermecheo kesâ DeefOekeâejer neskeâj pevces nQ, Jes ner Fme Úyyeerme meeeqòJekeâ iegCeeW kesâ DeefOekeâejer nQ~
Gmeer Øekeâej ocYe, ohe&, DeefYeceeve, ›eâesOe, efve‰gjlee, De%eeve Deeefo Deemegjer mecheo ueskeâj pees ueesie pevces nQ, Jes meoe og:Ke ner Yeesieles jnles nQ~
owJeer mecheo efÛej Meeeqvle ¤he cees#e Øeeeqhle kesâ ceeie& ceW mesleg mJe¤he nw~ Deemegjer mecheo mebmeej-yevOeve keâe keâejCe nw~ Deemegj Øeke=âefle Jeeues ceveg<ÙeeW keâe Oecee&Oece& keâe %eeve veneR jnlee, Jes MeewÛe Ùee meoeÛeej veneR peeveles, melÙe, Oece&, MeeŒe, F&Õej Deeefo keâes Yeer veneR ceeveles Deewj keâeceesheYeesie keâes ner peerJeve keâe hejce heg®<eeLe& mecePeles nQ leLee keâece-›eâesOe kesâ JeMe mecemle ØeeefCeÙeeW keâe Deefve° keâjles nQ~ pees Deemegj Øeke=âefle Jeeues ueesie DeOecee&ÛejCe keâjkesâ yeej-yeej DeOeesieefle Øeehle nesles nQ Gvekeâer cegefòeâ keâe keâesF& GheeÙe veneR jnlee~
Fme keâejCe ßeerYeieJeeve ves DelÙevle ke=âhee hejeÙeCe neskeâj Depeg&ve keâes ue#Ùe keâjkesâ peieÉeefmeÙeeW keâes meogheosMe osles ngS keâne nw – keâece, ›eâesOe, ueesYe Fve leerveeW keâes Deemegjer mJeYeeJe keâe cetue keâejCe peevevee leLee vejkeâ kesâ ÉejmJe¤he mecePevee~ Fve leerveeW keâe heefjlÙeeie keâj mekeâves mes ner mJeYeeJe keâe mebMeesOeve nesiee leLee ßesÙeesueeYe kesâ ceeie& ceW De«emej nesves ceW keâesF& yeeOee veneR jnsieer~ Dele: keâece, ›eâesOe, ueesYe Deeefo JeMeerYetle keâjkesâ MeeŒe-efJeefnle keâce& keâjvee nj Skeâ ceveg<Ùe keâe keâle&JÙe nw~ mJeOece&heeueve ner ßes‰ Oece& nw leLee Oecee&Oece& kesâ efveCe&Ùe ceW MeeŒe ner ØeceeCe nw~ Fme keâejCe ßeerYeieJeeve ves Deeqvlece Mueeskeâ ceW GheosMe keâer heefjmeceeeqhle keâjkesâ keâne nw – legce MeeŒeesòeâ JÙeJemLee peeve keâj mJeOecee&ÛejCe ¤he keâce& keâjves ceW ØeJe=òe nes peeDees~
Depeg&ve: GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) ke=â<Ce (ns ke=â<Ce) Ùes (pees ueesie) MeeŒeefJeefOeced ([ßegeflemce=efle] MeeŒeeW keâer efJeefOe) Glme=pÙe (heefjlÙeeie keâjkesâ) leg (efkeâvleg) ßeæÙee (ßeæe Ùee Deeeqmlekeâ yegefæ kesâ meeLe) DeeqvJelee: (Ùegòeâ neskeâj) Ùepevles ([osJeleeDeeW keâer] hetpee-Deeefo keâjles nQ) les<eeb (Gvekeâer) efve‰e (efve‰e) keâe (kewâmeer) meòJeced (meeeqòJekeâer) jpe: (jepemeer) Deenes (DeLeJee) lece: (leecemeer)~~1~~
Depeg&ve ves hetÚe – ns YeieJeeve, pees ueesie ßegefle-mce=efle-MeeŒeesòeâ efJeefOe ÚesÌ[keâj DeLee&led JewOeer Yeefòeâ keâe DeeßeÙe ve ueskeâj hejvleg ßeæeÙegòeâ neskeâj (jeieeeqlcekeâe Yeefòeâ keâe DeJeuecyeve keâjkesâ) hetpee Deeefo keâjles nQ Gvekeâer efve‰e kewâmeer nw? meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Ùee leeceefmekeâ?
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – ßeæe Meyo keâe DeLe& DeeeqmlekeäÙe yegefæ mes Ùegòeâ neskeâj pees ueesie osJelee keâer hetpee keâjles nQ efkeâvleg Gme hetpee kesâ ØeceeCe ¤he mes efkeâmeer ßegefle Ùee mce=efle keâe JeekeäÙe veneR osKeles, kesâJeue ¤Ì{er osKekeâj ner Jewmeer hetpee ceW ØeJe=òe nesles nQ~ GvneR keâes ‘MeeŒeefJeefOeced Glme=pÙe’ Meyo mes ue#Ùe efkeâÙee ieÙee nw~ Deye Depeg&ve keâe ØeMve – Fve ueesieeW keâer ßeæe keâes keäÙee keâne peeÙe – meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Ùee leeceefmekeâ? ßeerYeieJeeve ves ßeæeMeerue JÙeefòeâÙeeW keâer ßeæe kewâmeer-kewâmeer nesleer nw Deewj meòJe, jpe, lece, Fve leerve iegCeeW kesâ Yeso mes ßeæeÙegòeâ JÙeefòeâÙeeW kesâ Deenej, Ùe%e, lehemÙee, oeve Deeefo efkeâme Øekeâej nQ, Gmeer keâes efJemleej kesâ meeLe Fme DeOÙeeÙe ceW yeleeÙee ieÙee nw~
ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerke=â<Ce ves keâne) osefnveeb (osnOeejer ceveg<ÙeeW keâer) meeeqòJekeâer (meòJeiegCemecheVe) jepemeer Ûe (jpeesiegCe ØeOeeve) leecemeer Ûe (Deewj leceesiegCe-Ùegòeâ) Fefle (Ùes) ef$eefJeOee SJe (leerve Øekeâej keâer) ßeæe (DeeeqmlekeäÙeyegefæ) YeJeleer (nesleer nw) [leLee] mee (Jen ßeæe) mJeYeeJepee (hetJe&pevceeW kesâ mebmkeâejeW mes GlheVe) leeb (Gmes) ßegCeg (megvees)~~2~~
ßeerYeieJeeve ves keâne – ceveg<ÙeeW ceW meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Deewj leeceefmekeâ Ùes leerve Øekeâej keâer ßeæe nw~ Ùen ßeæe hetJe&pevceeW kesâ mebmkeâejeW mes GlheVe nesleer nw~ Fme keâejCe, ceveg<Ùe kesâ leerve Øekeâej kesâ mJeYeeJe mes GlheVe ßeæe leerve Øekeâej keâer nQ, Gmes efJemleej mes yeleelee ntB, megvees~2~
1 – ßeæe ef$eefJeOe nw Deewj Jen mJeYeeJepeele leLee hetJe&pevceee|pele ef$eefJeOe keâceeX kesâ HeâuemJe¤he nQ~ Gme efJeMes<e mebmkeâej keâes ner mJeYeeJe keâne ieÙee nw Deewj Jen mJeYeeJe Yeer leerve Øekeâej kesâ nQ~ efpemekesâ ceve ceW pees mebmkeâej Øeyeue nw, Gmeer kesâ Devegmeej Gmekeâer ßeæe nesleer nw~ efpemekeâer pewmeer ßeæe nw, Gmeer kesâ Devegmeej Gmes Heâue efceuelee nw~ Oece&meeOeve kesâ #es$e ceW ßeæe keâe efJeMes<e ØeÙeespeve nw~ $e+ef<e ueesie Øeele:, oeshenj Deewj mevOÙee keâes ßeæeØeeeqhle kesâ efueS meeOeve keâjles Les, $e+iJeso ceW $e+ef<eÙeeW keâer ØeeLe&vee nw –
ßeæeb Øeelen&Jeecens, ßeæeb ceeOÙeeqvoveb heefj~
ßeæe metÙe&mÙe efvecvegefÛe ßeæs ßeæeoÙes n ceeced~~
DeLee&led nce ueesie ßeæe osJeer keâer Øeele:keâeue ceW DeejeOevee keâjles nQ, oeshenj keâes Gvekeâe DeeJeenve keâjles nQ Deewj mevOÙee meceÙe metÙe& kesâ Demle nesves hej Yeer Gvekeâe DeeJeenve keâjles nQ~ ns ßeæs, nceejs Devlej ceW DeeefJeYet&le neskeâj nceW ßeæeceÙe keâjes~ ßeæe hejce Oeve nw~ ßeæe ve jnves mes meYeer Oece& keâceeX keâe Deveg‰eve JÙeLe& nw~
Yeejle (ns Depeg&ve) meJe&mÙe (meYeer ceveg<ÙeeW keâer) ßeæe (ßeæe Ùee DeeeqmlekeäÙe yegefæ) meòJe-Deveg¤hee (Deheves Devle:keâjCe keâer Je=efòe kesâ leguÙe) YeJeefle (nesleer nw) DeÙeb (Ùen) heg®<e: (peerJe) ßeæeceÙe: (ßeæehetCe& nw) Ùe: (pees) Ùeled-ßeæ (efpeme Øekeâej keâer ßeæe mes Ùegòeâ nw) me: (Jen) me: SJe (Jewmee ner) me: (Jen nw)~~3~~
ns Depeg&ve, meYeer keâer ßeæe Deheves-Deheves ceve keâer Je=efòe Ùee mJeYeeJe kesâ meceeve nesleer nw DeLee&led ceveg<Ùe Deheves hetJe&keâcee&e|pele mebmkeâej kesâ Devegmeej ner heefjÛeeefuele neslee nw~ heg®<e DeLee&led peerJe Deheves keâceeX keâe Yeesie keâjves kesâ efueS ner Fme mebmeej ceW Deekeâj pevce«enCe keâjlee nw Deewj mebmkeâej mes JeMeerYetle neskeâj veÙes keâce& keâjlee nw~3~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves keâne nw – efpemekesâ ceve ceW pees mebmkeâej Øeyeue nw Gmekesâ Devegmeej ner GmeceW ßeæe nesleer nw~ DeLee&led ceveg<Ùe hetJe&pevceee|pele mebmkeâejeW kesâ JeMeerYetle neskeâj ner heefjÛeeefuele neslee nw~ ‘heg®<e’ DeLee&led peerJe keâce&Ùeesie keâjves kesâ efueS ner Fme mebmeej ceW Deekeâj pevce ueslee nw Deewj mebmkeâej-JeMe veÙes keâce& Yeer keâjlee nw~
Ø
meeeqòJekeâe: (meòJeiegCe-efJeefMe° ceveg<Ùe) osJeeved [ßes‰] (osJeleeDeeW keâer) Ùepevles (hetpee keâjles nQ) jepemee: (jpeesiegCe-efJeefMe° ceveg<Ùe) Ùe#e-j#eebefme (Ùe#eeW Deewj je#emeeW keâer DeejeOevee keâjles nQ) DevÙes (otmejs DeLee&led meòJe Deewj jpeesiegCe jefnle otmejs) leecemee: (leeceefmekeâ) pevee: (ueesie) Øesleeved (ØesleeW) YetleieCeeved Ûe (Deewj YetleeW keâer) Ùepevles (hetpee keâjles nQ~)~~4~~
meeeqlJekeâ Deeefo kesâ Yeso mes DeejeOevee kesâ Yeso efJemleeefjle ¤he mes keâns ieÙes nQ~ meeeqòJekeâ Øeke=âefle kesâ meeOekeâ Ùee Yeòeâ ueesie ßes‰ osJeleeDeeW keâer hetpee keâjles nQ, jepeefmekeâ ceveg<Ùe Ùe#eje#emeeW leLee leeceefmekeâ mJeYeeJe Jeeues Yetle-Øesle Deeefo keâer Gheemevee keâjles nQ~4~
1 – ÙeneB, pees ueesie meeeqòJekeâ mJeYeeJe Jeeues nQ, Jes ner ßes‰ osJeleeDeeW keâer hetpee keâjles nQ, Ùener efJeMes<e ¤he mes metefÛele ngDee nw~
ocYe-Denbkeâej-mebÙegòeâe: (ocYe Deewj Denbkeâej mes Ùegòeâ) keâecejeieyeueeeqvJelee: (keâecevee, Deemeefòeâ Deewj yeue mes mebÙegòeâ) Ùes (pees ueesie) DeÛesleme: (DeefJeJeskeâer) pevee: (ceveg<Ùe) MejerjmLeb (Mejerj ceW eqmLele) Yetle«eeceb (hebÛeYetleeW keâes) [leLee] Devle:MejerjmLeb (yegefæ kesâ mee#eer ¤he DeelcemJe¤he hejcesÕej keâes) keâ<e&Ùevle: (eqkeäue° keâjkesâ DeLee&led DeJe%ee keâjkesâ) DeMeeŒe-efJeefnleb (MeeŒeefJe®æ) Ieesjb (leerJeÇ) lehe: (lehemÙee keâe) lehÙevles (Deveg‰eve keâjles nQ) leeved (GvnW) Demegj-efve§eÙeeved (Demegj-JeÇle keâjves Jeeues ¤he mes) efJeefæ (peevevee)~~5-6~~
ocYe, Denbkeâej, keâecevee, Deemeefòeâ, yeue mes iee|Jele neskeâj pees De%eeveer JÙeefòeâ MejerjmLe FeqvõÙeeW keâes leLee yegefæ kesâ mee#eer ¤he DeelcemJe¤he cegPes keäuesMe osles nw DeLee&led cesjer DeJe%ee keâjles nQ Deewj MeeŒeefJeefOe kesâ efJe®æ DelÙeg«e lehemÙee keâjles nQ, GvnW Demegj-Je=efòe-efJeefMe° ¤he mes peevevee~5-6~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – ‘YeieJeeve kesâ GheosMeevegmeej keâeÙe& ve keâjves mes Gvekeâe keâ<e&Ce neslee nw’ ÙeÅeefhe MeeŒeeW ves meeOeejCe ¤he mes meYeer keâes efJeefnle keâceex keâe efveoxMe efoÙee ieÙee nw efkeâvleg keâoeefÛeled keâesF& meòJeefve‰ JÙeefòeâ ner MeeŒeefJeOeeveevegmeej osJelee Deeefo keâer hetpee keâjles nQ~ DeefOekeâebMe ceveg<Ùe ner jpeesefve‰ Ùee leceesefve‰ nQ~ Jes YeieJeeve keâer Øeerefle kesâ efueS MeeŒeefJeefnle Ùe%e Ùee lehemÙee ve keâjkesâ ocYeenbkeâej mebÙegòeâ leLee keâecejeieyeueeeqvJele neskeâj Deelce-heerÌ[e-oeÙekeâ keâceeX keâe Deveg‰eve keâjles nQ Deewj Deheves keâes yengle yeÌ[s lehemJeer keânkeâj ØeÛeej keâjles nQ~ ßeerYeieJeeve ves Fme Øekeâej keâer meeOeveeDeeW leLee meeOekeâeW keâer efvevoe keâer nw~
ØØØ
meJe&mÙe (meYeer ceveg<ÙeeW keâe) Deenej: leg Deefhe (Deenej Yeer) ef$eefJeOe: (leerve Øekeâej keâe nw) efØeÙe: (Øeereflepevekeâ) YeJeefle (neslee nw) leLee (Deewj) Ùe%e: (Ùe%e) lehe: (lehemÙee) oeveb Ûe (Deewj oeve [leerve Øekeâej kesâ nQ]) les<eeced (Gvekesâ) Fceb (Ùen) Yesoced (efJeYeeie) ëe=Ceg (megvees)~~7~~
[Deenej Deeefo Yeer meòJeeefo Yeso mes leerve Øekeâej kesâ nesles nQ Gmes leerve MueeskeâeW ceW YeieJeeve keânles nQ] meYeer kesâ KeeÅe Yeer leerve Øekeâej kesâ nQ~ Gmeer Øekeâej Ùe%e, oeve, lehemÙee Yeer iegCeYeso mes leerve-leerve Øekeâej kesâ nQ~ Fvekesâ Yeso megvees, DeLee&led KeeÅeeefo keâe Yeer iegCeYeso peevekeâj jepeme Deewj leeceme KeeÅe Deeefo keâe heefjlÙeeie keâjkesâ meeeqòJekeâ KeeÅe Deewj Ùe%e Deeefo keâe Deveg‰eve keâjkesâ meòJeiegCe keâer Je=efæ keâjvee keâle&JÙe nw~7~
DeeÙeg:-meòJe-yeue-DeejesiÙe-megKe-Øeerefle-efJeJeOe&vee: (DeeÙeg, Glmeen, yeue, DeejesiÙe, efÛeòe keâer ØemeVelee Deewj ®efÛe yeÌ{eves Jeeues) jmÙee: (mejme Ùee ceOegj) eqmveiOee: (mvesnceÙe Ie=le Deeefo Ùegòeâ Ùee eqmveiOekeâejkeâ) eqmLeje: (hegef°keâj Ùee pees mLeeÙeer-megHeâue-oeÙekeâ) ùÅee: (®efÛekeâj Deewj mJeeefo°) Deeneje: (KeeÅe heoeLe&) meeeqòJekeâefØeÙee: (meeeqòJekeâ ueesieeW kesâ efØeÙe DeLee&led GheÙeesieer meòJeiegCeJeOe&keâ nQ)~~8~~
DeeÙeg, Glmeen, yeue, DeejesiÙe, efÛeòe keâer ØemeVelee Deewj ®efÛe yeÌ{eves Jeeues, mejme Ùee ceOegj, mvesnceÙe Ie=le Deeefo Ùegòeâ Ùee eqmveiOekeâejkeâ, hegef°keâj Ùee mLeeÙeer megHeâue oeÙekeâ, ®efÛekeâj Deewj mJeeefo° KeeÅeheoeLe& meeeqòJekeâ ueesieeW kesâ efØeÙe DeLee&led GheÙeesieer meòJeiegCeJeOe&keâ nQ~
š
keâšg-Decue-ueJeCe-Deefle-G<Cee-leer#Ce-¤#e-efJeoeefnve: (Deeflekeâšg [Peeue Ùee leerlee] yengle Keóe, DeefleueJeCeÙegòeâ, DelÙeg<Ce (Deefle leer#Ce, Deefle ¤#e, Deefle oenkeâejer) og:Ke-Meeskeâ-DeeceÙe-Øeoe: (og:Ke-Meeskeâ-jesie-ØeoeÙekeâ) Deeneje: (KeeÅe heoeLe&) jepememÙe (jepeefmekeâ JÙeefòeâ keâe) F°e: (efØeÙe Ùee GheÙeesieer nw)~~9~~
Deefle keâšg, Deefle Decue, Deefle ueJeCe Ùegòeâ, DelÙeg<Ce, Deefle leer#Ce, Deefle ¤#e, Deefle oenkeâejer leLee og:Ke-Meeskeâ-jesieoeÙekeâ KeeÅe heoeLe& jepeefmekeâ JÙeefòeâ kesâ efØeÙe DeLeJee Jes KeeÅe jpeesiegCeJeOe&keâ nQ~
1 – leer#Ce – efceÛe& Deeefo efpememes peueve GlheVe nesleer nw~
efJeoener – mejmeeW Deeefo~
¤#e – efpemeceW mvesnceÙe heoeLe& efyeuekegâue veneR nw, ¤Kee-metKee~
DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves keâne nw – Ùen Deefle Meyo keâšg, Decue, ueJeCe Deeefo meeleeW MeyoeW kesâ meeLe Ùegòeâ keâj uesvee ÛeeefnS~]
Ø
Ùeled (pees) Yeespeveb (KeeÅe) Ùeele-Ùeeceb (Skeâ Øenj henues hekeâeÙee ngDee) iele-jmeb (¤Kee-metKee) hetefle (me[e) heÙeg&ef<eleb (yeemeer Ùee me[e) GeqÛÚ°ced (pet"e) DecesOÙeb (DeheefJe$e, Ùe%e ceW efveef<eæ, DeKeeÅe) leeceme-efØeÙeced (leeceefmekeâ ueesieeW kesâ efØeÙe nQ)~~10~~
pees KeeÅe Skeâ Øenj henues hekeâeÙee ngDee nw, efpemekeâe jme metKe ieÙee nw, pees "b[e Deewj yeemeer nw, pet"e Deewj Ùe%e ceW efveef<eæ KeeÅe nQ, Jes leeceefmekeâ JÙeefòeâÙeeW kesâ efØeÙe nQ DeLee&led Gvemes leceesiegCe yeÌ{lee nw~10~
1 – ÙeeleÙeeceb – ßeerOej mJeeceer efueKeles nQ, efpemekesâ hekeâeves hej Skeâ Øenj meceÙe yeerle ieÙee nw, Ùee "b[e nes ieÙee nw~ ielejmeb – efpemekeâe jme metKe ieÙee nw, ¤Kee-metKee~
efnvot Oece& Deefle ØeeÛeerve Deewj ßes‰ Oece& nw~ efnvog Oece& keâer mecemle meeOeveeSB ner efJe%eevemeccele leLee cev$eõ°e $e+ef<eÙeeW kesâ Éeje ØeJee|lele nQ~ Fme Jewefokeâ Oece& ceW efpeleves celeJeeo nQ, Gvekesâ ØelÙeskeâ cele Ùee heLe kesâ ØeJele&keâ Deelceõ°e DeeÛeeÙe& $e+ef<e Les~ menœeeW Je<eeX keâer ieJes<eCee kesâ HeâuemJe¤he meeOevee kesâ ceeie& ceW Deenej-Megefæ keâe Skeâ efJeMes<e mLeeve Jes os ieÙes nQ~ ßegefle ves Yeer DeenejMegefæ keâe ØeeOeevÙe oskeâj keâne nw – DeenejMegæew meòJeMegefæ:, meòJeMegæew OeÇgJee mce=efle: – DeLee&led Deenej Megæ nesves mes efÛeòe Megæ neslee nw, efÛeòe Megæ nesves mes Gme Megæ ceve ceW meoe yeÇÿe keâer mce=efle De#egCCe jnleer nw~
MeeŒekeâejeW ves keâne nw – KeeÅe leerve Øekeâej mes otef<ele neslee nw –
1. peeefleoes<e – KeeÅe keâe mJeeYeeefJekeâ oes<e pewmes ceÚueer, ceebme, hÙeepe, uenmetve, Deeefo~ Ùes KeeÅe yengle ner Gòespekeâ nQ~
÷
DeHeâue-Deekeâebef#eefYe: (Heâueekeâeb#ee-jefnle JÙeefòeâÙeeW kesâ Éeje) Ùe°JÙeced SJe (Ùe%e keâjvee keâle&JÙe nw DeLee&led efve<keâece YeeJe mes Ùe%e keâjvee ÛeeefnS) Fefle (Fme Øekeâej) ceve: (ceve keâes) meceeOeeÙe (eqmLej keâjkesâ) efJeefOeo=°: (MeeŒeefJeefOe kesâ Devegmeej) Ùe: (pees) Ùe%e: (Ùe%e) FpÙeles (Devegef‰le neslee nw) me: (Jen) meeeqòJekeâ: (meeeqòJekeâ Ùe%e keânueelee nw)~~11~~
Heâueekeâeb#ee keâe lÙeeie keâj efve<keâece YeeJe mes Ùe%e keâe Deveg‰eve Ùee efJe<Ceg keâer Øeerefle kesâ efueS Ùe%eeveg‰eve DeJeMÙe keâle&JÙe nw, Fme Øekeâej %eeve mes ceve keâes eqmLej keâjkesâ MeeŒeefJeefOe kesâ Devegmeej MeevleefÛeòe mes pees Ùe%e Devegef‰le neslee nw, Jener meeeqòJekeâ Ùe%e nw~11~
1 – MeeŒeefJeefnle efve<keâece keâce& ner meeeqòJekeâ keâce& nw~ ›eâceMe: leerve MueeskeâeW ceW meeeqòJekeâ Deeefo leerve Øekeâej mes Ùe%eeW keâer yeele keâner ieÙeer nw~
efJeefOe°: Fefle Jee hee":~
leg (efkeâvleg) Heâue (mJeiee&efo Heâue) DeefYemevOeeÙe (ue#Ùe keâjkesâ) ocYeeLeË [Deefhe Ûe SJe] (DeLeJee ocYe kesâ efueS) Ùeled (pees Ùe%e) FpÙeles (Devegef‰le neslee nw) Yejle-ßes‰ (ns Depeg&ve) leled (Gme) Ùe%eb (Ùe%e keâes) jepemeb (jepeefmekeâ) efJeefæ (peevevee)~~12~~
[jepeefmekeâ Ùe%e keâer yeele yelee jns nQ ] ns Depeg&ve, efkeâvleg Heâue keâer Deesj ue#Ùe jKekeâj Deewj Deheves SsÕeÙe&, cenòJe leLee Oeee|cekeâlee efoKeeves kesâ efueS pees Ùe%e Devegef‰le neslee nw Gmes jepeme Ùe%e peevevee~12~
efJeefOenerveb (MeeŒeesòeâ efJeefOe jefnle) Deme=°eVeb (yeÇeÿeCeeW keâes DeVeoeve ve keâjkesâ) cev$enerveb (Decev$ekeâ Ùee cev$eJee|pele) Deoef#eCeb (oef#eCee-jefnle) ßeæeefJejefnleb (ßeæeMetvÙe) Ùe%eb (Ùe%e keâes) leecemeb (leeceme) heefjÛe#eles (keânles nQ)~~13~~
MeeŒeesòeâ efJeefOe jefnle, yeÇeÿeCeeW keâes DeVeoeve ve keâjkesâ, cev$e-jefnle, oef#eCee-MetvÙe Deewj ßeæe-efJejefnle Ùe%e keâes leeceme keânles nQ~
É
Ø
osJe-efÉpe-ieg®-Øee%e-hetpeveb (osJelee, yeÇeÿeCe, ieg®, Øee%e DeLee&led DeeÛeeÙe& keâer hetpee) MeewÛeced (Mejerj Deewj ceve keâer heefJe$elee) Deepe&Jeced (mejuelee) yeÇÿeÛeÙeË (Mejerj, ceve, JeeCeer mes yeÇÿeÛeÙe& heeueve) DeeEnmee Ûe (Deewj DeeEnmee DeLee&led meye Øekeâej mes eEnmee keâe heefjlÙeeie) Meejerjb (Meejerefjkeâ) lehe: (lehemÙee) GÛÙeles (keâefLele nesleer nw)~~14~~
osJelee, yeÇeÿeCe, ieg®, Øee%e DeLee&led DeeÛeeÙe& keâer hetpee, Mejerj Deewj ceve keâer heefJe$elee, mejuelee, Mejerj-ceve-JeeCeer mes yeÇÿeÛeÙe&-heeueve Deewj DeeEnmee DeLee&led meye Øekeâej mes eEnmee keâe heefjlÙeeie, Meejerefjkeâ lehemÙee keâefLele nesleer nw~
1 – osJelee, yeÇeÿeCe, ieg®peve Deewj efJeÉeved hetpeve-ÙeesiÙe nQ~ MeewÛe, efve<keâhešlee, yeÇÿeÛeÙe& Deewj DeeEnmee Meejerefjkeâ lehemÙee nw – (Mebkeâj)~ efkeâmeer keâes keâšg JeÛeve keân keâj og:Ke osvee JeeÛeefvekeâ eEnmee nw~ Fmeer kesâ efueS Deeies kesâ Mueeskeâ ceW DevegÉsiekeâjb JeekeäÙeced efueKee nw~
Ùeled (pees) JeekeäÙeb (JeekeäÙe, JeÛeve) ve GÉsiekeâjb (ßeeslee keâes og:Kepevekeâ veneR nw) melÙeb (melÙe) efØeÙe-efnleb Ûe (efØeÙe leLee efnlekeâj) Ûe (Deewj) mJeeOÙeeÙe DeYÙemeveb SJe (ØeOeeveleÙee JesoeOÙeÙeve Ùee JesoeYÙeeme) Jee*dceÙe (JeeefÛekeâ) lehe: (lehemÙee) GÛÙeles (keâefLele nesleer nw)~~15~~
pees JeekeäÙe efkeâmeer kesâ GÉsie keâe keâejCe veneR neslee, pees melÙe, efØeÙe Deewj efnlekeâj nw, Ssmes JeekeäÙe leLee efJeefOe kesâ Devegmeej Jesoeefo MeeŒeeW keâe DeYÙeeme JeeefÛekeâ lehemÙee nw~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Yee<Ùe ceW efueKee nw – Ùeefo JeekeäÙe efnlekeâj Deewj DevegÉsiepevekeâ nes, efkeâvleg melÙe ve nes, lees Jen JeekeäÙe Jee*dceÙe lehe veneR nes mekeâlee~ Fmeer Øekeâej efØeÙe JeekeäÙe Yeer Ùeefo Gve iegCeeW ceW Skeâ, oes Ùee leerve kesâ meeLe Ùegòeâ ve nes, lees Yeer Gmes Jee*dceÙe lehe veneR keâne pee mekeâlee, Dele: pees JeekeäÙe melÙe, DevegÉsiekeâj, efØeÙe Deewj efnlekeâj nw, Gmeer keâes Jee*dceÙe lehe keânles nQ~ Jesoeefo MeeŒeeW keâe DeYÙeeme Yeer Fmeer ßesCeer keâe nw~ ieerlee kesâ Fme Mueeskeâ keâer meeLe&keâ ceÙee&oe keâer j#ee keâjles ngS cene|<e ceveg ves keâne nw –
‘‘melÙeb yeÇgÙeeled, efØeÙeb yeÇgÙeeVe yeÇgÙeeled melÙeceefØeÙeced~
efØeÙeÃe veeve=leb yeÇgÙeeod S<e Oece&: meveeleve:~~’’
DeLee&led melÙe yeele yeesueveer ÛeeefnS, efØeÙe efJe<eÙe Ùee yeele keânveer ÛeeefnS~ DeefØeÙe melÙe yeesuevee GefÛele veneR nw~ efØeÙe efJe<eÙe Ùeefo efceLÙee nes lees keânvee DevegefÛele nw, Ùener meveeleve Oece& nw~
Jele&ceeve Ùegie ceW meceepeyeæ ceveg<ÙeeW kesâ efueS JÙeeJeneefjkeâ #es$e ceW ieerlee kesâ DevegMeemeve kesâ Devegmeej Jee*dceÙe lehe DeLee&led JeeefÛekeâ lehemÙee keâe Deveg‰eve keâjkesâ peerJeve-OeejCe keâjvee yengle ner keâef"ve nw~ ÙeneB lekeâ efkeâ pees ueesie ceveg<ÙeeW keâe mecemle mecyevOe ÚesÌ[keâj efvepe&ve ceW yeÇÿe keâer DeejeOevee keâjles ngS Ùeefle-peerJeve Ùeeheve keâjles nQ Gvekesâ efueS Yeer kesâJeue melÙe, efØeÙe Deewj efnlekeâj JeekeäÙe keânkeâj peerJeve-OeejCe keâjvee keâ°-meeOÙe efJe<eÙe nw~ Deepekeâue mecemle mebmeej ceW jepeveerefle ves ceveg<Ùe kesâ ceve hej Flevee DeefOekeâ ØeYeeJe efJemleej efkeâÙee nw efkeâ efØeÙe, melÙe Deewj efnlekeâj JeekeäÙe megveves ceW keâce ner Deeles nQ~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘melÙe yeele keâefueÙegie keâer lehemÙee nw~’’ JeeefÛekeâ melÙe kesâ Thej Jen yengle peesj osles Les~ Gheefve<eo kesâ $e+ef<e keânles nQ – ‘‘melÙesve ueYÙe: lehemee ¢es<e Deelcee, mecÙeied %eevesve yeÇÿeÛeÙexCe efvelÙeced~’’ DeLee&led Fme Megæ pÙeeseflece&Ùe Deelcee keâes meoe melÙe JeekeäÙe, lehemÙee, mecÙekedâ %eeve Deewj yeÇÿeÛeÙe& kesâ Éeje Øeehle keâjvee neslee nw~]
ceve:Øemeeo: (efÛeòe keâer ØemeVelee) meewcÙelJeb (Meevle YeeJe) ceewve (ceewveYeeJe) DeelceefJeefve«en: (ceve keâe efvejesOe DeLee&led efJe<eÙeeW mes ØelÙeenej keâjkesâ Gmes F° OÙeeve ceW meceeefnle keâjvee) YeeJemebMegefæ: (JÙeJenej ceW efve<keâhešlee, efÛeòeMegefæ) Fefle Sleled (Fve meyekeâes) ceevemeced (ceeveefmekeâ) lehe: (lehemÙee) GÛÙeles (keânles nQ)~~16~~
[ceeveme lehemÙee keäÙee nw, Gmes keânles nQ ] efÛeòe keâer ØemeVelee, Meevle YeeJe, ceewve DeLee&led JeekeäÙe-mebÙece, ceve:mebÙece, Deelceefve«en DeLee&led efJe<eÙeeW mes ceve keâes Deekeâe|<ele keâjkesâ OÙesÙe Jemleg ceW efveefJe° jKevee leLee YeeJeMegefæ DeLee&led JÙeJenej ceW efve<keâhešlee,
FvnW ceeveefmekeâ lehemÙee keânles nQ~16~ 1 – meewcÙelJeb – De›egâjlee (ßeerOej)~ ceewveb – JeekeäÙe keâe mebÙece, ceve:mebÙece DeLeJee ceveve (ßeerOej)~ YeeJemebMegefæ: – otmejeW mes JÙeJenej keâjles meceÙe efve<keâhešlee Ùee efÛeòeMegefæ (Mebkeâj, ßeerOej)~
÷
DeHeâueekeâeef÷efYe: (Heâueekeâeb#ee-jefnle) Ùegòewâ: (Skeâefve‰) vejw: (JÙeefòeâÙeeW kesâ Éeje) hejÙee (ßes‰) ßeæÙee (ßeæe kesâ meeLe) lehleb (Devegef‰le) leled (hetJeexòeâ) ef$eefJeOeb (keâeefÙekeâ, JeeefÛekeâ, ceeveefmekeâ Fve leerve Øekeâej keâer) lehe: (lehemÙee keâes) meeeqòJekeâ (meeeqòJekeâ) heefjÛe#eles (keânles nQ)~~17~~
[Mejerj, ceve, JeeCeer kesâ Éeje Devegef‰le Gve leerve Øekeâej keâer lehemÙee ner meeeqòJekeâ Deeefo kesâ Yeso mes leerve Øekeâej keâer nQ, Gmeer keâes leerve MueeskeâeW ceW yeleeles nQ –] Heâueekeâeb#ee-MetvÙe Deewj Skeâe«eefÛeòe JÙeefòeâ kesâ Éeje hejce ßeæe kesâ meeLe Devegef‰le hetJeexòeâ ef$eefJeOe lehemÙee keâes meeeqòJekeâ lehemÙee keânles nQ~17~
1 – Heâueekeâeb#ee ve jKe keâj JeemegosJe keâer Øeerefle kesâ efueS ßeæe kesâ meeLe Devegef‰le lehemÙee ner meeeqòJekeâ lehemÙee nw~ Ssmeer meeeqòJekeâ lehemÙee kesâ Éeje efÛeòeMegefæ neskeâj cees#eueeYe keâjvee mecYeJe nw~
Ë
melkeâej-ceeve-hetpeeLeË (Deeoj, ceeve Deewj hetpee heeves kesâ efueS) ocYesve Ûe SJe (Deewj Denbkeâej kesâ meeLe) Ùeled (pees) lehe: (lehemÙee) ef›eâÙeles (Devegef‰le nesleer nw) Fn (Fme ueeskeâ ceW) Ûeueb (DemLeeÙeer) DeOeÇgJeb (Deefveef§ele) leled (Gme) lehe: (lehemÙee keâes) jepemeb (jepeefmekeâ) Øeesòeâced (keânles nQ)~~18~~
melkeâej, ceeve Deewj hetpee heeves kesâ efueS Denbkeâej kesâ meeLe Ùee Dee[cyej hetJe&keâ pees lehemÙee Devegef‰le nesleer nw, Fme ueeskeâ ceW efpemekeâe Heâue DemLeeÙeer Deewj Deefveef§ele nw, Gmes jepeefmekeâ lehemÙee keânles nQ~18~
1 – melkeâej meeOegJeeo DeLee&led ‘Ùen yeÌ[s lehemJeer nQ,’ Fme Øekeâej keâer ØeMebmee~ ceeve
– ceevÙelee Øeoeve DeLee&led ØelÙeglLeeve Deewj DeefYeJeeove kesâ Éeje mecceeve ØeoMe&ve~ hetpee – heeÅe, DeIÙe&, Deemeve Deewj Yeespeve Deeefo kesâ Éeje Gòece ¤he mes hetpee Øeeeqhle kesâ GösMÙe mes pees lehemÙee keâer peeÙe, Ssmeer lehemÙee mes DeeOÙeeeqlcekeâ GVeefle Ùee heejueewefkeâkeâ megKeYeesie keâer DeeMee Yeer veneR nw~ Fme ueeskeâ ceW meeOeejCe Øeefle‰e cee$e keâer Øeeeqhle nesleer nw~
cet{«eensCe (cet{yegefæ kesâ JeMe Ùee ogjekeâeb#ee mes) Deelceve: (Deheves-Mejerj keâes) heer[Ùee (keäuesMe oskeâj) Jee DehejmÙe (Ùee ogmejeW kesâ) Glmeeove-DeLeË (efJeveeMe Ùee GÛÚso kesâ efueS) Ùeled (pees) lehe: (lehemÙee) ef›eâÙeles (Devegef‰le nesleer nw) leled (Gmes) leecemeced (leeceefmekeâ lehemÙee) Goeùleced (keânles nQ)~~19~~
cetÌ{yegefæ kesâ JeMe DeLee&led ceesneÛÚVe yegefæ kesâ JeMeerYetle neskeâj Deheves Mejerj keâes keäuesefMele keâjkesâ DeLeJee (peejCe, ceejCe Deeefo DeefYeÛeej ef›eâÙee kesâ Éeje) otmejs kesâ efJeveeMe kesâ efueS pees lehemÙee Devegef‰le nesleer nw, Gmes leeceefmekeâ lehe keânles nQ~19~
osMes (hegCÙe mLeeve ceW) keâeues Ûe (MegYe cegntle& ceW) hee$es Ûe (Deewj hee$e ceW) oeleJÙeced (oeve keâjvee keâle&JÙe nw) Fefle (Fme YeeJe mes) DeveghekeâeefjCes (efpemeves keâYeer Ghekeâej veneR efkeâÙee nw, Gmes Ùee ØelÙeghekeâej keâer DeeMee ve jKekeâj) leled (pees) oeveb (oeve) oerÙeles (efoÙee peeÙe) leled (Gme) oeveb (oeve keâes) meeeqòJekebâ (meeeqòJekeâ) mce=leced (keâne peelee nw)~~20~~
‘oeve keâjvee GefÛele nw, FmeefueS oeve keâjlee ntB’ Fme YeeJe mes Deveghekeâejer JÙeefòeâ keâes ØelÙeghekeâej keâer DeeMee ve jKekeâj hegCÙemLeeve, MegYe cegntle& Deewj ÙeesiÙe hee$e ceW pees oeve efoÙee peeÙe Gmes meeeqòJekeâ oeve keânles nQ~20~
1 – oeve-Oece& kesâ mecyevOe ceW MeeŒekeâejeW ves mewkeâÌ[eW Je<eeX mes Deveskeâ JÙeeKÙeeÙeW keâer nQ Deewj Gve DevegMeemeveeW kesâ Devegmeej ner oeveOece& keâe DeeÛejCe nes jne nw~ oerve, ogÌ:Keer, Deele&, heerefÌ[le, lehemJeer yeÇeÿeCe, DeYÙeeiele, ÙeneB lekeâ efkeâ efvecveßesCeer kesâ ØeeCeer keâe Yeer YejCehees<eCe keâer JÙeJemLee MeeŒekeâejeW ves oer nw~ Deveghekeâejer JÙeefòeâ keâes ØelÙeghekeâej keâer DeeMee ve jKekeâj kesâJeue meneÙelee kesâ efueS kegâÚ oeve osves keâes ner meeOeejCe yeele ceW oeve keâne peelee nw~ yeÇÿeYeeJevee keâjkesâ keâle&JÙeyegefæ mes oeve keâjves hej Jen GheÙegòeâ osMe keâeue hee$e ceW Dee|hele neslee nw Deewj Jener meeeqòJekeâ oeve nw~ Jen oeve Ùeefo hetpee DeÛe&vee keâer yegefæ mes nes lees Gmeer mes oeve-Oece& keâer ÙeLeeLe& ceÙee&oe nesleer nw~ ‘oeve keâe hee$e yeÇÿemJe¤he Ùee veejeÙeCe nw’ Fme yegefæ mes kegâÚ osves hej Jen hetpee ceW ¤heevleefjle nes peelee nw~ osJeleeDeeW keâer hetpee ceW efpeme Øekeâej Dehe&Ce yegefæ mes vewJesÅe Deeefo efveJesefole nesles nQ, "erkeâ Gmeer yegefæ mes efkeâmeer keâes kegâÚ osves hej Gmemes hetpee keâe Heâue efceuelee nw~ yeÇÿe meJe&JÙeeheer nQ, Deewj peerJeelcee KeC[ ÛewlevÙe nw~ Dele: efkeâmeer ØeeCeer keâes kegâÚ osles meceÙe KeC[ ÛewlevÙe Ùee YeieJeeve keâer hetpee keâer pee jner nw, Ssmeer yegefæ mes osves hej leYeer Jen oeve meeLe&keâ neslee nw Deewj Gmemes osJelee-hetpee ceW pewmes pewmes Heâue efceueles nQ, efJeefYeVe ØeeefCeÙeeW keâes yeÇÿe Ùee ‘ÛewlevÙe DeefOe‰eve’ yegefæ mes kegâÚ keân osves hej Jewmes ner megHeâue keâer Øeeeqhle nesieer Deewj Jener ÙeLeeLe& meeeqòJekeâ oeve nesiee~ mecemle YetleeW ceW YeieJeeve nQ Deewj Jener oeve-«enCe keâj jns nQ, Ssmeer yegefæ jnveer ÛeeefnS – kesâJeue lehe&Ce keâjles peevee ÛeeefnS~
MeeŒeeW ceW Jeso%e yeÇeÿeCe keâes oeve osvee meJe&ßes‰ oeve ¤he mes keâefLele nw, keäÙeeWefkeâ Jeso%e yeÇeÿeCe yeÇÿemJe¤he nQ, Gvekesâ peerJeve Deewj keâce& ceW yeÇÿeYeeJe heefjmHegâš nw~ Jeso%e yeÇeÿeCe ceW yeÇÿeYeeJe keâe Deejeshe keâjvee keâef"ve veneR nw~ Jen oeve melhee$e ceW Dee|hele nes jne nw, Fme efJe<eÙe ceW keâesF& mevosn veneR nw, keäÙeeWefkeâ Jeso%e yeÇeÿeCe yeÇÿeceÙe nw~ Fme keâejCe meYeer #es$eeW ceW yeÇÿeyegefæ mes oeve keâjves hej Gmemes vejkeâ-YeÙe veneR jnlee, otmejer Deesj yeÇÿeyegefæ mes oeve keâjves hej Gmemes Dehee$e ceW oeve keâe ØeMve ner veneR Deelee, keäÙeeWefkeâ F&Õej keâer Dehes#ee melhee$e Deewj keâewve nes mekeâlee nw? keâesF& keâesF& keânles nQ, keäÙee veejeÙeCe õefjõ nQ Ùee Deele& DeLeJee heerefÌ[le nQ? Deewj ve Jewmes nes mekeâles nQ~ yeÇÿeyegefæ keâe DeYeeJe ner Fme Øekeâej keâer Âef°Yebieer keâe keâejCe nw~ ‘meJeË KeequJeob yeÇÿe’ Fme DevegYetefle ceW Øeefleef‰le nesves kesâ efueS ‘vesefle vesefle’ GheeÙe kesâ ‘Fefle Fefle’ Fme heefjCeefle keâe ØeÙeespeve nw~
leg (efkeâvleg) Ùeled (pees oeve) ØelÙeghekeâej-DeLeË (Øeefleoeve heeves keâer DeeMee mes) Jee Heâueced Ûe (Ùee heejueewefkeâkeâ Heâue) GeföMÙe (ue#Ùe keâjkesâ) hegve: (leLee) heefjeqkeäue°b (keäuesMe kesâ meeLe DeefveÛÚe mes) oerÙeles (efoÙee peeÙe) leled (Jen) oeveb (oeve) jepemeb (jepeefmekeâ) mce=leced (keânueelee nw)~~21~~
hejvleg pees oeve Øeefleoeve heeves keâer DeeMee mes Ùee heejueewefkeâkeâ Heâue ue#Ùe keâjkesâ leLee keäuesMe kesâ meeLe DeefveÛÚe mes efoÙee peeÙe, Jen oeve jepeefmekeâ keânueelee nw~
1 – DeefOekeâebMe oeve keâes jepeefmekeâ oeve keân mekeâles nQ, keäÙeeWefkeâ Deveskeâ #es$eeW ceW ‘Fmeer peerJeve ceW efkeâmeer Øekeâej Ùee efkeâmeer met$e DeLeJee meceÙe ceW ØelÙeghekeâej heeves keâer DeeMee jKekeâj Ùee Fme oeve mes pees De° lewÙeej nesiee, Gmemes hejueeskeâ ceW megKe heeves keâer DeeMee keâjkesâ ner –’ DeefOekeâebMe ceveg<Ùe Fmeer YeeJe mes oeve keâjles nQ~ Fme mebmeej ceW meeeqòJekeâ oeve keâer mebKÙee Deuhe nesves kesâ keâejCe meeeqòJekeâ oeve keâer yeÌ[er ØeMebmee nw~
DeosMekeâeues (DeheefJe$e mLeeve Deewj DeMegYe meceÙe ceW) Dehee$esYÙe: Ûe (Deewj DeÙeesiÙe hee$e ceW) Demeledke=âleced (efØeÙe JeÛeve leLee melkeâej ve keâjkesâ) DeJe%eeleb (Ie=Cee mes) Ùeled-oeveb (pees oeve) oerÙeles (efoÙee peeÙe) leled (Jen oeve) leecemeced (leeceefmekeâ) Goeùleced (keânueelee nQ)~~22~~
DeheefJe$e mLeeve Deewj DeMegYe meceÙe ceW leLee DeÙeesiÙe hee$e ceW efØeÙe JeÛeve Deewj melkeâej jefnle YeeJe mes Ie=Cee kesâ meeLe pees oeve efoÙee peeÙe, Jen leeceefmekeâ keânueelee nw~22~
1 – ØelÙeskeâ oeve keâer ner oes efoMeeÙeW nQ – DeelcekeâuÙeeCe Deewj hejeshekeâej~ Jener oeve ßes‰ nw efpememes oelee Deewj «enerlee oesveeW keâe ner keâuÙeeCe nes, FmeefueS oeve-Oece& kesâ JÙeeKÙeelee meeJeOeeve neskeâj osMe, keâeue, hee$e Deeefo keâe met#ce efJeÛeej keâj ieÙes nQ~
oeve kesâ ceeOÙece mes Skeâ ner meeLe Dehevee keâuÙeeCe leLee hejeshekeâej meeefOele nesves mes ner oeve meeLe&keâ neslee nw~ oeve kesâ hee$e yeÇÿe nQ (keäÙeeWefkeâ mecemle ØeeefCeÙeeW ceW ÛewlevÙe ¤he mes Jener yeÇÿe efJejepeceeve nQ) Deewj oelee Yeer yeÇÿemJe¤he Ùee YeieJeeve keâe DebMe nw~ Fme YeeJe mes meJe&$e oelee Deewj «enerlee ceW yeÇÿeyegefæ Ùee YeeJevee keâe Deejeshe keâj oeve keâjves mes oelee keâe Yeer keâuÙeeCe Deewj «enerlee keâe Yeer og:Ke ceesÛeve neslee nw~
Ç
Ô
Ô leled meled ([MeeŒeeW ceW] Ô leled meled) Fefle (Fme Øekeâej) yeÇÿeCe: (yeÇÿe kesâ) ef$eefJeOe: (leerve Øekeâej) efveoxMe: (veece) mce=le: (efkeâÙee ieÙee nw) lesve (Gvemes DeLee&led leerveeW veeceeW kesâ Éeje) yeÇeÿeCee: (yeÇeÿeCe ueesie) Ûe Jesoe: (Deewj Jeso mecetn) Ûe Ùe%ee: (Ùe%e mecetn) hegje (me=ef° kesâ Deeefo keâeue ceW) efJeefnlee: (efJeefnle Ùee me=° ngS nQ)~~23~~
Jeso ceW Ôleled meled Fve leerveeW MeyoeW kesâ Éeje yeÇÿe keâe efveoxMe ngDee nw~ Fmeer mes me=ef° kesâ Deeefo keâeue ceW Ùe%ekeâlee&, JesoefJeod yeÇeÿeCe, (Ùe%e kesâ keâejCe) Jeso Deewj Ùe%e ¤he ef›eâÙee keâer me=ef° ngF& nw~
1. yeÇÿeCee Fefle hee"evlejced~
Ø
ÇÇ
Ç
lemceeled (Fme keâejCe) Deesced-Fefle-GoeùlÙe (Deesced Fme Meyo keâe GÛÛeejCe keâj) yeÇÿeJeeefoveeb (yeÇÿeJeeefoÙeeW kesâ) efJeOeeveesòeâe: (MeeŒeesòeâ) Ùe%e-oeve-lehe:ef›eâÙee: (Ùe%e, oeve Deewj lehemÙee Deeefo keâce&) ØeJele&vles (Devegef‰le nesles nQ)~~24~~
Fme keâejCe Deesced Fme yeÇÿe-JeeÛekeâ ØeCeJe Ùee ØeLece Meyo keâe GÛÛeejCe keâj yeÇÿeJeeoer ueesie MeeŒeefJeOeeve kesâ Devegmeej Ùe%e, oeve Deewj lehemÙee Deeefo keâce& keâe Deveg‰eve keâjves ceW ØeJe=òe nesles nQ~24~
›
›››
÷
leled Fefle (leled Fme yeÇÿeJeeÛekeâ Meyo keâe GÛÛeejCe keâj) cees#ekeâebef÷efYe: (cegceg#eg JÙeefòeâÙeeW kesâ Éeje) Heâueb (Heâue keâer) DeveefYemevOeeÙe (Deekeâeb#ee ve keâjkesâ) efJeefJeOee: (veevee Øekeâej kesâ) Ùe%e-lehe:-ef›eâÙee: (Ùe%e Deewj lehe ¤he keâce&) oeveef›eâÙee: Ûe (Deewj oeve keâce&) ef›eâÙevles (efkeâÙes peeles nQ)~~25~~
leled Fme yeÇÿeJeeÛekeâ Meyo keâe GÛÛeejCe keâj cegceg#egDeeW kesâ Éeje Heâue keâer Deekeâeb#ee ve keâjkesâ veevee Øekeâej kesâ Ùe%e Deewj lehe ¤he keâce& leLee oeve keâce& efkeâÙes peeles nQ~25~
1 – leled Meyo Yeer yeÇÿeJeeÛekeâ nw~ Jen hejce heefJe$e Deewj efÛeòeMegefækeâejkeâ Yeer nw, Dele: keâesF& Yeer keâce& leled Meyo keâe GÛÛeejCe keâj efkeâÙee peeÙe lees Jen MegYe neslee nw~
heeLe& (ns Depeg&ve) meÆeJes (meled, Jele&ceeve nw, Fme efJeÅeceevelee keâes mecePeeves kesâ efueS) meeOegYeeJes Ûe (Deewj meeOegYeeJe ceW DeLee&led meJeexòece YeeJe efoKeeves kesâ efueS) meled Fefle (meled Ùen Meyo) Sleled (Ùen Meyo) ØeÙegpÙeles (JÙeJeùle neslee nw) leLee (Deewj) ØeMemles (MegYe) keâce&efCe (keâce& ceW) meled-Meyo: (meled Ùen yeÇÿe JeeÛekeâ Meyo) ÙegpÙeles (ØeÙegòeâ neslee nw)~~26~~
ns Depeg&ve, meÆeJe Deewj meeOegYeeJe DeLee&led efkeâmeer Jemleg keâe DeeqmlelJe Deewj ßes‰lJe efoKeeves kesâ efueS MeeŒeeW ceW meled Meyo keâe ØeÙeesie neslee nw Deewj efJeJeen Deeefo MegYe keâceeX ceW Yeer meled Meyo keâe JÙeJenej neslee nw~26~
1 – meÆeJe Meyo keâe DeLe& DeeÛeeÙe& Mebkeâj kesâ Devegmeej – ‘Demele: meÆeJes ÙeLee DeefJeÅeceevemÙe heg$emÙe pevceefve’ – Demeled keâe meÆeJe, pewmes heg$e veneR Lee Deye heg$e keâe pevce nesves mes heg$e keâe meÆeJe ngDee nw, Ssmee ueesie keânles nQ~
Ùe%es (Ùe%e ceW) leheefme (lehemÙee ceW) oeves Ûe (Deewj oeve ceW) eqmLeefle: (Skeâefve‰ neskeâj DeJeeqmLeefle) meled Fefle (meled Fme Meyo mes) GÛÙeles (keâefLele neslee nw) Ûe leled-Dee|LeÙeb (Deewj leled DeLee&led YeieJeeve kesâ GösMÙe mes ke=âle) keâce& Ûe SJe (Deewj keâce& Yeer) meled Fefle SJe (meled veece mes) DeefYeOeerÙeles (keâefLele neslee nw)~~27~~
Ùe%e, lehemÙee Deewj oeve ceW efve‰e Ùee lelhejlee meled Meyo mes keâefLele nesleer nw Deewj hejcesÕej keâer Øeerefle kesâ efueS Devegef‰le keâce& Yeer meled Meyo mes DeefYeefnle neslee nw~
1 – DeeW leled meled Ùes leerve yeÇÿeJeeÛekeâ Meyo nQ~ Ùes leerveeW Meyo Skeâ meeLe Yeer yeÇÿe kesâ JeeÛekeâ nQ Deewj he=Lekedâ ¤he mes Gvekeâe ØelÙeskeâ Meyo Yeer yeÇÿeJeeÛekeâ nw~ DeeW (De-G-ce) Ùee ØeCeJe Jewefokeâ cev$e nw~
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos ßeæe$eÙeefJeYeeieÙeesiees veece mehleoMeesÓOÙeeÙe: meceehle:~ nefj: Ô lelmeled~
heeLe& (ns Depeg&ve) DeßeæÙee (Deßeæe mes Devegef‰le) Ùeled (pees) ngleb (nesce) oòeb (oeve) lehleb (Devegef‰le neslee nw) lehe: (lehemÙee) Ùeled Ûe (Deewj pees kegâÚ) ke=âleb (efkeâÙee peelee nw) [Jes meYeer] Demeled Fefle (Demeled ¤he mes DeLee&led efJeÅeceeve veneR nw Fme Øekeâej) GÛÙeles (Gòeâ neslee nw) leled (Jes meye keâce&) ve Fn (ve Fme ueeskeâ ceW) vees (ve +G DeLee&led – veneR) ØeslÙe (hejueeskeâ ceW DeLee&led ce=lÙeg kesâ Devevlej HeâueoeÙekeâ nesles nQ~)~~28~~
ns Depeg&ve, Ùe%e, oeve, lehemÙee Ùee DevÙe keâce& Deßeæe kesâ meeLe keâjves mes Demeled veece mes keâefLele nesles nQ~ Jes meye keâce& Fnueeskeâ Deewj hejueeskeâ efkeâmeer mLeeve ceW Yeer MegYe Heâue veneR osles~28~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme jefÛele ue#e Mueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee efJe<eÙekeâ ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe ßeæe$eÙeefJeYeeieÙeesie veecekeâ mehleoMe DeOÙeeÙe meceehle~
Ùen DeOÙeeÙe 28 MueeskeâeW ceW jefÛele nw~ Depeg&ve kesâ ØeMve kesâ Gòej ceW ßeerYeieJeeve ves ÙeneB ef$eefJeOe ßeæe keâe efJeMes<e JeCe&ve efkeâÙee nw~ Fme keâejCe Fme DeOÙeeÙe keâe veece ßeæe$eÙeefJeYeeieÙeesie ngDee nw~ ef$eefJeOe ßeæe kesâ Deefleefjòeâ Fme DeOÙeeÙe ceW meeeqòJekeâ Deeefo kesâ Yeso mes ef$eefJeOe Deenej, ef$eefJeOe Ùe%e, ef$eefJeOe lehemÙee, ef$eefJeOe oeve Deeefo kesâ efJe<eÙe ceW Yeer efJeMes<e ¤he mes DeeueesÛevee ngF& nw~
meòJe Deeefo iegCeeW kesâ Yeso mes ceveg<ÙeeW keâer ef$eefJeOe Øeke=âefle Ùee Devle:keâjCe-Je=efòe GlheVe nesleer nw~ Fme keâejCe Øeke=âefle-Yeso mes Gvekeâer ßeæe Yeer meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Deewj leeceefmekeâ nesleer nw~ meeeqòJekeâ ßeæeÙegòeâ meeOekeâ osJeleeDeeW keâer hetpee keâjles nQ, jepeefmekeâ Øeke=âefle Jeeues ceveg<Ùe keâecevee-Ùegòeâ efÛeòe mes Ùe#e, je#eme Deeefo keâer hetpee keâjles nQ~ efHeâj leeceefmekeâ ceveg<Ùe jesie-cegefòeâ Deeefo keâer keâecevee keâjkesâ Yetle, Øesle Deeefo keâer Gheemevee keâjles nQ~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘ceQves meYeer Øekeâej kesâ meeOeve efkeâÙes nQ~ meeOevee leerve Øekeâej keâer nw – meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Deewj leeceefmekeâ~ meeeqòJekeâ meeOeve ceW ceveg<Ùe JÙeekegâue neskeâj YeieJeeve keâes hegkeâejles nQ Ùee Gvekeâe veece ueskeâj heÌ[s jnles nQ~ GveceW DevÙe keâesF& Heâueekeâeb#ee veneR jnleer~’’ DeLee&led efve<keâece YeeJe mes kesâJeue F&Õej keâes Øeehle keâjves kesâ efueS Ùee YeieJeeve kesâ ÛejCeeW ceW Yeefòeâ ueeYe kesâ GösMÙe mes JÙeekegâue neskeâj Gvekeâes hegkeâejvee Ùee Gvekeâe veece pehevee DeLeJee Devegjeie kesâ meeLe Gvekesâ veece-iegCeieeve keâjvee Deeefo keâes meeeqòJekeâ meeOevee keânles nQ~ FmeceW yeenjer Dee[cyej Ùee Deveg‰eve kegâÚ Yeer veneR nw~ efÚhe keâj Skeâevle ceW – ‘ceves, keâesves Jee yeves’ DeLee&led ceve ceW, keâesves ceW Ùee Jeve ceW Gvekeâer ØemeVelee kesâ efueS Thej efueefKele leerveeW Øekeâej keâer meeOevee keâjvee ner meeeqòJekeâ meeOevee nw~
efHeâj jepeefmekeâ meeOevee kesâ mecyevOe ceW GvneWves keâne nw – ‘‘jepeefmekeâ meeOeve ceW veevee Øekeâej keâer pees Øeef›eâÙeeÙeW nQ, pewmes Fleveer yeej hegj§ejCe keâjvee nesiee, Fleveer yeej leerLe&Ùee$ee keâjveer nesieer, hebÛelehee keâjvee nesiee, <eesÌ[MeesheÛeej mes hetpee keâjveer nesieer Deeefo~’’ jepeefmekeâ meeOevee efJeMes<e Dee[cyej kesâ meeLe keâjveer nesleer nw~ GmeceW ueeskeâyeue, DeLe&-meeceLÙe& Deewj meceÙe keâer DeeJeMÙekeâlee nw~ Fmemes ueesieeW ceW ØeÛeej neslee nw~ efkeâmeer-efkeâmeer #es$e ceW Fmemes legjvle Heâue Yeer efceuelee nw~ pewmes jesie mes cegòeâ keâjvee, cegkeâocee efpelee osvee Deeefo, efkeâvleg Gmemes F&ÕejueeYe kesâ ceeie& ceW efJeMes<e meneÙelee veneR nesleer~
leeceefmekeâ meeOevee kesâ mecyevOe ceW Yeer GvneWves keâne nw – ‘‘leeceefmekeâ meeOeve leceesiegCe keâe DeeßeÙe keâjkesâ meeOeve keâjvee nw~ ‘peÙe keâeueer! keäÙee let oMe&ve veneR osieer? Ùeefo oMe&ve veneR osleer lees DeYeer ieues ceW Útje Ûeuee otBiee~’ Fme meeOevee ceW MegæeÛeej veneR nw~’’
meòJe, jpe Deewj lece kesâ Yeso mes Deevevo Yeer leerve Øekeâej keâe nw~ ßeerjeceke=â<CeosJe keâer Gefòeâ nw – ‘‘Deevevo leerve Øekeâej keâe nw – efJe<eÙeevevo, Yepeveevevo Deewj yeÇÿeevevo~ meeOeejCe ceveg<Ùe efpemes ueskeâj meoe ceòe jnles nQ – keâece-keâebÛeve keâe Deevevo – Gmekeâe veece efJe<eÙeevevo nw~ GVele ceveg<Ùe F&Õej keâe veeceiegCe ieekeâj pees Deevevo heelee nw Gmekeâe veece Yepeveevevo nw~ Deewj YeieJeeve kesâ oMe&ve mes pees Deevevo efceuelee nw Gmekeâe veece yeÇÿeevevo nw~’’
meòJe, jpe, lece Fve leerve iegCeeW keâer Deleerle DeJemLee keâe veece ef$eiegCeeleerle DeJemLee nw~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves yengle ner megvoj {bie mes Fme DeJemLee keâes mecePeeÙee nw – ‘‘De%eevekeâeBše efvekeâeueves kesâ efueS %eeve-keâeBše meb«en keâjvee neslee nw, Fmekesâ Devevlej %eeve Deewj De%eeve oesveeW keâeBšeW keâes HeWâkeâ osves hej efJe%eeve GlheVe neslee nw~ F&Õej nQ, Fme %eeve mes GvnW efJeMes<e ¤he mes peevevee neslee nw~ Gvemes yeeleÛeerle keâjveer nesleer nw – Fmeer keâe veece efJe%eeve nw~ Fmeer keâejCe YeieJeeve (ßeerke=â<Ce) ves Depeg&ve mes keâne Lee – ‘‘legce ef$eiegCeeleerle nes peeDees~’’
Fme efJe%eeve keâes Øeehle keâjves kesâ efueS efJeÅee-ceeÙee keâe DeeßeÙe uesvee heÌ[lee nw~ F&Õej melÙe nQ, peieled DeefvelÙe (efceLÙee) nw, Ssmee efJeÛeej DeLee&led efJeJeskeâ-JewjeiÙe~ efHeâj Gvekeâe veeceiegCe-keâerle&ve, OÙeeve, meeOegmebie, ØeeLe&vee Deeefo efJeÅee ceeÙee kesâ Devleie&le nw~ efJeÅee-ceeÙee ceevees Úle hej ÛeÌ{ves kesâ Deeqvlece meesheeve nQ, Deewj Skeâ-oes, meerÌ{er ÛeÌ{ves hej ner Úle efceueleer nw (Úle hej ÛeÌ{vee ner F&Õej ueeYe nw~) F&Õej ueeYe Ùee efJe%eeve keâer DeJemLee keâes ner ‘ef$eiegCeeleerle DeJemLee’ keânles nQ~’’
YeieJeeve ßeerke=â<Ce ves keâne nw – Øeke=âefle kesâ Yeso mes Deenej Yeer ef$eefJeOe nQ, efHeâj Ùe%e, lehemÙee Deewj oeve Yeer ef$eefJeOe nQ~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves Øeke=âefle Yeso mes Ûeej Øekeâej kesâ ceveg<ÙeeW keâer yeele yeleeÙeer nw – ‘‘peerJe Ûeej Øekeâej kesâ keâns ieÙes nQ~ yeæ, cegceg#eg, cegòeâ Deewj efvelÙe~ ...yeæpeerJe keâes efkeâmeer lejn Ûewve veneR Deelee~ Fleves og:Ke, Fleves Meeskeâ heeles nQ, Fleveer efJeheefòeÙeeW keâes Pesueles nQ lees Yeer ÛewlevÙe veneR neslee~ yeæpeerJe mebmeej ceW DeLee&led keâece-keâebÛeve ceW Deemeòeâ nQ, keâuebkeâ-meeiej ceW ceive nQ, efkeâvleg mecePeles nQ efkeâ nce cepes ceW nQ~...’’
‘‘pees ueesie mebmeej-¤he peeue keâes HeâeÌ[keâj Yeeieves keâer Ûes°e keâjles nQ, GvnW cegceg#eg peerJe keânles nQ~ pees cegceg#eg Ùee cegòeâ nQ, mebmeej Gvekesâ meeceves DevOee ketâDeeB mee Øeleerle neslee nw, DeÛÚe veneR ueielee, Fme keâejCe keâesF&-keâesF& %eeve ueeYe kesâ Devevlej Mejerj ÚesÌ[ osles nQ~ pees ueesie mebmeej-peeue HeâeÌ[keâj Yeeieves keâer Ûes°e keâjles nQ, GveceW meYeer Yeeie veneR mekeâles~ pees oes-Ûeej JÙeefòeâ (mebmeej peeue HeâeÌ[keâj) Yeeieles nQ Jes ner cegòeâ peerJe nQ~ ...veejo Deeefo efvelÙe peerJe nQ keäÙeeWefkeâ Jes ueesie keâYeer mebmeej-peeue ceW veneR HeBâmeles~’’
FvneR Ûeej Øekeâej kesâ ceveg<ÙeeW kesâ efueS Øeke=âefle-Yeso mes ef$eefJeOe Deenej, ef$eefJeOe Ùe%e, ef$eefJeOe lehemÙee Deewj ef$eefJeOe oeve keâe efJeOeeve nw~ Fmeer keâejCe Fme DeOÙeeÙe ceW meeOevee kesâ Debie ¤he mes Deenej, Ùe%e, lehemÙee Deewj oeve efJeMes<e ¤he mes Gheefo° ngS nQ~
Fme DeOÙeeÙe ceW Deenej-Megefæ kesâ efJe<eÙe ceW ßeerYeieJeeve ves efJeMes<e cenòJehetCe& GheosMe efoÙee nw~ efJeefYeVe celeJeeefoÙeeW ves Deheves-Deheves hejmhej efJejesOeer oeMe&efvekeâ Âef°keâesCeeW mes DeenejMegefæ keâe efJeÛeej efkeâÙee nw~ HeâuemJe¤he efJeMegæ KeeÅe efveJee&Ûeve, pees Oece&peerJeve ieef"le keâjves kesâ efueS DelÙevle DeeJeMÙekeâ nw, keâe efJe<eÙe yengle ner peefšue nes ieÙee nw~ pees GheeÙe nw, Jener ue#Ùe ceW heefjCele nes ieÙee nw~
DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deenej Meyo keâer JÙeeKÙee keâjles ngS efueKee nw – ‘‘FeqvõÙeeW kesâ Éeje efJe<eÙeeW keâe pees DeenjCe efkeâÙee peelee nw Jener Deenej nw~ Gmeer mes ÙeLeeLe& ceW efÛeòeMegefæ nesleer nw~’’ DeeÛeeÙe& jeceevegpe ves Deenej Meyo mes KeeÅe Jemleg keâe ner DeLe& efkeâÙee nw~ ßeerYeieJeeve ves Deenej keâes meòJeeefo Yeso mes leerve YeeieeW ceW efJeYeòeâ efkeâÙee nw~ Dele: Jele&ceeve Ùegie ceW efnvog meceepe kesâ Yeerlej KeeÅeeKeeÅe keâe efJeÛeej yengle ner peefšue mecemÙee ceW heefjCele nes ieÙee nw~ Fme hej OÙeeve oskeâj mJeeceer efJeJeskeâevevopeer ves (YeefòeâÙeesie «evLe ceW) keâne nw – Mebkeâj Deewj jeceevegpe Fve oesveeW keâer JÙeeKÙeeÙeW hejmhej efJejesOeer ¤he mes Øeleerle nesves hej Yeer oesveeW ner melÙe Deewj DeeJeMÙekeâ nQ~ met#ce Mejerj Ùee ceve keâe mebÙece ceebmeefheC[ceÙe mLetue Mejerj kesâ mebÙece mes GÛÛelej keâeÙe& nw mener, efkeâvleg met#ce Mejerj keâe mebÙece keâjves kesâ efueS henues mLetue keâe mebÙece keâjvee DeeJeMÙekeâ nw~ Dele: Ùen efJeÛeej Ùegefòeâ-efmeæ Øeleerle neslee nw efkeâ KeeÅeeKeeÅe keâe efJeÛeej ceve keâer eqmLejlee ¤he GÛÛeeJemLee ueeYe kesâ efueS efJeMes<e DeeJeMÙekeâ nw, veneR lees menpe ceW ceve keâer eqmLejlee ueeYe keâjvee mecYeJe veneR nw efkeâvleg Deepekeâue nceejs kegâÚ mecØeoeÙeeW kesâ ueesieeW ves Deenej Deeefo kesâ efJeÛeej ceW Flevee keâójheve, DeLe&nerve efveÙeceeW keâe Flevee yevOeve keâj [euee nw, ceevees GvneWves Oece& keâes jmeesF& Iej ceW Yej efoÙee nw~ Ssmee Oece& Skeâ efJeMes<e Øekeâej keâe Demeueer peÌ[Jeeo cee$e nw~ Jen ve %eeve nw, ve Yeefòeâ nw Deewj ve keâce& ner~’’
Jele&ceeve efnvot meceepe kesâ efJeefYeVe mecØeoeÙe KeeÅe kesâ ‘peeefle-oes<e’ Deewj ‘DeeßeÙe-oes<e’ kesâ Thej ner meejs cenòJe keâe Deejeshe keâj yew"s nQ, HeâuemJe¤he kegâÚ GheÙeesieer KeeÅe efveef<eæ KeeÅe ceW heefjCele nes ieÙes nQ Deewj DeeßeÙe-oes<e mes yeÛes jnves kesâ efueS Skeâ ßesCeer kesâ ceveg<ÙeeW keâes Skeâ Øekeâej mes Demhe=MÙe ceeve efueÙee ieÙee nw~
KeeÅeeKeeÅe kesâ mecyevOe ceW ßeerjeceke=â<CeosJe keâer Skeâ-oes JeeefCeÙeeW mes Fme efJe<eÙe ceW veÙee ØekeâeMe efceuelee nw~ GvneWves keâne nw – ‘‘Metkeâj ceebme Keekeâj Yeer Ùeefo F&Õej ceW Yeefòeâ jns, lees Jen ceveg<Ùe OevÙe nw, Deewj ›eâceMe: Gmekeâes F&Õej-ueeYe DeJeMÙe nesiee Deewj nefJe<ÙeeVe Keekeâj Ùeefo keâece-keâebÛeve ceW ceve jns lees Gmes efOekeäkeâej nw~’’ DevÙe$e Øeoerhe kesâ ØekeâeMe keâe GoenjCe oskeâj GvneWves keâne nw – ‘‘...pewmes Øeoerhe kesâ ØekeâeMe kesâ meeceves keâesF& YeeieJele heÌ{lee nw Deewj keâesF& peeue keâjlee nw, efkeâvleg Øeoerhe efvee|uehle nw~’’ Øeoerhe keâe mJeYeeJe nw ØekeâeMe osvee, keâewve efkeâme {bie mes Gme ØekeâeMe keâes keâece ceW ueieelee nw FmeceW Øeoerhe keâe oeefÙelJe veneR nw~
ceeveJepeerJeve keâe GösMÙe ns YeieJeeve-ueeYe~ ØelÙeskeâ ceveg<Ùe ner KeeÅe kesâ Éeje Mejerjhees<eCe keâjlee nw~ Gme KeeÅe mes heg° Mejerj, ceve keâer meneÙelee mes meeOevee keâjles ngS ßeerYeieJeeve kesâ ÛejCekeâceueeW ceW YeefòeâueeYe keâjkesâ ceveg<Ùe OevÙe neslee nw~
KeeÅe keâe keâeÙe& nw ef›eâÙeeMeefòeâ GlheVe keâjvee~ ØelÙeskeâ KeeÅe ner "erkeâ {bie mes heÛe peeves hej Yeesòeâe kesâ Mejerj-ceve ceW Skeâ me=peveer Meefòeâ GlheVe keâjlee nw~ Yeesòeâe kesâ Øeke=âefle-Yeso mes Jen Meefòeâ meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Ùee leeceefmekeâ ØeJe=efòe ceW ¤heevleefjle nes peeleer nw~ peeefle, DeeßeÙe Deewj efveefceòe otef<ele nesves mes ØelÙeskeâ KeeÅe ner Yeesòeâe kesâ Mejerj-ceve ceW Gmeer kesâ Devegmeej ØeYeeJe efJemleej keâjsiee, Dele: KeeÅe cee$e ner Fve leerve Øekeâej kesâ oes<eeW mes cegòeâ nesvee GefÛele nw~ cegceg#eg JÙeefòeâ kesâ efueS ner KeeÅeeKeeÅe kesâ efJe<eÙe ceW efveoxMe heeueveerÙe nw~
ßeerYeieJeeve ves Fme DeOÙeeÙe ceW ef$eefJeOe Ùe%e, Mejerjeefo-Yeso mes ef$eefJeOe lehemÙee Deewj meòJeeefo-Yeso mes ef$eefJeOe oeve keâer JÙeeKÙee keâjkesâ Ùe%eeefo keâce& ceW yeÇÿeefveoxMe efoÙee nw~ Ùen yeÇÿeefveoxMe DeJeMÙe heeueveerÙe nw~ keâce& keâe MeesOeve keâj uesves kesâ efueS Ùener Skeâcee$e GheeÙe nw~ ‘‘Deesced leled meled’’ – Ùes leerveeW ner yeÇÿeJeeÛekeâ mebkeâuhe nQ~ hejyeÇÿe mes ner ‘‘Deesced leled meled’’ keâer Glheefòe nw~ Ùe%eeefo keâce& ceW Deesced (ØeCeJe) – Fme yeÇÿeJeeÛekeâ ietÌ{e#ej ¤he Jewefokeâ cev$e mes mebkeâuhe keâjvee GefÛele nw~ cees#eeefYeuee<eer JÙeefòeâ pees keâce& keâjles nQ GmeceW ‘leled’ Ùen yeÇÿeJeeÛekeâ mebkeâuhe ØeÙegòeâ neslee nw~ ‘‘meled’’ Meyo ‘‘yeÇÿe’’ ‘‘DeeqmlelJe’’ Deewj ‘‘meeOeglee’’ keâe %eehekeâ nw~ meYeer MegYe keâceeX ceW ‘meled’ Meyo kesâ ØeÙeesie keâe efveoxMe YeieJeeve ves efoÙee nw~ ‘‘Deesced leled meled’’ kesâ leerveeW MeyoeW mes ‘‘meYeer yeÇÿe nw’’ Ùener GheosMe metefÛele neslee nw~
ßeæe ner Oece&-keâceeX keâe ØeeCe-mJe¤he nw~ ßeæe kesâ meeLe Devegef‰le nesves mes ner Ùe%e, oeve, lehe Deeefo meled keâceeX ceW heefjCele nes peeles nQ Deewj Gmeer keâe Heâue MegYe neslee nw~ veneR lees meYeer keâce& efvejLe&keâ nQ Deewj ßeæe-jefnle Ùe%eeefo keâce& Demeled keâce& ceeves peeles nQ~ Gve keâceeX keâe MegYe Heâue veneR neslee, yeequkeâ DeMegYe Heâue neslee nw~
Dele: meYeer keâce& ßeæe-hetJe&keâ ‘yeÇÿeJeeÛekeâ-mebkeâuhe’ keâjkesâ keâjCeerÙe nQ~ veneR lees DeßeæehetJe&keâ Devegef‰le nesves mes Jes keâce& Demeled nes peeles nQ Deewj Jes Fme ueeskeâ Ùee hejueeskeâ ceW megHeâueoeÙekeâ veneR nesles~
ef$eefJeOe ßeæe Deewj ef$eefJeOe lehemÙee Deeefo keâce& meòJeeefo iegCeeW kesâ Yeso mes keâeÙe&keâejer nesles nQ Deewj ceveg<ÙeeW ceW pees meòJeeefo iegCe nQ Jes Yeer Deheves-Deheves keâceeX kesâ Devegmeej ner nQ~ ßeerYeieJeeve kesâJeue keâce&Heâueoelee nQ~ mJeeceer efJeJeskeâevevo ves Skeâ mLeeve ceW keâne nw – ‘‘MegYe keâce& keâe MegYe Heâue Deewj DeMegYe keâce& keâe DeMegYe Heâue nesvee DeefveJeeÙe& nw~ Fme efveÙece keâes jeskeâves keâer efkeâmeer ceW Meefòeâ veneR nQ~’’ ßeerYeieJeeve ØelÙeskeâ peerJe keâes ner MegYe keâce& keâe MegYe Heâue Deewj DeMegYe keâce& keâe DeMegYe Heâue osles nQ~ Fme efveÙece keâe efyevogcee$e Yeer JÙeefle›eâce veneR neslee DeLee&led ØelÙeskeâ keâce&keâlee& keâes Deheves-Deheves keâceeX keâe Heâue DeJeMÙe Yeesie keâjvee heÌ[lee nw Deewj yeÇÿee mes keâerš, hejceeCeg lekeâ kesâ efueS Ùener Skeâcee$e efJeOeeve nw~
keâce& keâer ieefle Deefle og%exÙe nw~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves efJeJeskeâÛet[eceefCe «evLe ceW efueKee nw – ‘‘veeYegòebâ #eerÙeles keâce& keâuhekeâesefšMelewjefhe~ DeJeMÙecesJe YeesòeâJÙeb ke=âleb keâce& MegYeeMegYeced~~’’ DeLee&led pees MegYe Ùee DeMegYe keâce& efkeâÙee ieÙee nw Gmekeâe Heâue DeJeMÙe ner Yeesievee heÌ[lee nw~ Yeesie efyevee efkeâÙes Mele keâesefš keâuhe ceW Yeer keâce& keâe #eÙe veneR neslee~
ØelÙeskeâ peerJe kesâ menœeeW keâuheeW ceW ke=âle keâce&Heâue ¤he mes ßeerYeieJeeve kesâ heeme jef#ele nQ~ Jen ÙeLeemeceÙe meYeer keâceeX keâe Heâue yeeBš osles nQ~ ØelÙeskeâ peerJe keâes ner mecemle keâceeX keâe Heâue Yeesie keâjvee heÌ[lee nw~
MegYe Deewj DeMegYe kesâ Deefleefjòeâ keâceeX keâer ef$eefJeOe eqmLeefleÙeeW keâe JeCe&ve MeeŒeeW ceW efceuelee nw –
keânleer nQ –
‘‘hegCÙeeW Jew hegCÙesve keâce&Cee YeJeefle, heehe: heehesve’’ (ye=n.Ghe.3/2/13)
‘‘leod Ùe Fn jceCeerÙeÛejCee: DeYÙeeMees n Ùeòes jceCeerÙeeb Ùeesefveced DeeheÅesjved ... DeLe
Ùe Fn keâhetÙeÛejCee: DeYÙeeMees n Ùeòes keâhetÙeeb Ùeesefveced DeeheÅesjved’’ (ÚevoesiÙe 5/10/7) DeLee&led hegCÙekeâce& mes hegCÙe keâer Glheefòe nesleer nw Deewj heehe keâce& mes heehe keâer Glheefòe nesleer nw~ jceCeerÙe DeeÛejCe keâjves Jeeues ßes‰ ÙeesefveÙeeW ceW pevce«enCe keâjles nQ Deewj efveeqvole DeeÛejCe keâjves Jeeues efveke=â° Ùeesefve ceW peeles nQ~ Ùener mebmeej keâe MeeÕele efveÙece nw~ yeÇÿee mes keâerš helebie lekeâ mecemle ØeeCeer ner Fme efveÙece kesâ DeOeerve nQ~ MegYe keâce& Deeefo kesâ Deveg‰eve kesâ HeâuemJe¤he pees ceveg<Ùe yeÇÿelJe Øeeeqhle ¤he meJeexlke=â° meeeqòJekeâ ieefle heeles nQ GvnW Yeer 360²100 · 36000 DeJeevlej keâuhe heÙe&vle Gòeâ keâce& Deeefo kesâ #eÙe kesâ efueS yeÇÿee kesâ ueeskeâ ceW jnvee heÌ[lee nw~ Fme keâce&heeMe mes cegòeâ ngS efyevee ceveg<Ùe kesâ mewkeâÌ[eW keâuhe yeerleles pee jns nQ, Gmekesâ keâce& meceehle veneR nesles~ kegâÚ keâceeX kesâ HeâuemJe¤he Mejerj OeejCe keâjkesâ megKe-og:Ke keâe Yeesie Ûeuelee jnlee nw, megKe-og:Ke kesâ Yeesie kesâ meceÙe efHeâj veÙes veÙes keâce& nesles jnles nQ~ Fmeer lejn DeieefCele pevceeW kesâ yeerpe Skeâ ner pevce ceW GlheVe nesles nQ~ ›eâceMe: Mele keâesefš keâuhe ceW Yeer keâce&Heâue-Yeesie meceehle veneR neslee~ keäÙeeWefkeâ keâce& Skeâyeej Devegef‰le nesves hej Gmekeâe Heâue DeJeMÙe ner Yeesievee heÌ[lee nw~ keâce&#eÙe keâe Skeâ DevÙe GheeÙe Yeer nw~ ßeerYeieJeeve keâer JeeCeer nw – ‘‘%eeveeeqive: meJe&keâcee&efCe Yemcemeeled kegâ®les leLee~’’
DeLee&led yeÇÿe%eeve ¤he Deeqive (ØeejyOe keâce& keâes ÚesÌ[keâj) mecemle MegYeeMegYe keâceeX keâes Yemce keâj osleer nw~ yeÇÿe%eeveeeqive kesâ Éeje oiOe nesves hej keâesF& Yeer keâce& HeâueØemet veneR nes mekeâlee~
ØelÙeskeâ ceveg<Ùe keâes Deheves-Deheves ØeejyOe keâceeX kesâ Yeesie kesâ efueS pevce-«enCe keâjvee heÌ[lee nw~ jceCeerÙe DeeÛejCe keâjves Jeeues meòJeeefo-iegCe-Ùegòeâ neskeâj pevce«enCe keâjkesâ meòJeeefo keâce& keâjles nQ~ DevÙe ueesie DevÙe Øekeâej nQ~ ßeerYeieJeeve kesâJeue ceveg<Ùe kesâ keâce&HeâueYeesie keâer JÙeJemLee keâj osles nQ, efpememes Jes Deheves-Deheves keâceeX keâe Heâue Yeesie keâjkesâ cegefòeâ kesâ ceeie&
ceW De«emej nes mekeWâ~
Depeg&ve: GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) ceneyeenes (ns ceneve Meefòeâ efJeefMe<š) ù<eerkesâMe (ns mecemle FeqvõÙeeW kesâ efveÙeecekeâ) kesâefMeefve<etove (ns kesâef<e veecekeâ Demegj-efJeveeMekeâ ke=â<Ce) mebvÙeememÙe (mebvÙeeme keâe) lÙeeiemÙe Ûe (Deewj lÙeeie keâe) leòJeb (mJe¤he) he=Lekedâ (he=Lekeâ ¤he mes) Jesefolegced (peeveves keâer) FÛÚeefce (FÛÚe keâjlee ntB)~~1~~
[keâce&lÙeeie Deewj keâcee&veg‰eve efkeâme Øekeâej DeefJejesOeer nw, Gmes peeveves kesâ efueS] Depeg&ve ves keâne – ns ceneJeerÙe&Meeueer, meJexeqvõÙeefveÙeecekeâ ù<eerkesâMe kesâefMeefve<etove ke=â<Ce, keâce&-mebvÙeeme Deewj keâce&Heâue-lÙeeie keâe DeLe& ceQ he=Lekedâ ¤he mes peevevee Ûeenlee ntB~1~
1 – cegKÙe Deewj ieewCe kesâ Yeso mes mebvÙeeme efÉefJeOe nQ~ cegKÙe mebvÙeeme Yeer efJeefJeefo<ee Deewj efJeÉled Fve oes Øekeâej kesâ nQ~ ieewCe mebvÙeeme Yeer meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Deewj leeceefmekeâ kesâ Yeso mes leerve Øekeâej kesâ nQ~ Fmeer keâes meeOeejCeleÙee lÙeeie keânles nQ~ %eeveueeYe kesâ efueS keâecÙe Deewj efveef<eæ keâce& ÚesÌ[keâj pees mebvÙeeme nw, Gmes efJeefJeefo<ee mebvÙeeme keânles nQ~ Deewj %eeveueeYe kesâ Devevlej keâce&lÙeeie nes peeves hej pees mebvÙeeme neslee nw, Jener efJeÉled mebvÙeeme nw~ Fve oesveeW Øekeâej kesâ mebvÙeemeeW keâes ner Deeßece mebvÙeeme keânles nQ~
ÙeneB %eeve Meyo mes mee#eeled Dehejes#eevegYetefle veneR mecePeer peeleer~
ßeerYeieJeeved GJeeÛe (ßeerke=â<Ce ves keâne) keâJeÙe: (efJeÉeved ueesie) keâecÙeeveeb (mJeiee&efoØeehekeâ DeÕecesOeeefo keâecÙe) keâce&Ceeb (keâceeX kesâ) vÙeemeb (lÙeeie keâes) mebvÙeemeb (mevÙeeme¤he mes) efJeog: (peeveles nQ) efJeÛe#eCee: (leòJe%eeveer ueesie) meJe&-keâce&-Heâue-lÙeeieb (Deveg‰sÙe efvelÙe vewefceefòekeâ Deeefo mecemle keâceeX kesâ Heâue kesâ lÙeeie keâes) lÙeeieb (lÙeeie) Øeeng: (keânles nQ)~~2~~
ßeerYeieJeeved ves keâne – efJeÉeved ueesie mJeiee&efo-Øeehekeâ DeÕecesOeeefo keâecÙe keâceeX kesâ lÙeeie keâes mebvÙeeme ¤he mes peeveles nQ, Deewj leòJe%eeveer ueesie Deveg‰sÙe efvelÙe vewefceefòekeâ mecemle keâceeX kesâ Heâue kesâ lÙeeie keâes lÙeeie keânles nQ~
1 – hebef[le ueesie heg$esef° Deewj pÙeesefle°esce Ùeeie Deeefo efJeefnle keâecÙe keâceeX kesâ lÙeeie keâes DeLee&led Heâue meefnle mecemle keâceeX kesâ mecÙekedâ lÙeeie keâes mebvÙeeme keânles nQ Deewj leòJeoMeea %eeveerueesie Heâue kesâ meeLe keâecÙe, efvelÙe, vewefceefòekeâ Deeefo mecemle keâceeX kesâ lÙeeie keâes ner lÙeeie keânles nQ~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves keâne nw mebvÙeeme Deewj lÙeeie oesveeW MeyoeW keâe Skeâ ner DeLe& nw~
Ø
Skesâ (keâesF& keâesF&) ceveeref<eCe: (hebef[le, meebKÙeJeeoer) keâce& (mecemle keâce&) oes<e-Jeled (oes<eÙegòeâ DeLee&led yevOeve kesâ keâejCe nQ) Fefle (Fme efueS) lÙeepÙeb (lÙeeie keâjves ÙeesiÙe) Øeeng: (keânles nQ) Dehejs Ûe (otmejs ueesie DeLee&led ceerceebmekeâ Jeie&) Ùe%e-oeve-lehe:keâce& (Ùe%e-oevelehe ¤he keâce&) ve lÙeepÙeced (lÙeeie keâjves ÙeesiÙe veneR nQ) Fefle (Ssmee keânles nQ)~~3~~
[De%eeveer kesâ efueS HeâuelÙeeie cee$e ner lÙeeie Meyo keâe DeLe& nw, efkeâvleg keâce& lÙeeie veneR nw~ Fmeer yeele keâes otmejs cele-celeevlejeW keâe KeC[ve keâjkesâ o=Ì{ keâjves kesâ efueS celeYeso efoKee jns nQ~] keâesF&-keâesF& hebef[le mecemle keâceeX keâes oes<eÙegòeâ nw Fme efueS lÙeeie keâjves ÙeesiÙe keânles nQ~ otmejs ceerceebmekeâ Jeie& Ùe%e-oeve-lehe ¤he keâce& lÙeeie keâjves ÙeesiÙe vener nw, Ssmee keânles nQ~ keäÙeeWefkeâ efJeefnle keâce& keâe lÙeeie keâjves mes heehe neslee nw, Dele: Ùe%eeefo ceW JewOe heMegeEnmee ceW oes<e veneR nw, Ùener Gvekeâe cele nw~3~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves keâne nw efkeâ – keâce&Heâue lÙeeie Skeâ meeeqòJekeâ iegCe nw~ pees ueesie hejceeLe&oMeea Deewj Deelce%eeveer nQ Gvekeâe meJe&keâce&mebvÙeeme ¤he %eeveefve‰e ceW ner DeefOekeâej nw~ keâce&lÙeeie Skeâ DeJemLee efJeMes<e nw~ JewOe keâce& efve<keâece YeeJe mes Devegef‰le nesves hej efÛeòeMegefæ nesleer nw, efpememes keâce&yevOeve keâš peelee nw~
Ø
Ç
Yejle-meòece (ns Depeg&ve) le$e (Gme) lÙeeies (lÙeeie ceW) ces (cesje) efve§eÙeb (efveef§ele efmeæevle) ëe=Ceg (megvees) heg®<e-JÙeeIeÇ (ns heg®<e-ßes‰ Depeg&ve) lÙeeie: efn (lÙeeie ner) ef$eefJeOe: (leerve Øekeâej kesâ iegCeeW kesâ Yeso mes) mecØekeâere|lele: (MeeŒeeW ceW mecÙekedâ ¤he mes keâefLele ngDee nw)~~4~~
ns Depeg&ve, lÙeeie kesâ efJe<eÙe ceW cesje efveef§ele efmeæevle megvees~ ns heg®<eßes‰ Depeg&ve, MeeŒeeW ceW iegCeeW kesâ Yeso mes lÙeeie keâes leerve Øekeâej mes keâne ieÙee nw~4~
Ùe%e-oeve-lehe:keâce& (Ùe%e-oeve-lehe ¤he keâce&) ve lÙeepÙeb (lÙeeie keâjves ÙeesiÙe veneR nQ) leled (Jen) keâeÙe&ced SJe (DeJeMÙe keâjCeerÙe nw) Ùe%e: (keäÙeeWefkeâ Ùe%e) oeveb (oeve) lehe: SJe Ûe (Deewj lehemÙee ¤he keâce&) ceveeref<eCeeb (ceveveMeerue %eeefveÙeeW kesâ) heeJeveeefve (efÛeòeMegefækeâejkeâ nw)~~5~~
Ùe%e-oeve-lehe ¤he keâce& lÙeeie keâjves ÙeesiÙe veneR nQ, yeequkeâ Jen DeJeMÙe keâjCeerÙe nw, keäÙeeWefkeâ Ùes keâce& Heâueekeâeb#ee jefnle ceveeref<eÙeeW kesâ efueS efÛeòeMegefæ keâejkeâ nQ~5~
1 – MeeŒeeW ceW meòJe, jpe Deewj lece Fve leerve iegCeeW kesâ Yeso mes Ùe%e, oeve Deewj lehemÙee Yeer ef$eefJeOe nQ, Gvekeâer JÙeeKÙee henues nes Ûegkeâer nw Deewj Ùes ÛeejeW ÙegieeW kesâ efueS nQ efkeâvleg cevegmebefnlee ceW keâefueÙegie kesâ efueS oeveOece& keâe ner efJeMes<e cenòJe efoÙee ieÙee nw~
‘lehe: hejb ke=âles Ùegies, $esleeÙeeb %eevecegÛÙeles~ Éehejs Ùe%ecesJeengoe&veceskebâ keâueew Ùegies~~’ DeLee&led melÙeÙegie ceW lehemÙee ner ßes‰ Oece& Lee, $esleeÙegie ceW %eeve, ÉehejÙegie ceW Ùe%e Deewj keâefueÙegie ceW Skeâcee$e oeve-Oece& ner ßes‰ nw~
oeve Ûeej Øekeâej kesâ nQ – Oece& Ùee %eeve oeve, efJeÅee oeve, ØeeCe oeve Deewj DeVe oeve~ oesveeW ceW Oece& oeve Ùee DeeOÙeeeqlcekeâ %eeve oeve ner ßes‰ oeve nw~ efÉleerÙe efJeÅee oeve Fmekeâe DeLe& nw mecemle Deheje efJeÅeeDeeW keâe oeve~ MeeŒeeefo meefnle efpeleves Øekeâej keâer efJeÅeeÙeW efMe#eCeerÙe nQ, meYeer keâer efMe#ee, heÌ{evee Deewj efmeKeevee Yeer oeve nw~ Fme keâejCe Yeejle kesâ efnvot meceepe ceW henues Oeve kesâ efJeefveceÙe mes efJeÅeeoeve veneR neslee Lee~ DeeÛeeÙe& Ùee ieg® kesâ mLeeve ceW peekeâj Úe$e Ùee efMe<Ùe efJeÅee meerKeles Les~ ÙeneB lekeâ efkeâ DeLe&keâjer efJeÅeeÙeW Yeer Oeve efyevee efueS heÌ{eÙeer peeleer LeeR Fmeer keâejCe Gme efMe#eCe keâes efJeÅeeoeve keânles nQ~ Fmeer keâejCe ØeeÛeerve meceÙe ceW ieg® efMe<Ùe keâe mecyevOe yengle ner heefJe$e Deewj ceOegj Lee leLee efMe<ÙeeW kesâ ùoÙe ceW ieg® kesâ Øeefle Dešue ßeæe Deewj ke=âle%elee keâe YeeJe efoKeeF& heÌ[lee Lee~
le=leerÙe ØeeCe oeve~ efkeâmeer keâes mesJee megßet<ee kesâ Éeje leLee Deew<eefOe FlÙeeefo mes yeÛee uesvee DeLee&led ce=lÙeg-keâJeefuele JÙeefòeâ keâer ce=lÙeg kesâ cegKe mes j#ee keâjvee, le=leerÙe Øekeâej keâe oeve nw~
ÛelegLe& DeVeoeve~ Jele&ceeve Ùegie ceW DeVeoeve ØeeÙe: meJe&$e Skeâ efJeMes<e Øeefle‰e hee jne nw Deewj Fme DeVeoeve mes Deveskeâ oefjõ-oerve-og:Keer Gheke=âle nes jns nQ~ ieerlee kesâ GheosMe kesâ Devegmeej ÙeesiÙehee$e ceW Dee|hele nesves hej Jen oeve meeeqòJekeâ neskeâj oelee Deewj «enerlee oesveeW keâe efJeMes<e keâuÙeeCe keâe keâejCe nes mekeâlee nw~
heeLe& (ns Depeg&ve) Sleeefve (Ùes) keâcee&efCe (keâce&) leg Deefhe (efkeâvleg) mebieb (Deemeefòeâ) Heâueeefve Ûe (Deewj Heâueekeâeb#ee) lÙekeälJee (lÙeeie keâjkesâ) keâle&JÙeeefve (DeJeMÙe keâle&JÙe nw) Fefle (Ùen) ces (cesje) efveef§eleced (efveef§ele) Gòececed (Gòece) celeced (cele Ùee efmeæevle nw)~~6~~
ns Depeg&ve, efkeâvleg Ùes keâce& Deemeefòeâ, keâle=&lJeeefYeceeve Deewj Heâueekeâeb#ee lÙeeie keâjkesâ kesâJeue F&ÕejejeOevee ¤he mes keâjvee GefÛele nw, Ùener cesje efveef§ele Gòece cele nw~
efveÙelemÙe leg (efkeâvleg efvelÙe) keâce&Ce: (keâce&) mevvÙeeme: (lÙeeie Ùee DekeâjCe) ve GheheÅeles (Ùegefòeâ Ùegòeâ veneR nw) ceesneled (De%eeve mes) lemÙe (Gme efvelÙe keâce& keâe) heefjlÙeeie: (lÙeeie) leeceme: (leeceefmekeâ ¤he mes) heefjkeâere|lele: (keâefLele nw)~~7~~
(mJeOecee&vegmeej DeefOekeâej Øeehle) efvelÙe keâce& keâe lÙeeie GefÛele veneR nw keäÙeeWefkeâ efvelÙekeâce& efÛeòeMegefæ kesâ Éeje cees#e kesâ nsleg nQ~ De%eeve yeuehetJe&keâ keânueelee Gme efvelÙe keâce& keâe lÙeeie leeceefmekeâ nw~
1 – mJeOecee&vegmeej DeefOekeâejØeehle MeeŒeefJeefnle keâce& ner efveÙele keâce& nw, Dele: efvelÙe keâce& DeJeMÙe keâle&JÙe nw~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – pees ceveg<Ùe cegceg#eg nesves hej Yeer Deveelce%e nw Jener JÙeefòeâ efvelÙekeâce& keâe DeefOekeâejer nw~ Gmekesâ efueS efvelÙekeâceeX keâe mebvÙeeme GefÛele veneR nw~ keâce&lÙeeie DeeOÙeeeqlcekeâ DevegYetefle keâe Skeâ GÛÛe mlej nw~ efnmeeye keâjkesâ keâce&lÙeeie Oece& kesâ #es$e ceW efJeMes<e HeâueoeÙekeâ veneR neslee~ ßeerjeceke=â<CeosJe keâer JeeCeer ceW Fme efJe<eÙe keâe veÙee ØekeâeMe efceuelee nw~ GvneWves Skeâ meceÙe keâne Lee – peye Skeâ yeej nefj veece Ùee jece veece uesles ner Mejerj ceW jesceebÛe neslee nw Ùee DeeBKeeW ceW DeeBmet Dee peeles nQ leye efve§eÙe peeve uesvee efkeâ mevOÙee-Jevove Deeefo keâce& keâjves keâer DeeJeMÙekeâlee veneR jn ieÙeer nw~ leye keâce&lÙeeie keâe DeefOekeâej ngDee nw Deewj keâce& Deheves Deehe Útšles pee jns nQ~ leye kesâJeue jece veece Ùee nefj veece Ùee DeeWkeâej keâe pehe keâjves mes ner keâece yevesiee~ mevOÙee ieeÙe$eer ceW Deewj ieeÙe$eer DeeWkeâej ceW ueÙe Øeehle nes peeleer nw~ Heâue nesves mes Hetâue Deheves Deehe efiej peelee nw, Yeefòeâ Heâue nw Deewj keâce& Hetâue nw~ F&Õej-ueeYe nesves mes efHeâj keâce& veneR keâjvee heÌ[lee, ceve Yeer veneR ueielee~ meceeefOe nesves hej mecemle keâceeX keâe lÙeeie Deheves Deehe nes peelee nw~ hetpee pehe Deeefo keâce&, efJe<eÙe keâce& meYeer keâe heefjlÙeeie nes peelee nw~ ÙeneB lekeâ efkeâ Gvekeâe veece iegCe ieeve Yeer yevo nes peelee nw~ Fmeer Øekeâej %eeefveÙeeW keâe Yeer keâce&lÙeeie neslee nw~ keâce& efkeâleves efoveeW lekeâ? efpeleves efoveeW lekeâ Mejerj ceW DeefYeceeve jnlee nw~
Ùeled (pees) keâce& (keâce&) og:Keced SJe (og:Ke pevekeâ ner) Fefle (Ssmee meesÛekeâj) keâeÙe-keäuesMe-YeÙeeled (Meejerefjkeâ keâ° kesâ YeÙe mes) lÙepesled (lÙeeie keâjlee nw, keâce& keâjves mes efJejle jnlee nw) me: (Jen) jepemeb (jepeefmekeâ) lÙeeieb (lÙeeie) ke=âlJee (keâjkesâ) lÙeeie-Heâueb (lÙeeie keâe Heâue) ve SJe ueYesled (Øeehle veneR keâj mekeâlee)~~8~~
(pees keâce& og:Ke pevekeâ ner nw, Ssmee meesÛekeâj Meejerefjkeâ keâ° kesâ YeÙe mes lÙeeie keâjles nQ, Jen jepeefmekeâ lÙeeie keâjkesâ lÙeeie keâe Heâue Øeehle veneR keâj mekeâlee Fmeer keâes ÙeneB efoKee jnW nQ) keâce& keâjves ceW yeÌ[e keâ<š neslee nw mecePekeâj pees Meejerefjkeâ keâ<š kesâ YeÙe mes keâce& lÙeeie keâjlee nw Gmekeâe Jen lÙeeie jepeefmekeâ lÙeeie nw~ Fme lejn pees keâle&JÙe keâceeX keâe lÙeeie keâjlee nw Jen lÙeeie keâe ÙeLeeLe& Heâue cees#e veneR Øeehle keâj mekeâlee~
Depeg&ve (ns Depeg&ve) mebieb (Deemeefòeâ) Heâueb Ûe SJe (Deewj Heâueekeâeb#ee keâes Yeer) lÙekeälJee (heefjlÙeeie keâjkesâ) keâeÙe&ced (keâle&JÙe keâce&) Fefle SJe (Fmeer Øekeâej) Ùeled (pees) efveÙeleb keâce& (efvelÙe keâce& Ùee DeJeMÙe keâle&JÙe ¤he mes efJeefnle keâce&) ef›eâÙeles (Devegef‰le neslee nw) me: (Jen) lÙeeie: (lÙeeie DeLee&led keâce&HeâuelÙeeie) meeeqòJekeâ: (meeeqòJekeâ nw) cele: (cesje DeefYecele nw)~~9~~
(keâle=&lJeeefYeceeve Deewj Heâuekeâecevee keâe lÙeeie ner meeeqòJekeâ lÙeeie nw, keâce&lÙeeie veneR, Fmeer keâes mecePee keâj keân jns nQ) ns Depeg&ve, Deemeefòeâ lÙeeie Deewj Heâueekeâeb#ee keâes Yeer heefjlÙeeie keâjkesâ keâle&JÙe keâce& mecePekeâj pees efJeefnle keâce& Devegef‰le neslee nw Gme lÙeeie keâes ner meeeqòJekeâ lÙeeie keânles nQ~
meòJe-meceeefJe°: (meòJeiegCe-mecheVe) cesOeeJeer (eqmLej yegefæ Ùee yeÇÿe cesOee Ùegòeâ) efÚVemebMeÙe: (De%eeve-ke=âle mevosn mes jefnle) lÙeeieer (keâce&Heâue lÙeeieer) DekegâMeueb (DekeâuÙeeCepevekeâ) keâce& (keâce& ceW) ve Ésef° (És<e veneR keâjles) kegâMeues (megKekeâj efvelÙe keâce& ceW) ve Deveg<eppeles (Deemeòeâ Yeer veneR nesles)~~10~~
meòJeiegCe-mecheVe eqmLejyegefæ-Ùegòeâ De%eeve-ke=âle mevosn-jefnle hetJeexòeâ meeeqòJekeâ lÙeeieer heg®<e og:Kepevekeâ keâce& ceW És<e veneR jKeles Deewj megKepevekeâ keâce& ceW Yeer Deemeòeâ veneR nesles (DeLee&led jeieÉs<e mes efJecegòeâ jn keâj kesâJeue keâle&JÙe mecePekeâj keâce& keâjles jnles nQ)~10~
efn (keäÙeeWefkeâ) osnYe=lee (osnOeejer JÙeefòeâ) DeMes<ele: (hetCe&leÙee) keâcee&efCe (mecemle keâce&) lÙeòegbâ (lÙeeie keâjves ceW) ve MekeäÙeb (meceLe& veneR neslee) [Fme keâejCe] Ùe: leg (efkeâvleg pees) keâce&Heâue-lÙeeieer (keâce&-Heâue-lÙeeie keâjles nQ) me: (Jen) lÙeeieer Fefle (lÙeeieer ¤he mes) DeefYeOeerÙeles (keâefLele nesles nQ)~~11~~
keäÙeeWefkeâ osneefYeceeveer JÙeefòeâ kesâ efueS mecemle keâceeX keâe lÙeeie mecYeJe veneR nw, Dele: pees keâce& keâjkesâ Yeer Heâue keâer DeeMee ÚesÌ[ osles nQ ÙeLeeLe& ceW Jener lÙeeieer nQ~11~
ØØØ
Deefve°b (DekeâuÙeeCepevekeâ heMeg Deeefo pevce) F°b (keâuÙeeCepevekeâ osJeleeefo pevce) efceßeb Ûe (Deewj F°eefve° oesveeW efceefßele ceeveJe pevce) ef$eefJeOeb (leerve Øekeâej DeLee&led heehe, hegCÙe, efceefßele) keâce&Ce: (Oecee&Oecee&efo keâceeX keâe) Heâueced (Heâue) DelÙeeefieveeb (pees ueesie keâce&Heâue keâe lÙeeie veneR keâjles Gve mekeâece JÙeefòeâÙeeW keâe) ØeslÙe (ce=lÙeg kesâ yeeo hejueeskeâ ceW) YeJeefle (neslee nw); leg (efkeâvleg) mebvÙeeefmeveeb (keâce&Heâue-lÙeeieer Deelce%eeefveÙeeW keâe) ve keäJeefÛeled (keâYeer veneR neslee)~~12~~
pees ueesie keâce&Heâue lÙeeie veneR keâjles Gvekesâ keâcee&vegmeej ce=lÙeg kesâ yeeo Deefve° DekeâuÙeeCekeâj heMeg Deeefo pevce, F° keâuÙeeCekeâj osJeeefo pevce, F°eefve<š-efceefßele ceeveJe pevce, Fve leerve Øekeâej kesâ Heâue nesles nQ, efkeâvleg keâce&Heâue-lÙeeie keâjves Jeeues mebvÙeeefmeÙeeW keâes DeLee&led pees ueesie keâce&Heâue keâe lÙeeie keâjkesâ keâce& keâjles nQ DeLeJee pees mebvÙeemeer meeeqòJekeâ keâcee&veg‰eve kesâ HeâuemJe¤he osnelceyegefæ-jefnle neskeâj %eeve Øeehle keâj mekesâ nQ GvnW keâYeer Fme Øekeâej keâce&Heâue Yeesie veneR keâjvee heÌ[lee, DeLee&led Jes efÛejcegòeâ nes peeles nQ~12~
1 – Fme cees#eÙeesie DeOÙeeÙe kesâ ØeejcYe ceW ner ßeerYeieJeeve keâce&, Dekeâce&, efJekeâce&, efveÙele keâce&, mJeOece&, meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Deewj leeceefmekeâ keâce& Deeefo efJemleeefjle YeeJe mes mecePeeves keâer Ûes°e keâj jns nQ~ cees#eueeYe ner ceveg<ÙepeerJeve keâe hejce heg®<eeLe& nw, Fme keâejCe Gme ceeie& kesâ efJeIveeW keâe met#ce efJeMues<eCe keâjkesâ Gvekeâe efvejmeve keâj jns nQ, keäÙeesefkeâ – ‘ienvee keâce&Cees ieefle:’~
ßeerjeceke=â<Ce keâer JeeCeer Fve ienve efJe<eÙeeW kesâ mecePeves ceW meneÙelee osieer~ GvneWves menpe yeeleeW ceW keâne nw – ‘‘peerJeve keâe GösMÙe nw F&ÕejueeYe~ keâce& lees Deeefokeâeb[ nw, Jen peerJeve keâe GösMÙe veneR nes mekeâlee~ lees Yeer efve<keâece keâce& Skeâ GheeÙe nw, GösMÙe veneR~ ... Oecee&Oece& keäÙee nw, peeveles nes? Oece& keâe ceeves ÙeneB JewOe keâce& nw~ oeve keâjvee ÛeeefnS, ßeeæ, oefjõ Yeespeve Deeefo keâce& DeeJeMÙekeâ nw~ Fme Øekeâej kesâ Oece& keâes ner keâce&keâeC[ keânles nQ~ Ùen ceeie& yengle keâef"ve nw~ efve<keâece YeeJe mes keâce& keâjvee Yeer keâef"ve nw~ ... Skeâ cekeâeve ceW ßeeæ nes jne Lee, Deveskeâ ueesie Kee jns Les~ Skeâ keâmeeF& Skeâ ieeÙe keâes keâešves kesâ efueS ues pee jne Lee~ keâcepeesj keâmeeF& kesâ efueS ieeÙe keâes mecYeeuevee keâef"ve nes jne Lee~ leye Gmeves meesÛee efkeâ ‘ßeeæ kesâ cekeâeve ceW peekeâj kegâÚ Kee uetB, Mejerj ceW Meefòeâ Deeves hej ieeÙe keâes ues peeTBiee~ Gmeves Jewmee ner efkeâÙee~ efkeâvleg peye Gmeves Gme ieeÙe keâes keâeše leye pees ßeeæ keâj jne Lee Gmes Yeer ieesnlÙee keâe heehe ueiee Lee~ Fmeer keâejCe keânlee ntB efkeâ keâce&keâeC[ yengle peefšue nw~
‘‘legce ueesie keâce&lÙeeie keäÙeeW keâjesies? F&Õej keâer efÛevlee, Gvekeâe veece-iegCeieeve, efvelÙe keâce& Deeefo keâjvee nesiee~ ... keâce& DeÛÚe nw, peceerve peeslekeâj nWiee osves hej pees yeerpe yeesDeesies, Jener Giesiee, efkeâvleg keâce& efve<keâece YeeJe mes keâjvee neslee nw~ efve<keâece keâce& keâj mekeâves mes Gmekesâ HeâuemJe¤he F&Õej mes Øesce nes peelee nw~ ›eâceMe: Gvekeâer ke=âhee mes F&ÕejueeYe Yeer neslee nw~ F&Õej efoKeeF& heÌ[les nQ, Gvemes yeeleÛeerle keâer pee mekeâleer nw, pewmes ceQ legce ueesieeW mes yeele keâj jne ntB~’’
Ø
ceneyeenes (ns Depeg&ve) ke=âle-Devles (keâce& keâeC[ kesâ Devle ¤he) meeÈs (Jesoevle ceW) meJe&keâce&Ceeced (mecemle keâceeX kesâ) efmeæÙes (mecheeove kesâ efueS) Øeesòeâeefve (keâefLele) Fceeefve hebÛe-keâejCeeefve (Ùes heeBÛe keâejCe) ces (cegPemes) efveyeesOe (peeve uees)~ [meebKÙe – keâefheue-ke=âle meebKÙeMeeŒe Ùee JesoevleMeeŒe Deewj ke=âleevle Meyo mes efmeæevle-MeeŒe mecePee peelee nw, Dele: ‘meebKÙes ke=âleevles’ MeyoeW mes meebKÙe MeeŒe Deewj Jesoevle MeeŒe oesveeW ner mecePes peeles nQ]~~13~~
ns Depeg&ve, [keâce&meceeeqhle%eehekeâ] Jesoevle-MeeŒe ceW mecemle keâceeX keâer efmeefæ kesâ nsleg ¤he mes keâefLele pees heeBÛe keâejCe efveef§ele ngS nQ, GvnW legce cegPemes peeve uees~13~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – efpeme MeeŒe ceW meYeer %eeleJÙe heoeLe& mecÙekedâ ¤he mes Jee|Cele ngS nQ, Gmeer keâe veece meebKÙe nw Dele: Jesoevle ner ÙeneB meebKÙe Meyo keâe DeLe& nw~ Fme keâejCe meebKÙe Meyo keâe DeLe& Deelce%eeve Deewj ke=âleevle Meyo keâe DeLe& [keâce&meceeeqhleyeesOekeâ] Jesoevle nw~ Fme meebKÙe Jesoevle MeeŒe ceW mecemle keâceeX keâer efmeefæ DeLee&led Øeeeqhle kesâ efueS keâefLele pees heeBÛe keâejCe nQ Gvekesâ efJe<eÙe ceW legce cegPemes megve uees – Ùener leelheÙe& nw~
ßeerOej mJeeceer ves keâne nw – ‘ke=âle’ Meyo keâe DeLe& keâce& nw, Gmekeâe Devle efpemeceW neslee nw, Jener ke=âleevle nw, GmeceW DeLee&led Jesoevle efmeæevle ceW DeLeJee mecÙekedâ ¤he mes KÙeele DeLee&led ieefCele nesles nQ leòJe efpemeceW Jener meebKÙe nw, Deewj ke=âle nw (Devle efveCe&Ùe efpemeceW neslee nw, Jener meebKÙeMeeŒe nw) GmeceW Øeesòeâ Øeke=â° ¤he mes Gòeâ nw, Dele: Gmes mecÙekedâ ¤he mes peeve uees~
DeefOe‰eveb (Mejerj Ùee mLeeve) leLee (Deewj) keâlee& (Denbkeâej), he=Lekedâ-efJeOeced Ûe (leLee efJeefJeOe JÙeeheej efJeefMe°) keâjCeb (Ûe#eg ßees$e Deeefo FeqvõÙeeB) efJeefJeOee: Ûe (keâeÙe&le: Deewj mJe¤hele: efJeefJeOe Øekeâej keâer) he=LekeäÛes°e: (he=Lekeâ he=Lekeâ Ûes°eÙeW) De$e (FveceW) hebÛececed (hebÛece) owJe SJe Ûe (Ûe#eg Deeefo FeqvõÙeeW keâer DeefOe‰e$eer Deeefo osJelee Ùee meJe&Øesjkeâ DevleÙee&ceer heg®<e)~~14~~
Mejerj, Denbkeâej Deewj yegefæ, ceve meefnle meYeer FeqvõÙeeB, ØeeCe JeeÙeg kesâ keâeÙe& Deewj ÙeneB owJe DeLee&led Ûe#eg Deeefo FeqvõÙeeW keâer DeefOe‰e$eer osJelee metÙe& Deeefo DeLeJee meJe&Øesjkeâ DevleÙee&ceer heg®<e ner hebÛece keâejCe nQ~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – owJe Meyo keâe DeLe& nw Ûe#eg Deeefo FeqvõÙeeW kesâ Deveg«eenkeâ Fvõ Deeefo osJelee~ ØeLeceesòeâ Ûeej kesâ hetjkeâ ¤he hebÛece owJe neslee nw~ keâesF& keâesF& šerkeâekeâej keânles nQ efkeâ owJe Meyo keâe DeLe& nw meJe&Øesjkeâ DevleÙee&ceer~ ceneYeejle ceW efueKee nw
– ‘leLee heg®<ekeâejsCe efJevee owJeb ve efmeæÙeefle~’ DeLee&led heg®<ekeâej efyevee owJe meHeâue veneR neslee (efmeefæueeYe veneR neslee)~
owJe Deewj heg®<ekeâej ueskeâj Deveskeâ MeeŒeeW ceW efJemleeefjle DeeueesÛeveeÙeW leLee JeeeqkeäJeleC[eÙeW ngF& nQ~ efkeâmeer kesâ cele ceW owJe Meyo keâe DeLe& nw Oecee&Oece& keâe mebmkeâej~ hetJe&-hetJe& pevceee|pele Oecee&Oece& kesâ mebmkeâej ner meJee&vleÙee&ceer osJelee Ùee heg®<e keâer FÛÚe mes Heâue osles nQ~ owJe ner heg®<ekeâej ¤he mes keâceeX kesâ efveÙeecekeâ neskeâj Deewj heg®<ekeâej keâe DeeßeÙe ueskeâj Heâue oslee nw~ DeVe hekeâeves kesâ efueS efpeme Øekeâej ÛeeJeue keâer DeeJeMÙekeâlee nw, Gmemes DeefOekeâ Deeqive keâer~ ÛeeJeue Ùee Deeqive ceW efkeâmeer Skeâ keâes ÚesÌ[ osves mes DeVe lewÙeej keâjvee mecYeJe veneR nw~ owJe Deewj heg®<ekeâej keâe DeeßeÙe ueskeâj ner Oecee&Oece& ¤he keâce&Heâue Øeoeve keâjles nQ~ ceveg<Ùe kesâ heg®<ekeâej Ùee keâceexÅece Ùee keâce&Meefòeâ Yeer hetJe& pevce kesâ keâce&mebmkeâejeW kesâ Devegmeej efveÙeeqv$ele nesles nQ~ heg®<ekeâej ¤he keâce&Heâue Yeer owJe Ùee DevleÙee&ceer osJelee ner Øeoeve keâjles nQ~ ceveg<Ùe keâes peerJe kesâ keâcee&vegmeej keâce&Meefòeâ Yeer F&Õej ner osles nQ~ hetJe&pevce kesâ ØeYeeJe mes ner Fme pevce ceW heg®<ekeâej yevelee nw Deewj Gme heg®<ekeâej keâes DevleÙee&ceer osJelee Ùee hejcesÕej ner efveÙeeqv$ele keâjles nQ~
vej: (ceveg<Ùe) Mejerj-Jeekedâ-ceveesefYe: (Mejerj, ceve Deewj JeeCeer mes DeLee&led Meejerefjkeâ, ceeveefmekeâ Deewj JeeefÛekeâ) Ùeled (pees) vÙeeÙÙeb Jee (MeeŒeerÙe) efJehejerleb Jee (DeMeeŒeerÙe) keâce& (keâce&) ØeejYeles (DeejcYe neslee nw) Sles (Ùes) hebÛe (heeBÛe) lemÙe (Gme keâce& kesâ) nsleJe: (nsleg nQ)~~15~~
[Gve heebÛe kesâ Éeje mecemle keâce& nesles nQ Fmes yeleeles nQ~] ceveg<Ùe Mejerj, ceve Deewj JeeCeer mes pees GefÛele Ùee DevegefÛele keâeÙe& keâjlee nw Ùes heeBÛeeW Gvekesâ nsleg nQ~15~
le$e (meye keâceeX Ùee meye efJe<eÙeeW ceW) SJeb (Fmeer Øekeâej DeLee&led Ùes hebÛe keâejCe) meefle (jnves mes ner) leg (efkeâvleg) Ùe: (pees) kesâJeueced (efve®heeefOekeâ Demebie) Deelceeveb (Deelcee keâes) keâlee&jced (keâlee&®he mes) heMÙeefle (osKelee nw) Deke=âle-yegefælJeeled (MeeŒe Deewj DeeÛeeÙe& kesâ GheosMe kesâ DeYeeJe mes Demebmke=âle yegefæ kesâ keâejCe) me: (Jen) ogce&efle: (yegefænerve JÙeefòeâ) ve heMÙeefle (mecÙekedâ oMe&ve veneR keâjlee)~~16~~
mecemle keâceeX DeLee&led Meejerefjkeâ, JeeÛeefvekeâ Deewj ceeveefmekeâ keâceeX kesâ Ùes heeBÛe nsleg nesves hej Yeer Demebmke=âle yegefæ kesâ keâejCe pees De%eeveer JÙeefòeâ Demebie Deelcee keâes keâceeX kesâ keâlee& mecePelee nw, Jen Deheveer Yeüevle yegefæ kesâ keâejCe Deelcee keâe ÙeLeeLe& mJe¤he veneR osKe mekeâlee~16~
ÙemÙe (efpevekeâe) Denbke=âle-YeeJe: (ceQ keâjlee ntB, Fme Øekeâej YeeJe) ve (veneR nw) ÙemÙe (efpevekeâer) yegefæ: (F°eefve° yegefæ) ve efuehÙeles (efuehle veneR nesleer) me: (Jen) Fceeved ueeskeâeved (Fve mecemle ueeskeâeW keâer) nlJee Deefhe (nlÙee keâjkesâ Yeer) ve neqvle (nlÙee veneR keâjles Deewj Gmekesâ HeâuemJe¤he) ve efveyeOÙeles (nlÙee kesâ Heâue kesâ keâejCe Deeyeæ Yeer veneR nesles)~~17~~
efpevekeâe ‘ceQ keâlee& ntB’ Fme Øekeâej DenbYeeJe veneR nw, efpevekeâer F°eefve° yegefæ keâce&Heâue ceW efuehle veneR nesleer Jen Fve mecemle ueeskeâeW keâer nlÙee keâjkesâ Yeer nlÙee veneR keâjles Deewj Gmekesâ HeâuemJe¤he nlÙee kesâ keâejCe nlÙee¤he heehe ceW Deeyeæ Yeer veneR nesles~
1 – ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘efpemes "erkeâ %eeve ngDee nw efkeâ F&Õej keâlee& nw Deewj ceQ kegâÚ veneR keâjlee, Gmekesâ keâoce ie{dÌ{s ceW veneR heÌ[les~ DeBiejspe efpemes mJelev$e FÛÚe keânles nQ, Jen yeesOe Yeer JeneR osles nQ~ ... efpevneWves F&Õej keâes Øeehle keâj efueÙee nw, Jes peeveles nQ efkeâ mJelev$e FÛÚe kesâJeue osKeves keâer ner Jemleg nw~ ÙeLeeLe& ceW Jen Ùev$eer nQ Deewj ceQ Ùev$e ntB~ ... Je=#e keâer heòeer lekeâ F&Õej keâer FÛÚe efyevee veneR efnueleer, mJelev$e FÛÚe keâneB nw? meYeer F&ÕejeOeerve nw~’’
%eeveb (F°meeOeve keâe %eeve) %esÙeb (F°meeOeve keâe keâce&) heefj%eelee (Fme Øekeâej kesâ %eeve keâe DeeßeÙe) ef$eefJeOee (leerve Øekeâej) keâce&Ûeesovee (keâce&ØeJe=efòe kesâ nsleg leLee) keâjCeb (FeqvõÙe, ceve Deewj yegefæ) keâce& (ef›eâÙee) keâlee& (keâlee&) Fefle (Ùen) ef$eefJeOe: (leerve Øekeâej keâe) keâce&meb«en: (ef›eâÙee keâe DeeßeÙe nw)~~18~~
%eeve, %esÙe Deewj heefj%eelee Ùes leerve keâce&-ØeJe=efòe kesâ nsleg nQ~ keâjCe FeqvõÙe, keâce& ef›eâÙee, keâlee& keâce& kesâ Øesjkeâ Ùes leerve keâce&meb«en Ùee ef›eâÙee kesâ DeeßeÙe nQ~ Fmemes mhe° mecePe ceW Deelee nw efkeâ Deelcee efkeâmeer keâce& kesâ ØeJele&keâ Ùee DeeßeÙe veneR nw – Jen efvee|Jekeâej nw~
1 – %eeve – F°meeOeve keâe %eeve~ %esÙe – F° meeOeve keâe Oece&~ heefj%eelee – %eeve keâe DeeßeÙe~
Ø
iegCe-mebKÙeeves (meebKÙeMeeŒe ceW) %eeveb (efÛeòeJe=efòe) keâce& Ûe (Deewj keâce&) keâlee& Ûe (leLee keâlee&) iegCeYesole: (meòJe, jpe:, lece Fve leerveeW iegCeeW kesâ Yeso mes) ef$eOee SJe (leerve Øekeâej) ØeesÛÙeles (keâefLele nQ) leeefve Deefhe (Yeso meefnle GvnW) ÙeLeeJeled (ÙeLeeLe& ¤he mes) ßegCeg (megvees)~~19~~
keâefheue-ke=âle meebKÙe-MeeŒe ceW %eeve, keâce&, keâlee& meòJe Deeefo iegCeeW kesâ Yeso mes leerve Øekeâej keâefLele ngS nQ~ Gvekesâ efJe<eÙe ceW ÙeLeeLe& ¤he mes ef$eiegCeYeso yeleelee ntB megvees~19~
[%eeveer JÙeefòeâ] Ùesve (efpeme %eeve kesâ Éeje) efJeYeòesâ<eg (efJeefYeVe ¤he mes DeJeeqmLele) meJe&Yetles<eg (mecemle YetleeW ceW) DeefJeYeòeâced (DeefYeVe YeeJe mes efJeÅeceeve) Skebâ DeJÙeÙeb (Skeâ DeJÙeÙe) YeeJeced (meòee Ùee efvelÙeJemleg keâes) F&#eles (osKeles nQ) leled (Gme) %eeveb (DeÉwle %eeve keâes) meeeqòJekeâced (meeeqòJekeâ) efJeefæ (peevevee)~~20~~
efpeme %eeve kesâ Éeje hejmhej efJeYeòeâ ¤he mes ØeleerÙeceeve nesves hej Yeer Skeâ DeefÉleerÙe DeJÙeÙe Jemleg heefj° nesleer nw, Gme DeÉwle DeelceoMe&ve ¤he mecÙekedâ %eeve keâes meeeqòJekeâ %eeve keânles nQ~20~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Yee<Ùe ceW efueKee nw – DeefJeYeòeâ-mJe¤he Deelcee ØelÙeskeâ Mejerj ceW hejmhej efJeYeòeâ ¤he mes ØeleerÙeceeve nesves hej Yeer Deelcee DeekeâeMe keâer lejn Skeâ Deewj efvejJeeqÛÚVe nw, Ùener DeLe& nw~ Fme Øekeâej DeÉwle oMe&ve ner mecÙekedâ oMe&ve nw Deewj Jener meeeqòJekeâ %eeve nw, Ssmee peevevee~ Fmekesâ Deefleefjòeâ DevÙe efpeleves Øekeâej kesâ %eeve nQ, meYeer DemecÙekedâ oMe&ve Ùee De%eeve nw, Dele: Jes jepeefmekeâ Deewj leeceefmekeâ %eeve nQ~ Gme Øekeâej kesâ %eeve mes De%eeve mes GlheVe ngS ceeÙeeceÙe mebmeej keâe veeMe veneR nes mekeâlee~ peieled kesâ DeveskeâlJe ceW pees SkeâlJe-oMe&ve nw, Jener ÙeLeeLe& %eeve nw Deewj Gmes ner meeeqòJekeâ Ùeeveer meJeexòece %eeve keânles nQ~ ÙeneR %eeve mebmeej-efveJe=efòe keâe keâejCe nw~
leg (efkeâvleg) Ùeled (pees) %eeveb (%eeve) he=LekeälJesve (he=Lekedâ ¤he kesâ) meJex<eg (mecemle) Yetles<eg (ØeeCeer MejerjeW ceW eqmLele) he=Lekedâ-efJeOeeve (megKe-og:Keeefo kesâ Yeso mes hejmhej he=Lekedâ) veeveeYeeJeeved (Deveskeâ YeeJeeW Ùee #es$e%eeW keâes) Jesefòe (peevelee nw) leled (Gme) %eeveb (%eeve keâes) jepemeced (jepeefmekeâ) efJeefæ (peevevee)~~21~~
efkeâvleg pees %eeve he=Lekedâ he=Lekedâ ¤he mes mecemle ØeeCeer MejerjeW ceW eqmLele megKe og:Keeefo kesâ Yeso mes hejmhej he=Lekedâ Deveskeâ YeeJeeW Ùee #es$e%e DeelceeDeeW keâes peevelee nw, Gme %eeve keâes jepeefmekeâ peevevee~21~
Ùeled leg (efkeâvleg pees %eeve) Skeâeqmceved (efkeâmeer Skeâ) keâeÙex (Yetle-keâeÙe& Mejerj ceW) ke=âlmveJeled (hetCe&leÙee) meòebâ (Deemeòeâ neslee nw) Denwlegkeâced (Ùegefòeâ-efJe®æ) DeleòJeeLe&Jele (DeÙeLeeLe& DeLee&led ÙeLeeLe& Deelce%eeve kesâ efJejesOeer) Deuheb Ûe (Deewj Deuhe Ùee legÛÚ nw) leled (Jen %eeve) leecemeb (leeceefmekeâ) Goeùleced (keâefLele ngDee nw)~~22~~
efkeâvleg pees %eeve efkeâmeer Skeâ Yetle-keâeÙe& Mejerj ceW hetCe&leÙee Deemeòeâ neslee nw, Ùegefòeâ-efJe®æ ÙeLeeLe& Deelce%eeve kesâ efJejesOeer Deewj Deuhe Ùee legÛÚ nw, Jen %eeve leeceefmekeâ keâefLele ngDee nw~
1 – F&Õej meJe&JÙeeheer nQ efkeâvleg pees ueesie ce=efòekeâe, Øeeflecee Ùee Øemlej Deeefo keâes ner F&Õej mecePeles nQ Deewj Gmekesâ Deefleefjòeâ F&Õej kesâ mJe¤he Ùee meòee keâer OeejCee efpevnW veneR nw, Gvekesâ Fme Øekeâej %eeve keâes leeceefmekeâ %eeve keânles nQ~
Dejeie-És<ele: (Devegjeie Deewj efJeÉs<e jefnle neskeâj) DeHeâueØeshmegvee (Heâueekeâeb#ee-lÙeeieer JÙeefòeâ kesâ Éeje) efveÙeleb (DeJeMÙe keâle&JÙe ¤he mes efJeefnle DeLee&led efvelÙe keâce&) mebiejefnleced (Deveemeòeâ YeeJe mes) Ùeled (pees) keâce& (Ùeeieeefo ¤he keâce&) leled (Jen keâce&) meeeqòJekeâced (meeeqòJekeâ ¤he mes) GÛÙeles (keâefLele neslee nw)~~23~~
Heâueekeâeb#ee-lÙeeieer JÙeefòeâ jeieÉs<e ÚesÌ[keâj Deewj Deveemeòeâ YeeJe mes pees MeeŒeefJeefnle efvelÙe keâce& keâjles nQ, Gmes meeeqòJekeâ keâce& keânles nQ~23~
leg (efkeâvleg) hegve: (efHeâj mes DeLee&led "erkeâ Gmeer YeeJe mes) keâece-F&hmegvee (Heâuekeâeceer JÙeefòeâ kesâ Éeje) me +DenbkeâejsCe Jee (Ùee Denbkeâej kesâ meeLe) yeng-DeeÙeemeb (Deveskeâ keâ°meeOÙe) Ùeled (pees) keâce& (Ùeeie nesceeefo) ef›eâÙeles (Devegef‰le neslee nw) leled (Jen) jepemeced (jepeefmekeâ ¤he mes) Goeùleced (keâefLele neslee nw)~~24~~
efHeâj Heâuekeâecevee keâjkesâ Ùee Denbkeâej kesâ meeLe Deveskeâ keâ°meeOÙe keâce& Devegef‰le neslee nw, Gmekeâe veece jepeefmekeâ keâce& nw~24~
1 – ßeerjeceke=â<CeosJe kesâ GheosMeeW ceW meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ Deewj leeceefmekeâ keâceeX kesâ mecyevOe ceW Deveskeâ yeeleW nQ~ Skeâ mLeeve ceW GvneWves keâne nw – ... ‘‘meòJe iegCe (Yeefòeâ, efJeJeskeâ, JewjeiÙe, oÙee Deeefo) ve nesves mes F&Õej veneR efceueles~ jpeesiegCe ceW keâeÙe& keâe Dee[cyej neslee nw, Fme keâejCe jpeesiegCe mes leceesiegCe Dee peelee nw~ DeefOekeâ keâeceeW ceW GuePe peeves hej ceveg<Ùe F&Õej keâes Yetue peeles nQ, efkeâvleg keâce& Skeâoce ÚesÌ[e veneR pee mekeâlee~ legcnejer Øeke=âefle legcnW keâce& keâjeÙesieer~’’ jepeefmekeâ keâce& F&Õej keâes Yeguee oslee nw Deewj ueeskeâ-ceevÙe nesves keâer Deekeâeb#ee peiee oslee nw, Fme keâejCe jepeefmekeâ keâce& %eeve Ùee cees#e ueeYe kesâ efJejesOeer nw~
DevegyevOeb (YeefJe<Ùe MegYeeMegYe Heâue) #eÙeb (Oeve Deeefo keâe #eÙe) eEnmeeb (ØeeefCeÙeeW keâer eEnmee) heew®<eced Ûe (leLee meeceLÙe&) Devehes#Ùe (Dehes#ee ve jKekeâj) ceesneled (De%eeve mes) Ùeled (pees) keâce& (Ùeeieeefo keâce&) DeejYÙeles (DeejcYe efkeâÙee peeÙe) leled (Jen keâce&) leecemeb (leeceefmekeâ) GÛÙeles (keâefLele neslee nw)~~25~~
YeefJe<Ùe MegYeeMegYe Heâue, Oeve#eÙe Deewj Deheveer Meefòeâ keâe efJeÛeej ve jKekeâj De%eeve mes pees Ùeeieeefo keâeÙe& efkeâÙee peelee nw Gmes leeceefmekeâ keâce& keânles nQ~25~
1 – ßeerjeceke=â<CeosJe keâer JeeCeer ceW efceuelee nw efkeâ meòJeeefo iegCe-Yeso mes meeOevee leerve Øekeâej keâer nw~ GvneWves keâne nw – ‘‘ceQves meye Øekeâej keâer meeOeveeÙeW keâer nQ~ meeOevee leerve Øekeâej keâer nw – meeeqòJekeâ, jepeefmekeâ, leeceefmekeâ~ meeeqòJekeâ meeOevee ceW ceveg<Ùe F&Õej keâes JÙeekegâue neskeâj hegkeâejlee nw Deewj kesâJeue GvneR keâe veece ueskeâj heÌ[e jnlee nw Deewj keâesF& Heâueekeâeb#ee veneR nw~ jepeefmekeâ meeOeve ceW Deveskeâ Øekeâej keâer Øeef›eâÙeeÙeW Deewj Fleveer yeej hegj§ejCe keâjves nesies, Fleves leerLeeX ceW Ùee$ee keâjveer nesieer, hebÛelehee keâjvee nesiee, <ees[Me GheÛeejeW mes hetpee keâjveer nesieer FlÙeeefo~ leeceefmekeâ meeOeve ceW leceesiegCe keâe DeeßeÙe ueskeâj keâce& keâjvee neslee nw pewmes – ‘peÙe keâeueer ceeF& keâer, keäÙee let oMe&ve veneR osieer? Ùeefo oMe&ve veneR osleer, lees ceQ Deheves ieues ceW Útje YeeWkeâ otBiee~’ hejbleg meeeqòJekeâ meeOevee efve<keâece YeeJe mes keâjves hej F&Õej-oMe&ve Ùee yeÇÿe%eeveueeYe neslee nw~
cegòeâmebie: (Heâueekeâeb#ee-jefnle) ve +DenbJeeoer (keâle=&lJeeefYeceeve-Jee|pele) Oe=efle-GlmeenmeceeqvJele: (OewÙe& Deewj Glmeen Ùegòeâ neskeâj) efmeefæ-DeefmeæŸees: (efmeefæ Deewj Deefmeefæ ceW) efvee|Jekeâej: (efJekeâej-MetvÙe, n<e& efJe<eeo-Jee|pele) keâlee& (keâlee&) meeeqòJekeâ: (meeeqòJekeâ) GÛÙeles (keâefLele neslee nw)~~26~~
Heâueekeâeb#ee-jefnle, keâle=&lJeeefYeceeve-Jee|pele, OewÙe& Deewj Glmeen Ùegòeâ, efmeefæ Deewj Deefmeefæ ceW n<e&-efJe<eeo-jefnle, efvee|Jekeâej keâlee& keâes meeeqòJekeâ keânles nQ~ [meeeqòJekeâ keâlee& ner ieerleesòeâ Heâueekeâeb#eejefnle keâce&Ùeesieer nQ~]
Ø
Ó
jeieer (efJe<eÙeevegjeieer) keâce&HeâueØeshmeg: (keâce&Heâue keâeceer) uegyOe: (hejOeveueesYeer) eEnmeelcekeâ: (hej-heerÌ[keâ) DeMegefÛe (MeewÛeeÛeej-efJenerve) n<e&-Meeskeâ-DeeqvJele (n<e& Meeskeâ Ùegòeâ DeLee&led F° ueeYe ceW Deeveeqvole Deewj Deefve° Øeeeqhle mes og:efKele) keâlee& (keâece keâjves Jeeuee) jepeme: (jepeefmekeâ) heefjkeâere|lele: (keâefLele neslee nw)~~27~~
efJe<eÙeevegjeieer, keâce&Heâuekeâeceer, hejOeveueesYeer, hejheerÌ[keâ, MeewÛeeÛeej-efJenerve, n<e&Meeskeâ-Ùegòeâ keâlee& keâes jepeme keâlee& keânles nQ~27~
DeÙegòeâ: (DeeqmLej yegefæJeeuee) Øeeke=âle: (Demebmke=âle yegefæ Jeeuee) mleyOe: (IeceC[er) Me": (ØeJebÛekeâ) vew<ke=âeflekeâ: (otmejeW keâer Je=efòe veeMe keâjves Jeeuee) Deueme: (MeeŒeefJeefnle keâle&JÙe keâce& ceW GÅece jefnle) efJe<eeoer (Meeskeâele&) oerIe&met$eer Ûe (Deewj OeerceW mJeYeeJe Ùee Deeueme Øeke=âefle Jeeuee) keâlee& (keâlee&) leeceme: (leeceefmekeâ) GÛÙeles (keâefLele neslee nw)~~28~~
[leeceme keâlee& keâe ue#eCe yeleeles nQ ] DeeqmLej yegefæJeeuee, DeefMe°, IeceC[er, ØeJebÛekeâ, otmejeW keâer Je=efòe veeMe keâjves Jeeuee, Deeuemeer, Meeskeâele&, OeerceW mJeYeeJeJeeuee keâlee& leeceefmekeâ keânueelee nw~
1 – Øeeke=âle: – DelÙevleemebmke=âleyegefæ: (Mebkeâj) DeLee&led DelÙevle Deceee|pele ®efÛe Jeeuee~ mleyOe: – ob[Jeled ve veceefle keâmcewefÛeled (Mebkeâj) DeLee&led ob[ keâer lejn efkeâmeer kesâ meeceves efmej veneR Pegkeâelee~ vew<ke=âeflekeâ: – hejJe=efòeÛÚsove keâjves Jeeuee (Mebkeâj) DeLee&led pees Deheves mJeeLe& kesâ efueS otmejeW keâer Je=efòe keâe veeMe keâjlee nw~ oerIe&met$eer – ‘Deepe veneR, keâue keâ¤Biee’ Fme Øekeâej mes pees Je=Lee meceÙe ieBJeelee nw~
OevebpeÙe (ns Depeg&ve) yegæs: (yegefæ kesâ) Oe=les: Ûe (Deewj OewÙe& kesâ) iegCele: SJe (iegCeeW kesâ Devegmeej) ef$eefJeOeb (leerve Øekeâej kesâ) Yesob (efJeYeeie) he=LekeälJesve (he=Lekeâ-he=Lekeâ ¤he mes) DeMes<esCe (hetCe&leÙee) ØeesÛÙeceeveb (pees Gòeâ nesiee Gmes) ëe=Ceg (megvees)~~29~~
ns Depeg&ve, yegefæ kesâ Deewj OewÙe& kesâ iegCeeW kesâ Devegmeej pees leerve Øekeâej kesâ Yeso nesles nQ, GvnW ceQ he=Lekeâ he=Lekeâ ¤he mes hetCe&leÙee yeleeTbiee, megvees~29~
heeLe& (ns Depeg&ve) ØeJe=eEòe Ûe (keâce& kesâ ØeJe=efòe DeLeJee keâce&-ceeie&) efveJe=eEòe Ûe (keâce& ceW efveJe=efòe DeLeJee efveJe=efòe-ceeie&) keâeÙe&-DekeâeÙex (keâle&JÙe Deewj Dekeâle&JÙe efJe<eÙe) YeÙe-DeYeÙes (YeÙe Deewj DeYeÙe) yevOeb cees#eb Ûe (yevOeve Deewj cegefòeâ keâes) Ùee (pees yegefæ) Jesefòe (peeveleer nw) mee (Jen) yegefæ: (yegefæ) meeeqòJekeâer (meòJeiegCe ØeOeeve nw)~~30~~
ns Depeg&ve, pees yegefæ ØeJe=efòe Deewj efveJe=efòe, keâeÙe& Deewj DekeâeÙe&, YeÙe Deewj DeYeÙe yevOeve Deewj cees#e keâes peeveleer nw, Jener meeeqòJekeâ yegefæ nw~30~
ØØ
Ø
heeLe& (ns Depeg&ve) ÙeÙee (efpeme yegefæ kesâ Éeje) OeceË (MeeŒeefJeefnle keâce&) DeOeceË Ûe (Deewj MeeŒeefveef<eæ keâce&) keâeÙeË (keâle&JÙe) DekeâeÙe&ced SJe Ûe (Deewj Dekeâle&JÙe Yeer) DeÙeLeeJeled (DevegefÛele ¤he mes) Øepeeveeefle (peeves peeles nQ [DeLee&led ÙeLeeLe& ¤he mes veneR peeves peeles]) mee (Jen) yegefæ: (yegefæ) jepemeer (jepeefmekeâ nw)~~31~~
ns Depeg&ve, efpeme yegefæ kesâ Éeje Oece& Deewj DeOece&, keâle&JÙe Deewj Dekeâle&JÙe ÙeLeeLe& ¤he mes veneR peeves peeles Jener jepeefmekeâ yegefæ nw~31~
heeLe& (ns Depeg&ve) Ùee (pees yegefæ) DeOeceË (DeOece& keâes) OeceË Fefle cevÙeles (Oece& mecePeleer nw) meJe&-DeLee&ved Ûe (Deewj meYeer efJe<eÙeeW keâes) efJehejerleeved (efJehejerle ¤he mes [mecePeleer nw]) lecemee (leceesiegCe kesâ Éeje) DeeJe=lee (DeeÛÚVe nw) mee yegefæ: (Jen yegefæ) leecemeer (leeceefmekeâ nw)~~32~~
ns Depeg&ve, pees yegefæ DeOece& keâes Oece& Deewj meYeer efJe<eÙeeW keâes efJehejerle ¤he mes peeveleer nw, leceesiegCe mes DeeJe=le Jen yegefæ leeceefmekeâ nw~32~
heeLe& (ns Depeg&ve) Ùeesiesve (Ùeesieyeue Ùee yeÇÿe meceeefOe kesâ Éeje) DeJÙeefYeÛeeefjCÙee (Skeâefve‰) ÙeÙee (efpeme) Oe=lÙee (OewÙe& kesâ Éeje) ceve:-ØeeCe-FeqvõÙe-ef›eâÙee: (ceve-ØeeCe Deewj FeqvõÙe keâer ef›eâÙeeÙeW) OeejÙeles (jef#ele Ùee efveÙeefcele nesleer nQ) mee (Jen) Oe=efle: (Oe=efle) meeeqòJekeâer (meeeqòJekeâ nw)~~33~~
ns Depeg&ve, yeÇÿe ceW meceeefOe kesâ meoe Skeâefve‰ efpeme Oe=efle kesâ Éeje ceve, ØeeCe Deewj FeqvõÙeeW keâer ef›eâÙeeÙeW jef#ele Ùee efveÙeefcele nesleer nQ, Jener meeeqòJekeâ Oe=efle nw~33~
1 – Ùeesie keâe DeLe& nw meceeefOe~ Gme meceeefOe kesâ meeLe meoe mebÙegòeâ Oe=efle ner DeJÙeefYeÛeeefjCeer Oe=efle nw Deewj Jener meeeqòJekeâ Oe=efle keânueeleer nw – (Mebkeâj)~
Ø
heeLe& (ns Depeg&ve) [ceeveJe] leg (efkeâvleg) ÙeÙee (efpeme) Oe=lÙee (Oe=efle kesâ Éeje) Oece&keâece-DeLee&ved (Oece&-keâece-DeLe&) OeejÙeles (efvelÙe keâce& ¤he mes «enCe keâjlee nw) Øemebiesve (Gmekesâ meeLe) Heâueekeâeb#eer (Heâuekeâeceer Yeer neslee nw) mee (Jen) Oe=efle: (Oe=efle) jepemeer (jepeefmekeâ nw)~~34~~
ns Depeg&ve, Deemeefòeâ kesâ keâejCe Heâue keâer Deekeâeb#ee keâjkesâ efpeme Oe=efle kesâ Éeje ceveg<Ùe Oece&, keâece Deewj DeLe& keâes DeJeMÙe keâjCeerÙe ¤he mes «enCe keâjlee nw, Jener jepemeer Oe=efle nw~34~
heeLe& (ns Depeg&ve) ogcexOee: (og° yegefæJeeuee ceveg<Ùe) ÙeÙee (efpeme Oe=efle kesâ Éeje) mJehveb (efveõe) Meeskebâ (Meeskeâ) YeÙeb (YeÙe) efJe<eeob (nleeMee Ùee DeJemeeo) ceob SJe Ûe (Deewj Denbkeâej keâes) ve efJecegÃeefle (lÙeeie veneR keâjlee) mee (Jen) Oe=efle: (Oe=efle) leecemeer (leeceefmekeâ nw)~~35~~
ns Depeg&ve, og° yegefæJeeuee pees JÙeefòeâ efpeme Oe=efle kesâ Éeje efveõe, YeÙe, Meeskeâ, efJe<eeo Deewj efJe<eÙe-Yeesie keâer ceòelee veneR ÚesÌ[lee Gme Oe=efle keâes leeceefmekeâ keânles nQ~
1 – yegefæ Deewj Oe=efle leerve-leerve Øekeâej keâer nQ, ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘Deevevo Yeer leerve Øekeâej kesâ nQ~’’ Skeâ hebef[le peer mes Skeâyeej GvneWves keâne Lee – ‘‘legcemes Skeâ yeele keânlee ntB – Deevevo leerve Øekeâej kesâ nQ – efJe<eÙeevevo, Yepeveevevo Deewj yeÇÿeevevo~ ceveg<Ùe efpemes ueskeâj ceòe nw Jen keâece-keâebÛeve keâe Deevevo ner efJe<eÙeevevo nw~ F&Õej kesâ veece iegCeieeve keâjkesâ pees Deevevo neslee nw, Jener Yepeveevevo nw Deewj YeieJeeve kesâ oMe&ve mes pees Deevevo efceuelee nw Gmeer keâe veece yeÇÿeevevo nw~’’
Yejle$e+<eYe (ns Depeg&ve) leg (efkeâvleg) FoeveeR (Deye) ef$eefJeOeb (leerve Øekeâej kesâ) megKeb (megKeeW keâe [efJeJejCe]) ces (cegPemes) ëe=Ceg (megvees) Ùe$e (efpeme megKe ceW [ceveg<Ùe]) DeYÙeemeeled (DeYÙeeme kesâ keâejCe) jceles (heefjle=eqhle heelee nw) og:Ke-Devleb Ûe (leLee [meYeer] og:KeeW keâe DeJemeeve) efveieÛÚefle (Øeehle neslee nw)~~36~~
ns Depeg&ve Deye ceQ leerve Øekeâej kesâ megKeeW keâe efJeJejCe yeleelee ntB, cegPemes megve uees~ efpeme megKe kesâ oerIe&keâeue lekeâ DeYÙeeme Ùee DevegMeerueve kesâ keâejCe ceveg<Ùe heefjle=hle nes peelee nw Deewj efpeme megKe kesâ Øeehle nesves mes ceveg<Ùe kesâ mecemle og:KeeW keâe DelÙevle DeJemeeve nes peelee nw [Gme megKe keâes meeeqòJekeâ megKe keânles nQ]~36~
1 – ‘DeYÙeeme kesâ keâejCe efpeme megKe ceW ueesie jce peeles nQ Deewj efpeme megKe keâe DevegYeJe nesves mes og:Ke keâe Devle nes peelee nw – og:Keevle Meyo keâe DeLe& nw, og:Ke keâe DeJemeeve Ùee GheMece~ Gme og:Ke keâe GheMece kewâmes heelee nw? efve§eÙe kesâ meeLe heelee nw~’ (Mebkeâj)
Ó
Ø
ØØØ
Ùeled leled (pees megKe) De«es (DeejcYe ceW DeLee&led megKe kesâ DeejcYe ceW) efJe<eced FJe (efJe<e keâer lejn DeLee&led DelÙevle og:Kepevekeâ nw) heefjCeeces (Devle ceW) Dece=le-Ghececed (Dece=leleguÙe nw) Deelceyegefæ-Øemeeo-peced (Deelceefve‰yegefæ keâer ØemeVelee mes GlheVe) leled (Jen) megKeb (megKe) meeeqòJekebâ (meeeqòJekeâ ¤he mes) Øeesòeâced (keâefLele neslee nw)~~37~~
pees megKe DeejcYe ceW efJe<e keâer lejn og:KeoeÙekeâ nw, efkeâvleg heefjCeece ceW Dece=le kesâ meceeve nw Deewj pees megKe Deelceefve‰ yegefæ keâer ØemeVelee mes GlheVe neslee nw, Jener meeeqòJekeâ megKe nw~37~
1 – DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves efueKee nw – %eeve, JewjeiÙe, OÙeeve Deewj meceeefOe kesâ DeYÙeeme kesâ DeejcYe kesâ meceÙe yengle ner keâ° mJeerkeâej keâjvee heÌ[lee nw, Fme keâejCe henues Jen megKe og:Keelcekeâ Øeleerle neslee nw, efkeâvleg yeeo ceW %eeve Deewj JewjeiÙe heefjhekeäJe nesves hej Dece=leleguÙe Øeleerle nesles nQ~ efJeÉeve ueesie Gme megKe keâes ner meeeqòJekeâ megKe keânles nQ~
Ó
efJe<eÙe-FeqvõÙe-mebÙeesieeod (efJe<eÙeeW Deewj FeqvõÙeeW kesâ mebÙeesie mes GlheVe) Ùele leled (pees megKe Jen) De«es (DeejcYe ceW) Dece=leeshececed (Dece=le-leguÙe nw) [efkeâvleg] heefjCeeces (Devle ceW) efJe<eced FJe (efJe<e keâer lejn og:Kepevekeâ neslee nw) leled (Jen) megKeb (megKe) jepemeced (jepeefmekeâ) mce=leb (keâefLele neslee nw)~~38~~
[¤he, jme Deeefo] efJe<eÙeeW Deewj FeqvõÙeeW kesâ mebÙeesie mes pees megKe GlheVe neslee nw, Deewj DeejcYe ceW pees megKe Dece=le-leguÙe nw, efkeâvleg heefjCeece ceW efJe<e keâer lejn og:Kepevekeâ nw, Gmes jepeefmekeâ megKe keânles nQ~38~
Ø
Ùeled Ûe (Deewj pees) megKeb (megKe) De«es Ûe (henues) DevegyevOes Ûe (heefjCeece ceW Yeer) Deelceve: (yegefæ keâe) ceesnveb (ceesnpevekeâ nw) [Deewj pees megKe] efveõe-DeeuemÙe-Øeceeo-GlLeb ([Deefle] efveõe, DeeuemÙe Deewj DemeeJeOeevelee mes GlheVe nw) leled (Jen megKe) leecemeb (leeceefmekeâ) Goeùleced (keâefLele neslee nw)~~39~~
pees megKe DeejcYe Deewj heefjCeece ceW yegefæ keâes ceesnpevekeâ nw Deewj pees megKe Deefle efveõe, DeeuemÙe Deewj DemeeJeOeevelee mes GlheVe neslee nw, Gmes leeceefmekeâ megKe keânles nQ~39~
Ø
he=eqLeJÙeeb (he=efLeJeer ceW) efoefJe Jee (Ùee mJeie& ceW) osJes<eg Jee hegve: (DeLeJee osJeleeDeeW ceW) lele (Ssmee) meòJeb (ØeeCeer) ve Deeqmle (veneR nw) Ùeled (pees) SefYe (Fve) Øeke=âeflepew: (Øeke=âefle mes GlheVe) ef$eefYe: iegCew: (leerve iegCeeW mes) cegòebâ (cegòeâ) mÙeeled (nw)~~40~~
he=LJeer, mJeie& Deewj osJeleeDeeW ceW Ssmee keâesF& ØeeCeer Ùee Jemleg veneR nw pees Fve Øeeke=âeflekeâ meòJeeefo leerve iegCeeW mes cegòeâ nw~40~
1 – [osJeueeskeâ-efveJeemeer ØeeCeer Yeer Øeeke=âeflekeâ nQ, Fme keâejCe cejCeMeerue Yeer nQ~ osJeleeDeeW keâes pees Decej keânles nQ, Jen Gvekesâ Deehesef#ekeâ oerIe&peerJeve keâer ØeMebmee cee$e nw~ ÙeLeeLe& ceW osJelee Yeer cejCeMeerue nQ~ pees kegâÚ GlheVe neslee nw Gmekeâe veeMe Yeer DeJeMÙecYeeJeer nw~ Dele: osJelee Decej veneR nes mekeâles~ ÙeLeeLe& Decej nQ yeÇÿe, keäÙeeWefkeâ Jen mLeeve, keâeue, Jemleg mes Devevle nQ~]
Ç
ØØØ
ØØØ
hejvlehe (ns Depeg&ve) yeÇeÿeCe-#eef$eÙe-efJeMeeb (yeÇeÿeCeeW, #eef$eÙeeW Deewj JewMÙees kesâ) MetõeCeeb Ûe (Deewj MetõeW kesâ) keâcee&efCe (keâce&) mJeYeeJe-ØeYeJew: (mJeYeeJe mes GlheVe) iegCew: (meòJe, jpe, lece iegCeeW kesâ Éeje) ØeefJeYeòeâeefve (efJeYeòeâ nQ)~~41~~
ns Depeg&ve, yeÇeÿeCeeW, #eef$eÙeeW Deewj JewMÙeeW kesâ leLee MetõeW kesâ keâce& mJeeYeeefJekeâ iegCeevegmeej MeeŒekeâejeW kesâ Éeje he=Lekeâ he=Lekeâ ¤he mes efJeYeòeâ efkeâÙes ieÙes nQ~
1 – ßeerYeieJeeve ves ieerlee ceW DevÙe$e keâne nw efkeâ iegCeeW Deewj keâceeX kesâ efJeYeeieevegmeej ceQves Ûeej JeCeeX keâer me=°er keâer nw~ Gmeer Øekeâej Ûeej JeCeeX kesâ keâce& Yeer mJeeYeeefJekeâ iegCeevegmeej efJeYeòeâ efkeâÙes ieÙes nQ~ Deye ØeMve G"lee nw efkeâ JeCe& henues me=° ngS nQ Ùee keâceeX keâe efJeYeeie henues efveOee&efjle ngDee nQ? DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Deheves Yee<Ùe ceW efueKee nw – ‘‘MeeŒeeW ceW yeÇeÿeCe Deeefo JeCeeX kesâ efueS Mece oce Deeefo keâceeX keâe efJeOeeve efkeâÙee ieÙee nw, Jen Gvekesâ mJeeYeeefJekeâ meòJe Deeefo iegCeeW kesâ Øeefle OÙeeve oskeâj ner efkeâÙee ieÙee nw~ Gve mJeeYeeefJekeâ iegCeeW kesâ Øeefle OÙeeve ve oskeâj Mece Deeefo keâceeX keâe efJeYeeie keâYeer mecYeJe veneR nes mekeâlee~ Fmeer keâejCe Mece, oce Deeefo keâce& MeeŒeeW kesâ Éeje efJeYeòeâ nesves hej Yeer iegCeeWkesâ Éeje efJeYeòeâ ceeves peeÙeWies~’’
ÇÇÇ
Mece: (ceve:mebÙece) oce: (FeqvõÙe-mebÙece) lehe: (lehemÙee) MeewÛeb (Yeerlej Deewj yeenj keâer heefJe$elee) #eeeqvle: (#ecee) Deepe&Jeb (mejuelee) %eeveb (%eeve) efJe%eeveb (DeelceleòJeevegYetefle) DeeeqmlekeäÙeb SJe Ûe (Deewj MeeŒe, hejueeskeâ leLee YeieJeeve hej efJeÕeeme) mJeYeeJepeced (mJeYeeJe mes GlheVe) yeÇÿekeâce& (yeÇeÿeCeeW kesâ keâce& nQ)~~42~~
ceve:mebÙece, FeqvõÙe-mebÙece, lehemÙee, Yeerlej Deewj yeenj keâer heefJe$elee, #ecee, efve<keâhešlee, MeeŒe%eeve DeelceleòJeevegYetefle Deewj MeeŒe, hejueeskeâ leLee YeieJeeve hej efJeÕeeme
– Ùes meye yeÇeÿeCeeW kesâ mJeeYeeefJekeâ keâce& (Oece&) nQ~42~
Ë
MeewÙeË (heje›eâce) lespe: (JeerÙe&) Oe=efle: (OewÙe&) oe#Ùeb (keâeÙe& ceW efvehegCelee) Ùegæs Ûe Deefhe (Deewj Ùegæ ceW Yeer) DeheueeÙeveced (ve Yeeievee) oeveced (Kegues neLe oeve) F&ÕejYeeJe: Ûe (Deewj ØeYeglJe keâe YeeJe) mJeYeeJepeced (mJeeYeeefJekeâ) #ee$eb keâce& (#eef$eÙeeW kesâ keâce& Ùee Oece& nQ)~~43~~
heje›eâce, JeerÙe&, OewÙe&, keâeÙe&kegâMeuelee, Ùegæ ceW ve Yeeievee, Kegues neLe oeve Deewj ØeYeglJe keâe YeeJe otmejeW hej Meemeve keâjves keâer Meefòeâ – Ùes #eef$eÙeeW kesâ mJeeYeeefJekeâ keâce& Ùee Oece& nQ~
ke=âef<e-ieewj#Ùe-JeeefCepÙeb (ke=âef<e, ieesj#ee Deewj JeeefCepÙe) mJeYeeJepeb (mJeeYeeefJekeâ) ‘JewMÙekeâce& (JewMÙeeW kesâ keâce& nQ);’ MetõmÙe Deefhe (Deewj MetõeW keâe Yeer) heefjÛeÙee&-Deelcekebâ (mesJee¤he) keâce& (keâece) mJeYeeJepeced (mJeeYeeefJekeâ nw)~~44~~
ke=âef<e, ieesj#ee Deewj JeeefCepÙe JewMÙeeW kesâ mJeeYeeefJekeâ keâce& nQ Deewj MetõeW keâe Yeer ef$eJeCe& keâer mesJee mJeeYeeefJekeâ keâce& nQ~
mJes mJes (Deheves Deheves) keâce&efCe (JeCee&ßece kesâ GheÙeesieer keâce&) DeefYejle: (Deveg‰eve keâjkesâ) vej: (ceveg<Ùe) mebefmeeEæ (hetCe& efmeefæ) ueYeles (Øeehle keâjlee nw)~ mJekeâce&-efvejle: (efvepekeâce& ceW efve‰eJeeve JÙeefòeâ) ÙeLee (efpeme Øekeâej mes) efmeeEæ (efmeefæ) efJevoefle (ueeYe keâjlee nw) leled (Gmes) ëe=Ceg (megvees)~~45~~
Deheves-Deheves JeCe& Deewj Deeßece kesâ GheÙeesieer keâceeX keâe Deveg‰eve keâjkesâ ceveg<Ùe Deheves-Deheves #es$e ceW DeJeMÙe ner efmeefæ Øeehle keâj mekeâles nQ~ Jen Deheves keâce& ceW meoe efvejle jn keâj efpeme Øekeâej mes efmeefæueeYe keâj mekeâlee nw Gmes megvees~
1 – ÙeneB GÛÛeveerÛe keâe efJeÛeej ve jKe keâj ßeerYeieJeeve ves meYeer keâceeX kesâ efueS efJeMes<e mLeeve Deewj cenòJe efoÙee nw~ yeÇeÿeCe, #eef$eÙe, JewMÙe, Metõ Fve Ûeej JeCeeX kesâ Éeje MeeŒeefJeefnle meYeer keâce& efve‰e kesâ meeLe Devegef‰le nesves hej ØelÙeskeâ Deveg‰elee kesâ efueS hetCe& efmeefæueeYe neslee nw, Ùener ceevÙelee yelee jns nQ~
yeÇeÿeCeueesie efnvot meceepe kesâ Oece&-JÙeJemLeehekeâ Les~ Gve ueesieeW ves Deheves efueS keâ"esj mebÙece Deewj lÙeeie kesâ peerJeve keâer JÙeJemLee keâer Leer Deewj Gme {bie mes keâ"esj peerJeve efyelee keâj Jes DeeOÙeeeqlcekeâ YeeJe keâe meJe&ßes‰ DeeoMe& efoKee ieÙes nQ leLee Deheves keâceeX ceW meoe efvejle jn keâj peerJeve keâe hetCe& efJekeâeme Øeoe|Mele keâj ieÙes nQ~ ceveg cenejepe ves yeÇeÿeCeeW kesâ mecyevOe ceW ÙeLeeLe& ceW ner keâne nw – ‘cete|leOe&ce&mÙe MeeÕeleer’ DeLee&led yeÇeÿeCe cete|leceeve meveeleve Oece& nw~ meYeer MeeŒekeâejeW keâe cegKÙe GösMÙe Lee – yeÇeÿeCeeW, #eef$eÙeeW, JewMÙeeW Deewj MetõeW kesâ Éeje ieef"le ceeveJe-meceepe keâes Oece& kesâ DeeoMe& keâer Deesj heefjÛeeefuele keâjvee~ meceepe kesâ Ùes Ûeej DeÁ meceeve ¤he mes mebÛeeefuele nesves mes ner yeefue‰ meceepe yeve mekeâlee nw~ yeefue‰ meceepe kesâ mebie"ve kesâ efueS Fve Ûeej DeÁeW keâer meceeve GVeefle Deewj Je=efæ keâer DeeJeMÙekeâlee nw~ Ùeefo keâesF& Yeer DeÁ ogye&ue nes lees meJeeËie megvoj Mejerj veneR yeve mekeâlee~ Dele: ØelÙeskeâ DeÁ keâes ner meceeve Úvo ceW Ûeue keâj GVele nesvee nesiee~
Ùele: (efpeve hejceelceemes) Yetleeveeb (ØeeefCeÙeeW keâer) ØeJe=efòe: (Glheefòe Ùee keâce& ØeÛes°e nw) Ùesve (efpeve kesâ Éeje) Fob (Ùen) meJeË (mecemle peieled) leleb (JÙeehle nw) ceeveJe: (ceveg<Ùe) mJekeâce&Cee (efvepe efvepe keâce& kesâ Éeje) leced (Gve hejceelcee keâer) DeYÙeÛÙe& (DeÛe&vee keâjkesâ) efmeeEæ (efmeefæ) efJevoefle (Øeehle keâjlee nw)~~46~~
efpeve hejceelcee mes ØeeefCeÙeeW keâer Glheefòe Ùee keâce&-ØeÛes°e nesleer nw, efpevekesâ Éeje Ùen mecemle peieled JÙeehle nw, ceveg<Ùe Deheves Deheves keâceeX kesâ Éeje Gve hejceelcee keâer DeÛe&vee keâjkesâ efmeefæ Øeehle keâjlee nw~46~
1 – ØelÙeskeâ mlej kesâ ceveg<Ùe ner Deheves-Deheves keâceeX kesâ Éeje ner efJeješ heg®<e keâer hetpee Ùee mesJee keâj mekeâles nQ~ Jener ÛejeÛej yeÇÿeeC[ ceW JÙeehle nQ~ yeÇÿee mes keâerš-hejceeCeg lekeâ ceW Yeer Jen efJejepeceeve nQ, Dele: mecemle ØeeefCeÙeeW keâer mesJee ner Gvekeâer hetpee nw~ Jen efJeefJeOe ¤heeW ceW meJe&$e efJejepeceeve nQ~ meJe&$e ner Gvekeâe DeeqmlelJe nw~ Fmeer keâejCe Yeòeâ keâefJe jeceØemeeo ves ieeÙee Lee –
‘‘Deenej keâjes ceves keâjes Deengefle oeDees MÙeecee ceekesâ~
veiej Hesâjes ceves keâjes Øeoef#eCees MÙeecee ceekesâ~~’’
DeLee&led peye legce Yeespeve keâjes lees mecePe uees efkeâ ceneceeÙee keâeueer keâes Deengefle os jns nes~ veiej ceW Ietceles meceÙe mecePe uees efkeâ ceQ keâeueer ceelee keâer Øeoef#eCee keâj jne ntB~
‘keâeueer yeÇÿe pesves cece&’ – keâeueer yeÇÿe nQ, Fme leòJe keâes peevekeâj Fme leòJe keâes GvneWves GodIeeefšle keâj efoÙee Lee~ Øeefleefove kesâ JÙeJeneefjkeâ #es$e ceW meJe&$e yeÇÿeYeeJe keâer DevegYetefle peye mecYeJe nesleer nw, leye yeÇeÿeCe, #eef$eÙe, JewMÙe, Metõ meYeer kesâ keâeÙe& efJeješ heg®<e keâer hetpee ceW ¤heevleefjle nes peeles nQ Deewj ØelÙeskeâ ceveg<Ùe Deheves peerJeve keâer Ûejce meeLe&keâlee Øeehle keâjlee nw~
efJeiegCe: [Deefhe] (oes<e Ùegòeâ nesves hej Yeer) mJeOece&: (efvepe JeCe& Deewj Deeßece kesâ Oece&) meg-Devegef‰leeled (Gòece ¤he mes Devegef‰le) hejOecee&led (hejOece& keâer Dehes#ee) ßesÙeeved (ßes‰ nw) mJeYeeJe-efveÙeleb (mJeYeeJe kesâ Deveg¤he) keâce& (keâce&) kegâJe&ved (keâjkesâ) efkeâequye<eced (heehe) ve Deehveesefle (Øeehle veneR neslee)~~47~~
mJeOece& oes<eÙegòeâ nesves hej Yeer Gòece ¤he mes Devegef‰le hejOece& keâer Dehes#ee ßes‰ nw, keäÙeeWefkeâ mJeeYeeefJekeâ ¤he mes Øeehle keâce& keâjkesâ ceveg<Ùe heeheYeeieer veneR neslee~47~
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) meoes<eced Deefhe (oes<eÙegòeâ nesves hej Yeer) menpeb keâce& (mJeOeceexefÛele efJeefnle keâce&) ve lÙepesled (lÙeeie veneR keâjvee ÛeeefnS) efn (keäÙeeWefkeâ) meJe&-DeejcYee: (mecemle keâce&) Oetcesve (Oetce kesâ Éeje) Deeqive: FJe (Deeqive keâer lejn) oes<esCe (oes<e kesâ Éeje) DeeJe=lee: (DeeÛÚeefole nQ)~~48~~
ns Depeg&ve, oes<eÙegòeâ nesves hej Yeer mJeOeceexefÛele efJeefnle keâce& keâe lÙeeie keâjvee GefÛele veneR nw keäÙeeWefkeâ mecemle keâce& Oetce kesâ Éeje Deeqive keâer lejn oes<eeW mes DeeÛÚeefole nQ~48~
1 – ßeerjeceke=â<CeosJe keâer JeeCeer nQ – F&Õej kesâ meeLe efkeâmeer lejn mebÙegòeâ neskeâj jnvee~ oes ceeie& nQ – keâce&Ùeesie Deewj ceveesÙeesie~ pees ueesie Deeßece ceW nQ, keâce& kesâ Éeje Gvekeâe mebÙeesie nw~ yeÇÿeÛeÙe&, ieen&mLÙe, JeeveØemLe, Deewj mebvÙeeme~ mebvÙeemeer keâecÙekeâce& ÚesÌ[ oW efkeâvleg efvelÙe keâce& keâeceveeMetvÙe neskeâj keâjW~ oC[OeejCe, efYe#eešve, leerLe&Ùee$ee, hetpee, pehe Deeefo keâceeX kesâ Éeje Gvekesâ meeLe mebÙeesie neslee nw~ yeÇÿeÛeÙe&, ieen&mLÙe, JeeveØemLe Fve leerve DeeßeceeW ceW ÙeLeeÙeesiÙe keâce& keâjvee neslee nw~ mebvÙeemeer efvelÙekeâce& keâjles nQ~ keâesF& keâesF& mebvÙeemeer ueesieeW keâer efMe#ee kesâ efueS LeesÌ[s-yengle efvelÙe keâce& jKeles nQ~ ie=nmLe Ùee DevÙeevÙe Deeßeceer Ùeefo efve<keâece keâce& keâj mekeWâ lees Gvekeâe keâce& kesâ Éeje F&Õej kesâ meeLe mebÙeesie jnlee nw~ hejcenbme DeJemLee ceW MegkeâosJe Deeefo kesâ meceeve keâce& Útš peeles nQ~ hetpee, pehe, lehe&Ce, mevOÙeeJevove Deeefo efvelÙekeâce& nQ~ Fme DeJemLee ceW kesâJeue ceve keâe mebÙeesie jnlee nw~ Jes ueeskeâefMe#ee kesâ efueS keâYeer-keâYeer yeenjer keâce& keâjles nQ, efkeâvleg meoe Gvekesâ mcejCe-ceveve Ûeueles jnles nQ~ mecemle JeCe& Deewj Deeßece kesâ efveJeeefmeÙeeW keâes ner hetCe& yeÇÿe%eeve ueeYe ve nesves lekeâ JeCe& Deewj Deeßece kesâ GheÙeesieer keâce& efve<keâece YeeJe mes keâjves keâe Fbefiele ßeerjeceke=â<CeosJe keâer JeeCeer ceW efceuelee nw~ MegkeâosJe Deeefo keâer lejn hetCe& %eeefveÙeeW keâe kesâJeue ceve keâe mebÙeesie nw~ ÙeÅeefhe Jes keâce& keâjles nQ leLeeefhe Jen ueeskeâefMe#ee kesâ efueS nw~
meJe&$e (meYeer efJe<eÙeeW ceW) Demeòeâ-yegefæ: (Deveemeòeâ yegefæJeeuee) efpeleelcee (mebÙeleefÛeòe) efJeielemhe=n: (keâecevee-MetvÙe JÙeefòeâ) mevvÙeemesve (keâce&HeâuelÙeeie Éeje) hejceb (hejce ßes‰ Ùee meJeexlke=â°) vew<keâcÙe&-efmeefæced (keâce&yevOeve#eÙe ¤he Ùee yeÇÿemJe¤he ceW DeJeeqmLeefle ¤he hejce efmeefæ) DeefOeieÛÚefle (Øeehle keâjles nQ)~~49~~
pees meYeer efJe<eÙeeW ceW Deveemeòeâ, efpeleseqvõÙe leLee Mejerj Deewj peerJeve ceW mhe=neMetvÙe nQ Jen DeLee&led Deelce%e JÙeefòeâ keâce&Heâue heefjlÙeeie kesâ Éeje vew<keâcÙe&-efmeefæ keâes Øeehle keâjles nQ~ DeLee&led efveeq<›eâÙe DeelcemJe¤he ceW DeJemLeeve ¤he meJeexòece efmeefæ heeles nQ~49~
Ø
Ç
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) efmeeEæ Øeehle: (efmeefæØeehle JÙeefòeâ) ÙeLee (efpeme Øekeâej) yeÇÿe Deehveesefle (hejceelcee keâes Øeehle keâjles nQ) Ùee (pees yeÇÿeØeeeqhle) %eevemÙe (%eeve keâer) heje efve‰e (Ûejce heefjmeceeeqhle) leLee (Gme %eeveefve‰e keâe ›eâce) meceemesve SJe (meb#eshe ceW ner) ces (cegPe mes) efveyeesOe (megvees)~~50~~
ns Depe&gve, Fme Øekeâej kesâ vew<keâcÙe& efmeefæ Øeehle JÙeefòeâ kewâmes yeÇÿeYeeJe Øeehle keâjles nQ Gmes cegPemes meb#eshe ceW ßeJeCe keâjeW, Ùener %eeve keâer hejekeâe‰e nw~50~
efJeMegæÙee yegæŸee (efJeMegæ meeeqòJekeâ yegefæ kesâ Éeje) Ùegòeâ: (mebÙegòeâ neskeâj) Oe=lÙee (OewÙe& kesâ meeLe) Deelceeveb (cevekeâes) efveÙecÙe (mebÙele keâjkesâ) Meyo-Deeoerved Ûe (Meyo mheMe& Deeefo) efJe<eÙeeved (efJe<eÙeeW keâes) lÙekeälJee (heefjlÙeeie keâjkesâ) jeieÉs<eew Ûe JÙegomÙe (jeie-És<e ÚesÌ[keâj) efJeefJeòeâmesJeer (Skeâevle-mesJeer neskeâj) ueIeg-DeeMeer (nukeâe Yeespeve keâjkesâ) ÙeleJeekeäkeâeÙe-ceeveme: (Mejerj-ceve-JeeCeer keâes efveÙeefcele keâjkesâ) efvelÙeb (meoe) OÙeeveÙeesiehej: (OÙeeveÙeesie hejeÙeCe neskeâj) [JewjeiÙeb] mecegheeefßele: (JewjeiÙe keâe DeeßeÙe keâjkesâ) Denbkeâejb yeueb (IeceC[ Deewj heMeg-yeue) oheË (Denbkeâej) keâeceb (keâecevee) ›eâesOeb (›eâesOe) heefj«enb (otmejeW mes kegâÚ «enCe) efJecegÛÙe (ÚesÌ[keâj) efvece&ce: (cecelJeyegefæ-jefnle leLee) Meevle: (ØeMeevleefÛeòe JÙeefòeâ) yeÇÿeYetÙeeÙe (yeÇÿe mJe¤he ueeYe kesâ) keâuheles (ÙeesiÙe nesles nQ)~~51-53~~
efJeMegæ meeeqòJekeâ yegefæ Ùegòeâ neskeâj, meeeqòJekeâ OewÙe& kesâ Éeje yegefæ keâes eqmLej keâjkesâ DeLee&led DeelcemebÙece keâjkesâ Deewj Meyoeefo efJe<eÙeeW leLee jeieÉs<eeW keâes ÚesÌ[keâj heefJe$e YeeJe mes Skeâevle mLeeve ceW jnkeâj efveÙeefcele Deenej kesâ Éeje ceve, JeeCeer Deewj Mejerj keâes mebÙele keâjkesâ, meoe OÙeeve-Ùeesie ceW ueerve neskeâj, JewjeiÙe keâe DeJeuecyeve keâjkesâ, Denbkeâej, yeue (og° Dee«en), ohe&, keâece, ›eâesOe Deewj oeve-«enCe DeLee&led yeenjer Yeesie meeOeve kesâ efueS efkeâmeer mes kegâÚ ve ueskeâj, cecelee jefnle DeLee&le Mejerj Deeefo kesâ Thej cecelee ve jKe keâj, Meevle meeOekeâ yeÇÿelJe ueeYe DeLee&led ‘ceQ ner yeÇÿe ntB’ Ssmes efve§eue YeeJe ceW DeJeeqmLele nesves kesâ ÙeesiÙe nesles nQ~51-53~
1 – heefj«enced – ‘‘MejerjOeejCeØemebiesve Oecee&veg‰eveefveefceòesve Jee yee¢e: heefj«en: Øeehle: leced’’ – (Mebkeâj) – DeLee&led Mejerj OeejCe kesâ efueS DeLeJee Oecee&veg‰eve kesâ efveefceòe otmejeW mes Jemleg Ùee Oeve «enCe keâjvee~ Fmekeâe efJehejerle YeeJe nQ ‘Deheefj«enced~’ ÙeLeeLe& Ùeesieerheg®<e Gve meYeer keâe heefjlÙeeie keâjkesâ Deheefj«enJeeve neWies~
ÇÇÇ Ø
÷
yeÇÿeYetle: (yeÇÿemJe¤he-Øeehle Ùeefle) ØemeVe-Deelcee (ØemeVeefÛeòe Ùeesieer) ve MeesÛeefle (Meeskeâ veneR keâjles DeLee&led efkeâmeer Jemleg kesâ veeMe mes MeeskeâeeqvJele veneR nesles) ve keâe÷efle (efkeâmeer Jemleg keâer Deekeâeb#ee Yeer veneR keâjles) meJex<eg Yetles<eg (mecemle ØeeefCeÙeeW kesâ Øeefle) mece: (meceoMeea) [meeOekeâ] hejeb (ßes‰, meJeexòece) ceÆeEòeâ (cesjer Yeefòeâ) ueYeles (Øeehle keâjles nQ)~~54~~
yeÇÿeYeeJe Øeehle nesves hej Ùeefle ØemeVeefÛeòe neskeâj ve° Jemleg kesâ efueS Meeskeâ veneR keâjles Ùee DeØeehÙe Jemleg kesâ Øeeeqhle keâer Deekeâeb#ee Yeer veneR keâjles~ Jen mecemle ØeeefCeÙeeW hej meceoMeea nesles nQ, HeâuemJe¤he cesjer heje Yeefòeâ Øeehle keâjles nQ~54~
1 – Fme DeJemLee keâe JeCe&ve keâj ieerlee ceW keâne ieÙee nw – ‘Ùeb ueyOee Ûeehejb ueeYeb cevÙeles veeefOekebâ lele:~
Ùeeqmceved eqmLelees ve og:Kesve ieg®Ceeefhe efJeÛeeuÙeles~~’
DeLee&led DeelcemJe¤he Øeehle nesves hej Gmemes DeefOekeâ megKe keâe Deewj kegâÚ Yeer vener nw, Ssmee mecePe ceW Deelee, efpemeceW eqmLele nesves hej meeOekeâ ceneve og:Ke mes Yeer efJeÛeefuele veneR nesles DeLee&led Deheves keâes meye Øekeâej mes heefjhetCe& mecePeles nQ~ cegb[keâ Gheefve<eod kesâ $e+ef<e keânles nw –
‘efYeÅeles ùoÙe«eeqvLeeqMÚÅevles meJe&mebMeÙee:~
#eerÙevles ÛeemÙe keâcee&efCe leeqmceved °s hejeJejs~~’ (2/2/8)
DeLee&led hejeJej hejceelcee mJeeefYeVe ¤he mes DevegYetle nesves hej Jewmes Deelce%eeveer keâer ùoÙe«ebefLe efÚVe nes peeleer nw, mecemle mevosn efvejmle nes peeles nQ leLee mecemle keâce&Heâue #eÙeØeehle nes peeles nQ Deewj Jen meeOekeâ efÛejcegòeâer ueskeâj meJe&$e yeÇÿeoMe&ve keâjles nQ~ Fmeer meceÙe GvnW DevegYeJe neslee nw efkeâ yeÇÿeeefleefjòeâ mebmeej ceW keâesF& otmejer Jemleg veneR nw~ cegC[keâesheefve<eod ceW Fme DeJemLee keâe JeCe&ve efceuelee nw –
‘yeÇÿewJesocece=leb hegjmleeod, yeÇÿe he§eeod yeÇÿe oef#eCele§eesòejsCe~
DeOe§eesOJe&Ãe Øeme=leb yeÇÿewJesob efJeÕeefceob Jeefj‰ced~~’ (2/2/11)
DeLee&led meeceves Dece=le-mJe¤he yeÇÿe, heerÚs, oef#eCe ceW, Gòej ceW, veerÛes, Thej Yeer yeÇÿe JÙeehle nQ, pees meJe&ßes‰ nw~ F&Meesheefve<eod kesâ Devegmeej SkeâlJe-õ°e keâes ceesn Ùee Meeskeâ veneR jnlee (le$e keâes ceesn: keâ: Meeskeâ: SkeâlJecevegheMÙele: – F&Me. 7)~ ÕesleeÕelejesheefve<eod kesâ $e+ef<e Iees<eCee keâjles nQ ‘lecesJe efJeefolJeeÓeflece=lÙegcesefle’ DeLee&led Deelcee keâes DeefYeVe ¤he mes peeve keâj %eeveer ce=lÙeg keâe Deefle›eâceCe keâj cegòeâ nes peeles nQ~
[meeOekeâ] YekeälÙee (Yeefòeâ kesâ Éeje) ÙeeJeeved (efpeme efpeme ¤he ceW) Ûe (leLee) leòJele: (mJe¤hele:) Ùe: (pees [meeqÛÛeoevevoIeve]) Deeqmce (ceQ ntB, [Gmeer]) [¤he ceW] ceeced (cegPes) DeefYepeeveeefle (efJeMes<e ¤he mes peeveles nQ) lele: (Gmekesâ Devevlej) ceeced (cegPes) leòJele: (ÙeLeeLe& ¤he mes) %eelJee (peevekeâj) leovevlejced (Gmekesâ yeeo) efJeMeles (ØeJesMe keâjles nQ DeLee&led hejceevevomJe¤helee Øeehle nesles nQ)~~55~~
meeOekeâ Gme heje Yeefòeâ kesâ Éeje ceQ efpeme ¤he ceW ntB, DeLee&led ceQ keâewve ntB, cesje heefjceeCe Deewj mJe¤he keäÙee nw, Gmes ÙeLeeLe& ¤he mes peeve mekeâles nQ~ Fme YeeJe ceW cegPes ÙeLeeLe& ¤he mes peevekeâj Jen Gmekesâ yeeo cegPeceW ØeJesMe keâjles nQ DeLee&led Jen cesje meeqÛÛeoevevo mJe¤he Øeehle keâjles nQ~55~
1 – ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘hetCe&%eeve Deewj hetCe&Yeefòeâ Skeâ ner nw~ heje Yeefòeâ kesâ Éeje pees DeJemLee Øeehle nesleer nw hetCe& %eeve mes Yeer Gmeer DeJemLee keâe ueeYe neslee nw~’ GvneWves Deewj Yeer keâne nw – ‘leòJe%eeve keâe DeLe& Deelce%eeve nw~’ leled ceeves hejceelcee, lJeb ceeves peerJeelcee~ peerJeelcee Deewj hejceelcee keâe SkeâlJe-%eeve nesves mes leòJe-%eeve neslee nw~ Megæ %eeve Deewj Megæe Yeefòeâ Yeer Skeâ ner nw~ Megæ %eeve peneB ues peelee nw, Megæe Yeefòeâ Yeer Jener ues peeleer nw~
[Jener yeÇÿeYetle meeOekeâ] meoe (meJe&oe) meJe&keâcee&efCe (meYeer keâce&) kegâJee&Ce: Deefhe (keâjkesâ Yeer) celed-JÙeheeßeÙe: (cesjs MejCeeiele Yeòeâ) celed-Øemeeoeled (cesjs Deveg«en mes) MeeÕeleced (meveeleve) DeJÙeÙeced (De#eÙe) heoced (mLeeve) DeJeehveesefle (Øeehle nesles nQ)~~56~~
[mJekeâce& Éeje hejcesÕej keâer DeejeOevee mes Øeehle Gòeâ cees#eueeYe keâe GheeÙe yeleeles nQ ] Jener yeÇÿeYetle meeOekeâ cesje DeeßeÙe ueskeâj DeLee&led cesjs Thej hetCe&leÙee efveYe&jMeerue neskeâj, hetJeexòeâ YeeJe mes Deheves-Deheves Deeßece kesâ ÙeesiÙe keâce& keâjkesâ Yeer cesjs Øemeeo mes efvelÙe meJeexlke=â° Jew<CeJeheo ¤he De#eÙemLeeve keâes Øeehle keâjles nQ~
1 – MejCeeieefle meJe&ßes‰ Ùeesie nw~ MejCeeiele Yeòeâ keâer ßeerYeieJeeve meYeer DeJemLeeDeeW ceW j#ee keâjles nQ Deewj Jener Gvekesâ ‘Ùeesie #esce’ keâe Jenve Yeer keâjles nQ~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves Fme ‘MejCeeieefle’ hej efJeMes<e peesj efoÙee nw~ pees Yeòeâ nQ, Gvekesâ efueS DevevÙe MejCeeieefle kesâJeue meeOevee keâer Deeqvlece yeele veneR nw, yeequkeâ hejce Øeeeqhle nw~ YeieJeeve keâer efJeMes<e ke=âhee mes Yeòeâ kesâ peerJeve ceW Oecee&Oece& Deewj keâcee&keâce& meye ÚesÌ[keâj DevevÙee MejCeeieefle Deeleer nw~ ßeerjeceke=â<CeosJe ves YeòeâeW kesâ efueÙes Ûejce GheosMe ¤he mes keâne nw – ‘‘... Gvekesâ ÛejCekeâceueeW ceW meye kegâÚ meeQhe oes, GvnW Deececeeskeäleejveecee os oes, Jen pees ÛeenW mees keâjW~ ... meeOeve keâe ØeÙeespeve nw mener, efkeâvleg oes Øekeâej kesâ meeOekeâ nQ~ Skeâ Øekeâej kesâ meeOekeâ keâe yevoj kesâ yeÛÛes keâer lejn mJeYeeJe nw Deewj otmejs Øekeâej kesâ meeOekeâ keâe mJeYeeJe nw efyeuueer kesâ yeÛÛes keâer lejn~ pees meeOekeâ mJeÙeb lehemÙeeefo ¤he Ûes°e keâjkesâ YeieJeeve keâes hekeâÌ[ ueslee nw, Gmekeâe yevoj kesâ yeÛÛes keâer lejn mJeYeeJe nw, efkeâvleg efyeuueer keâe yeÛÛee mJeÙeb ceeB keâes hekeâÌ[ veneR mekeâlee, Jen heÌ[e-heÌ[e kesâJeue cÙegB-cÙeBg keâjkesâ ceeB keâes hegkeâejlee nw~ ...ceeB Gmekeâer ®ueeF& megvekeâj jn veneR mekeâleer, Deekeâj yeÛÛes keâes hekeâÌ[ uesleer nw~’’ MejCeeiele Yeòeâ keâer YeieJeeve meye Øekeâej mes j#ee keâjles nQ~ pees Yeòeâ YeieJeeve kesâ Thej efveYe&j jnlee nw, YeieJeeve meoe Gmekeâe neLe hekeâÌ[s jnles nQ Deewj Gmekeâer j#ee keâjles nQ~
Ûeslemee (efJeJeskeâ-yegefæ kesâ Éeje) meJe&keâcee&efCe (meYeer keâce&) ceefÙe (cegPeceW) mebvÙemÙe (Dehe&Ce keâjkesâ) celhej: (celhejeÙeCe neskeâj) yegefæÙeesieced ([JÙeJemeeÙeelcekeâ] yegefæÙeesie) GheeefßelÙe (DeeßeÙe keâjkesâ) meleleb (meJe&oe) celed-efÛeòe: ([DevevÙe MejCeeiele neskeâj] cegPeceW efveefJe°efÛeòe) YeJe (nes peeDees)~~57~~
efJeJeskeâ-yegefæ kesâ Éeje meYeer keâce& cegPeceW Dehe&Ce keâjkesâ celhejeÙeCe neskeâj JÙeJemeeÙeelcekeâ yegefæÙeesie DeeßeÙe keâjkesâ meJe&oe DevevÙe MejCeeiele neskeâj cegPeceW efveefJe°efÛeòe nes peeDees~
Ø
celed-efÛeòe: (ceûle-efÛeòe nesves hej) celed-Øemeeoeled (cesjer ke=âhee mes) meJe&ogiee&efCe (ogmlej meebmeeefjkeâ og:KeeW mes) leefj<Ùeefme (GòeerCe& nesies)~ DeLe (leLee) Ûesled (Ùeefo) Den¿ejeled (Denbkeâej-JeMe) ve ßees<Ùeefme (cesjer yeele ve ceeveesies), [lees legce] efJeve*d#Ùeefme (efJeve° nesies)~~58~~
cegPeceW efÛeòe Dehe&Ce keâjves mes legce cesjs Deveg«en kesâ Éeje meebmeeefjkeâ ogmlej og:KeeW keâe Deefle›eâceCe keâj mekeâesies DeLee&led keâce& kesâ MegYeeMegYe Heâue legcnW mheMe& Yeer veneR keâj mekeWâies Deewj Ùeefo Denbkeâej kesâ keâejCe legce cesjer yeele ve ceeveesies lees legcneje efJeveeMe DeefveJeeÙe& nesiee DeLee&led legce heg®<eeLe& mes Yeü° nes peeDeesies~58~
Ø
Denbkeâejb (Denbkeâej) DeeefßelÙe (DeeßeÙe keâjkesâ) ve ÙeeslmÙes (Ùegæ veneR keâ¤Biee) Fefle (Ssmee) Ùeled (pees) cevÙemes (mecePe jns nes) les (legcneje) S<e: (Ùen) JÙeJemeeÙe: (efve§eÙe Ùee mebkeâuhe) efceLÙee (efve<Heâue nw) Øeke=âefle: ([legcneje] #ee$e mJeYeeJe) lJeeb (legcnW) efveÙees#Ùeefle (efveÙegòeâ keâjsieer)~~59~~
Ùeefo legce Denbkeâej keâe DeeßeÙe ueskeâj ceQ Ùegæ veneR keâ¤Biee, Ssmee mecePees lees legcneje Jen mebkeâuhe efceLÙee nes peeÙeiee, keäÙeeWefkeâ legcneje #eef$eÙe-mJeYeeJe ner legcnW Ùegæ ceW efveÙegòeâ keâjsiee~59~
Ë
Ó
keâewvlesÙe (ns Depeg&ve) ceesneled (ceesn kesâ JeMe) Ùeled (pees) keâleËg (keâjves ceW) ve FÛÚefme (FÛÚe veneR keâjles) mJeYeeJepesve (mJeYeeJe mes GlheVe) mJesve (Deheves) keâce&Cee ([#eef$eÙeesefÛele] keâce& kesâ Éeje) efveyeæ: (Deeyeæ neskeâj) DeJeMe: (FÛÚe ve jnves hej Yeer DeLee&led DeJeMe neskeâj) leled Deefhe (Jen Yeer) keâefj<Ùeefme (keâjesies)~~60~~
ns Depeg&ve, De%eeveJeMe legce pees keâjvee veneR Ûeenles, Gmes Deheves mJeeYeeefJekeâ #eef$eÙepeveesefÛele keâce&-ØeJe=efòe kesâ Éeje JeMeerYetle neskeâj FÛÚe ve jnles ngS Yeer legcnW keâjvee heÌ[siee~60~
1 – ØelÙeskeâ ceveg<Ùe ner hetJe&-hetJe& pevceeW kesâ efkeâÙes ngS keâceeX kesâ HeâuemJe¤he Fme pevce ceW efJeJeMe neskeâj Dehevee-Dehevee keâce& keâjlee jnlee nw~ hetJe&-pevceee|pele mebmkeâej ner Gme keâce&ØeJe=efòe keâe nsleg nw~ GmeceW ceveg<Ùe keâer keâesF& mJelev$elee veneR nw~ hetJe& keâcee&vegmeej ner heg®<ekeâej Deewj owJe keâer me=ef° nesleer nw~ meebKÙeheefjYee<ee ceW keâne ieÙee nw efkeâ Øeke=âefle ner keâce& keâjeleer nw Deewj YeefòeâMeeŒe kesâ Devegmeej ßeerYeieJeeve ner ØelÙeskeâ peerJe kesâ Devlej ceW jn keâj Gmes keâce& ceW efveÙegòeâ keâjles nQ~
Depeg&ve (ns Depeg&ve), F&Õej: (DevleÙee&ceer hejcesÕej) ceeÙeÙee (ceeÙee kesâ Éeje) meJe&Yetleeveer ([osnOeejer] meYeer ØeeefCeÙeeW keâes) Ùev$e-Dee¤{eefve [FJe] (Ùev$e ceW Dee¤{ iegef[Ùee keâer lejn) YeüeceÙeved (Iegceekeâj) meJe&Yetleeveeb (meYeer peerJeeW kesâ) ùösMes (ùoÙe ceW) efle‰efle (DeefOeef‰le nQ)~~61~~
ns Depeg&ve, DevleÙee&ceer F&Õej meYeer peerJeeW kesâ ùoÙe ceW ÛewlevÙe ¤he mes DeefOeef‰le jnkeâj Deheveer DeIešve-Iešvee-hešerÙemeer ceeÙeeMeefòeâ kesâ Éeje Ùev$eeqmLele hegòeefuekeâe keâer lejn GvnW heefjÛeeefuele keâj jns nQ~61~
Ø Õ
ØØØ
ØØ
ÕÕ
Yeejle (ns Depeg&ve), meJe&YeeJesve (meye Øekeâej mes) leb SJe (GvneR keâer) MejCeb ieÛÚ (MejCe «enCe keâjes) leled-Øemeeoeled (Gvekesâ Øemeeo mes) hejeb (hejce) Meeeévle (Meeeqvle) MeeÕeleb (efvelÙe) mLeeveb (Oeece Ùee heo) ØeehmÙeefme (heeDeesies)~~62~~
ns Depeg&ve, Mejerj ceve, JeeCeer mes GvneR kesâ MejCeeiele nes peeDees~ Gvekesâ Deveg«en mes legce hejce Meeeqvle Deewj efvelÙe mLeeve Øeehle keâj mekeâesies~62~
1 – ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nQ – ‘‘MejCeeiele, MejCeeiele, veenb, veenb, let ner, let ner~ MejCeeieefle, MejCeeieefle~’’ Denbkeâej jnles hetCe& MejCeeieefle veneR Deeleer, FmeerefueS GvneWves keâne nw – ‘‘peerJe keâe Denbkeâej ner ceeÙee nw~ Fme Denbkeâej ves meye kegâÚ DeeÛÚVe keâj jKee
nw~ meeOeg keânles nQ – ‘Deeefce cejues IegefÛeyes pebpeeue’ DeLee&led ceQ ¤he Denbkeâej cej peeves mes PebPeš efveheš peeÙeieer~ Ùeefo F&Õej keâer ke=âhee mes ‘ceQ Dekeâlee& ntB’ Ssmee %eeve nes peeÙe lees Jen ceveg<Ùe peerJevcegòeâ nes peeÙeiee~ Gmes efHeâj keâesF& YeÙe veneR jn peeÙeiee~ Fme mebmeej ¤he keâeÙe&#es$e ceW Skeâ neLe mes F&Õej kesâ ÛejCe-keâceue hekeâÌ[s jnes Deewj otmejs neLe mes keâece keâjes~ peye keâece mes DeJemej efceue peeÙeiee leye oesveeW neLeeW mes MejCeeiele neskeâj F&Õej kesâ ÛejCe-keâceue hekeâÌ[s jnvee~
¢¢¢¢
¢¢¢ ¢¢¢
Fefle (Ùen) ieg¢eeled (ieg¢e mes Yeer) ieg¢elejb (ieg¢elej) %eeveced ([leòJe%eeve-Øeehekeâ] ieerleeMeeŒe) les (legcnW) ceÙee (cesjs Éeje) DeeKÙeeleced (keâefLele ngDee) DeMes<esCe (efve:Mes<e ¤he mes) Sleled (Ùen efJe<eÙe) efJece=MÙe (efJeÛeej keâj) ÙeLee (pees) FÛÚefme (FÛÚe keâjles nes) leLee (Jewmee ner) kegâ® (DeeÛejCe keâjes)~~63~~
ceQves legcemes Ùen ieg¢e mes Yeer ieg¢elej %eeve keâer yeele (ieerleeMeeŒe kesâ ceeOÙece mes) keâner – Fme efJe<eÙe ceW legce hetCe&leÙee efJeÛeej keâj pees FÛÚe nes (Dehevee MegYeeMegYe efJeÛeej keâjkesâ) Jener keâjes~63~
ÓÓ
Ó
meJe&ieg¢eleceb (meYeer ieg¢e efJe<eÙeeW ceW ßes‰) ces (cesje) hejceb (hejce) JeÛe: (JeekeäÙe) YetÙe: (efHeâj mes) ëe=Ceg (megvees) [legce] ces (cesje) Â{ced (DelÙevle) F°: (efØeÙe) Deefme (nes), Fefle lele: (FmeefueS) les (legcneje) efnleced (efnlekeâj) Je#Ùeeefce (keântBiee)~~64~~
meyemes ieesheveerÙe keâer Dehes#ee Yeer DelÙeble ieesheveerÙe cesje hejce JeekeäÙe legce hegve: ßeJeCe keâjes~ legce cesjs DelÙeble efØeÙe nes, Fme keâejCe legcnejs efnlekeâj meej GheosMe efHeâj keânlee ntB~64~
1 – Jesoeefo MeeŒeeW keâe meej nw ieerlee~ mJeeceerpeer ves ieerlee kesâ mecyevOe ceW ‘%eeveÙeesie’ hegmlekeâ kesâ Skeâ mLeeve ceW keâne nw – ‘‘YeieJeûerlee ceW ßeerke=â<Ce ves Deefle megvoj %eeve keâe GheosMe efoÙee nw~ Ùen ceneved keâeJÙe «evLe YeejleerÙe meeefnlÙe-jlveeW kesâ ÛetÌ[eceefCe ¤he mes ieCÙe nw~ Ùen «evLe Jeso keâe Yee<Ùe-¤he nw~ ieerlee mhe° ¤he mes mecePeeleer nw – Fme peerJeve ceW ner nceW DeeOÙeeeqlcekeâ meb«eece ceW efJepeÙeer nesvee nesiee~ meb«eece ceW heer" efoKeekeâj Yeeieves mes keâece veneR Ûeuesiee, yeequkeâ mecemle DeeOÙeeeqlcekeâlee keâes ner Dehevee uesvee nesiee~ ieerlee GÛÛelej peerJevemeb«eece kesâ ¤hekeâ nesves mes Ùegæ#es$e ner ieerlee keâer JeCe&vee keâe mLeue ¤he mes efvee|o° ngDee Lee~ FmeceW Deefle GÛÛeebie keâe keâefJelJe ØekeâeefMele ngDee nw~ ... DeOÙeeÙeeW hej DeOÙeeÙe ceW ßeerke=â<Ce Depeg&ve keâes Deefle GÛÛe oeMe&efvekeâ leòJe keâer efMe#ee os jns nQ~ ÙeLeeLe& ceW mecemle Jesoevle-oMe&ve ner ieerlee ceW efveyeæ nw~ Jeso keâer efMe#ee Ùen nw efkeâ Deelcee DeefJeveeMeer nw, osn keâer ce=lÙeg mes Deelcee efJeke=âle veneR nesleer, Je=òe-¤he mes Deelcee keâer heefjefOe keâner veneR nw, Gmekesâ kesâvõ peerJeMejerjeW ceW nQ~ leLeekeâefLele ce=lÙeg Gme kesâvõ keâe heefjJele&ve cee$e nQ~ F&Õej Skeâ Je=òe nw, Fme Je=òe keâer heefjefOe keâner veneR nw efkeâvleg kesâvõ meJe&$e nQ~ Fme ßes°lece ieerlee-«evLe keâer ieg¢elece Deewj Deeqvlece efMe#ee nw –‘MejCeeieefle-Ùeesie~’
ØØ ØØØ
Ó
Ø
[legce] cevcevee (ceefVe‰) ceÆòeâ ([Skeâevle] cesjs Yeòeâ) ceÅeepeer ([Skeâcee$e] cesjs ner hetpekeâ) YeJe (nes peeDees)~ ceeb (cegPes) vecemkegâ® (vecemkeâej keâjes DeLee&led cegPes ieg® Ùee hetpeveerÙe ¤he mes DeJevele-cemlekeâ neskeâj «enCe keâjes) [ceQ] les (legcemes) melÙeb (melÙe) Øeeflepeeves (Øeefle%ee keâjkesâ keân jne ntB [FmeceW efkeâmeer Øekeâej keâe mebMeÙe ve keâjvee]) [cegPes meye Øekeâej mes «enCe keâjves keâe Heâue legce] ceeced SJe (cegPes ner) S<Ùeefme (Øeehle keâjesies DeLee&led legce cesje Devlejlece ØeosMe Øeehle keâjesies) [keäÙeeWefkeâ legce] ces (cesjs) efØeÙe: (efØeÙe mvesnemheo nes)~~65~~
legce cegPeceW ùoÙe Dehe&Ce keâjes, cesjs Yeòeâ nes peeDees~ cesjer hetpee keâjes Deewj cegPes vecemkeâej keâjes~ ceQ melÙe Øeefle%ee keâjkesâ keânlee ntB, Fmemes cesjs Øemeeo-ueyOe %eeve kesâ Éeje legce cegPes ner heeDeesies, keäÙeeWefkeâ legce cesjs Deefle efØeÙe nes~65~
1 – Fme Mueeskeâ ceW ßeerYeieJeeved ves Depeg&ve kesâ Øeefle JeelmeuÙe-YeeJe efoKeekeâj DeyeesOe efMeMeg keâes mvesn kesâ meeLe ceelee efpeme Øekeâej meogheosMe oskeâj Meevle keâjleer nQ Gmeer Øekeâej ceele=nerve efMeMeg keâer lejn ceevees Depeg&ve kesâ Mejerj ceW neLe Hesâjles ngS mvesn kesâ meeLe keâne – ‘‘cesje Yeòeâ nes peeDees, cesjer Yepevee keâjes Deewj cegPes vecemkeâej keâjes~ ceQ melÙe Øeefle%ee keâj keânlee ntB efkeâ legcnW keâesF& [j veneR nw~ legce cesjer DeYeÙe ieesoer hee peeDeesies~ keâesF& legcnejer neveer veneR keâj mekesâiee~’’ DeMeevle yeeuekeâ keâes JeMe ceW ueeves kesâ efueS ceele=mvesn yeÇÿeeŒe-mJe¤he nw~ ÙeneB JeemegosJe ßeerke=â<Ce Dehevee mJe¤he Øeieš keâjkesâ Depeg&ve keâes mvesn-mheMe& os jns nQ~ hejce ke=âhee mes YeieJeeve ves efpeme Øekeâej Dehevee efJeÕe¤he efoKeeÙee Lee, Gmeer Øekeâej Depeg&ve keâes j#eekeâJeÛe ¤he mJeerke=âefle oskeâj GvnW efÛejoeme yevee efueÙee~ Depeg&ve keâes JeMe ceW ueeves kesâ efueS JeemegosJe ves keâne – ‘‘ceQ legcnW hÙeej keâjlee ntB, legce cesjs efØeÙe nes~’’ Fmemes yeÌ{keâj Gòece yeele Deewj kegâÚ veneR nes mekeâleer~ ceQ legcnW hÙeej keâjlee ntB, Ùen meyemes yeÌ[er mJeerke=âefle nw Deewj Yeòeâ kesâ efueS hejce Øeeeqhle~ Fmekesâ yeeo ner Jen Depeg&ve keâes megveeÙeWies – Deheveer ceOegjlece DeYeÙe JeeCeer~
meJe&Oecee&ved (meYeer Øekeâej kesâ Oece& [leLee DeOece& kesâ Deveg‰eve]) heefjlÙepÙe (heefjlÙeeie keâjkesâ) SJeb (Skeâcee$e) ceeced (cegPes DeLee&led hejcesÕej ¤he cegPes) MejCeb JeÇpe (DeeßeÙe keâjes) Denb (ceQ hejcesÕej) lJeeb (legcnW) meJe&heehesYÙe: ([Oecee&Oece&yevOeve ¤he] meYeer heeheeW mes) cees#eefÙe<Ùeeefce (cegòeâ keâ¤Biee) cee MegÛe: (Meeskeâ cele keâjes)~~66~~
legce meye Øekeâej kesâ Oece& Deewj DeOece& keâe heefjlÙeeie keâjkesâ kesâJeue cesjs ner MejCeeiele nes peeDees, ceQ legcnW Oecee&Oece& keâce&-yevOeve ¤he meye Øekeâej kesâ heeheeW mes cegòeâ keâ¤Biee, legce Meeskeâ cele keâjes~
1 – Ùen ßeerYeieJeeve keâe Deeqvlece GheosMe Ùee JeeCeer nw, ieerlee keâe Yeer Deeqvlece GheosMe nw, Ùen kesâJeue Depeg&ve kesâ efueS veneR, efJeÕe kesâ meYeer ceveg<ÙeeW kesâ efueS nw~ ns ceeveJe, mecemle Oecee&veg‰eve Deewj ØeÙelve ÚesÌ[keâj hetCe&leÙee Skeâcee$e ßeerYeieJeeve keâer MejCe uees~
‘Oece&’ Meyo ÙeneB JÙeehekeâ DeLe& ceW JÙeJeùle ngDee nw~ DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves ieerleeYee<Ùe ceW efueKee nw – ‘‘Oece&Meyosvee$e DeOeceexÓefhe ie=¢eles, meJe&Oecee&ved meJe&keâcee&Ceerefle Sleled’’ – DeLee&led Oece& Meyo mes ÙeneB DeOece& keâes Yeer mecePevee ÛeeefnS~ meJe&Oecee&ved Meyo keâe DeLe& nw meye keâce&~ Oecee&Oece& keâe heefjlÙeeie keâjves keâe DeLe& nw meye keâceeX keâes ÚesÌ[keâj Oecee&Oece& mes hejs hejyeÇÿe keâe DeeßeÙe «enCe keâjvee~ ßeerceOegmetove mejmJeleerpeer ves Yeer efueKee nw – ‘‘JeCe&Oece&, DeeßeceOece&, meeceeefpekeâ Oece& Deeefo meYeer Øekeâej kesâ OeceeX keâe heefjlÙeeie keâj mecemle Oece&-ØeÛes°eDeeW kesâ Devle ceW Ùener MejCeeieefle-Ùeesie nw~’’ ßeerjeceke=â<CeosJe ves Skeâ he#eer kesâ keâLee kesâ ceeOÙece mes MejCeeieefle keâer DeJemLee megvoj YeeJe mes mecePeeÙeer nw~ ‘‘Skeâ he#eer otj mecegõ ceW peekeâj hetJe&-heef§ece Deewj Gòej-oef#eCe ÛeejeW Deesj GÌ[-GÌ[keâj keâneR Yeer mLeue ve heekeâj Devle ceW keäueevle neskeâj Skeâ penepe kesâ cemlegue hej pee yew"e~ Gmeer Øekeâej ceveg<Ùe Yeer Deveskeâ Oecee&veg‰eve keâjkesâ peye ßeevle Deewj JÙeLe&keâece neslee nw leYeer Jen Deheveer Meefòeâ hej efveYe&j ve jn keâj MejCeeieefle keâer DeJemLee «enCe keâjlee nw~’’
ßeerjeceke=â<CeosJe ves Skeâ Yeòeâ keâes GheosMe osles ngS keâne – ‘‘ieerlee ceW GvneWves keâne nw – ‘ns Depeg&ve, legce cesjer MejCe uees, legcnW ceQ meye Øekeâej kesâ heeheeW mes cegòeâ keâ¤Biee~’ Gvekesâ MejCeeiele nes peeDees, Jen megyegefæ oWies Deewj meye Yeej Yeer ueWies~ leye mecemle efJekeâej otj nes peeÙeWies~ keäÙee Fme yegefæ mes Jes mecePes pee mekeâles nQ? Gvekesâ ve mecePeeves mes keäÙee Jes mecePe ceW Dee mekeâles nQ? FmeefueS keânlee ntB, efkeâ Gvekesâ MejCeeiele nes peeDees~ Gvekeâer pees FÛÚe nes, Jes Jener keâjW~ Jes FÛÚeceÙe nQ~ ceveg<Ùe ceW keäÙee Meefòeâ nw?’’ ÙeneB ßeerYeieJeeve mJeÙeb ner DeYeÙe oskeâj keânles nQ – ‘‘cesjer MejCe uesves mes ceQ legcnW mebmeej-yevOeve ¤he meejs heeheeW mes efÛejcegòeâ keâj otBiee, Meeskeâ ve keâjes~’’ Ùen ßeerYeieJeeve keâer peerJekeâuÙeeCeceÙe mJeerke=âefle nw~
Fob (Ùen ieerlee-leòJe) DelehemkeâeÙe (lehemÙee-efJenerve JÙeefòeâ mes) les (legcnW) keâoeÛeve (keâYeer) ve JeeÛÙeced (keânvee GefÛele veneR nw) ve DeYeòeâeÙe (Yeefòeânerve JÙeefòeâ mes Yeer veneR) ve Ûe DeMegßet<eJes (ieg® Deewj Jesoevle JeekeäÙe ßeJeCe ceW DeefveÛÚgkeâ JÙeefòeâ mes Yeer veneR) Ùe: (pees) ceeb (cegPe YeieJeeve JeemegosJe keâer) DeYÙemetÙeefle (DemetÙee keâjlee nw DeLee&led ceveg<Ùe mecePe keâj cesjs Thej oes<eejeshe Ùee cegPes Deßeæe keâjlee nw) ve Ûe (Gmemes Yeer veneR keânvee ÛeeefnS)~~67~~
(Fme Øekeâej ieerlee-leòJe keâe GheosMe oskeâj Gme GheosMe keâes mecØeoeÙeeW ceW ØeÛeefuele keâjves keâe efveÙece ßeerYeieJeeve yelee jns nQ~) Ùen ieerleeLe& legce keâYeer mJeOecee&veg‰eve-jefnle, DeYeòeâ Ùee ieg®-Megßet<eenerve JÙeefòeâ mes ve keânvee Deewj cegPes ceveg<Ùe mecePe keâj pees cesjer Deßeæe keâjlee nw Ùee efvevoe keâjlee nw Gmes Yeer ieerleeMeeŒe keâe GheosMe ve osvee~67~
1 – ‘MeeŒe-mecØeoeÙe-efJeefOeced Deen&’ (Mebkeâj) ÙeneB ieerleeleòJe keâe DeefOekeâejer keâewve nw, Fmekeâer JÙeeKÙee oer pee jner nw~ meeOeve-Ûeleg°ÙemecheVe JÙeefòeâ efpeme Øekeâej Jesoevle keâe DeefOekeâejer nw, Gmeer Øekeâej ieerleeleòJe «enCe kesâ DeefOekeâejer kesâ ue#eCe ßeerYeieJeeve yelee jns nQ~
Ùe: (pees) Fceb (Ùen) hejceb (ßes‰) ieg¢eb (ieesheveerÙe ieerleeleòJe) ceÆòesâ<eg (cesjs YeòeâeW kesâ meceerhe) DeefYeOeemÙeefle (JÙeeKÙee keâjWies DeLee&led ieerlee ceenelcÙe keâe keâerle&ve keâjWies) me: (Jen) ceefÙe (cegPeceW) hejeb (hejce) YeeEòeâ (Yeefòeâ) ke=âlJee (DeeÛejCe keâjkesâ) ceeced SJe (cegPes ner) S<Ùeefle (Øeehle keâjWies) DemebMeÙe: (FmeceW keâesF& mevosn veneR nw)~~68~~
(Deheves YeòeâeW ceW ieerleeMeeŒe keâer JÙeeKÙee keâe Heâue yelee jns nQ) cesjs Øeefle ßeæemecheVe neskeâj pees Fme hejce ieesheveerÙe efJe<eÙe keâer cesjs YeòeâeW kesâ efvekeâš JÙeeKÙee keâjWies, Gvekesâ meejs mevosn efceš peeÙeWies Deewj Devle ceW Jen cegPes ner Øeehle keâj mekeWâies~68~
1 – ßeerke=â<Ce keâe veece efpeme Øekeâej heefJe$e nw, ßeerke=â<Ce kesâ cegKeefve:me=le Ùen ieerlee «evLe Yeer Gmeer Øekeâej heefJe$e nw~ ßeerYeieJeeve kesâ cegKe mes efveie&le nesves kesâ keâejCe ner Ùen heefJe$e nw~ Fmekesâ Deefleefjòeâ FmeceW ßeerYeieJeeve kesâ efJeefYeVe ¤he Yeer Øeieš ngS nQ~ meled-efÛeled-Deevevo, efpeme Øekeâej yeÇÿe kesâ mJe¤he nQ Gmeer Øekeâej mecemle ieerlee Yeer ßeerYeieJeeve kesâ efJeefYeVe ¤heeW kesâ meceef°Yetle efJeješ ¤he nw, Fmeer keâejCe ueeskeâkeâuÙeeCe kesâ efueÙes ieerlee keâer Ùen mlegefle nQ~ hetCe&le: DeLeJee DebMele: pees peneB lekeâ «enCe keâj mekeâlee nw Gmeer ceW Gmekeâe hejce keâuÙeeCe nesiee~ efpeme Øekeâej yeÇÿe kesâ DebMe-keâuee veneR nesles Gmeer Øekeâej ieerlee kesâ Yeer veneR nesles~ efpeme Øekeâej ‘hetCe&mÙe hetCe&ceeoeÙe hetCe&cesJeeJeefMe<Ùeles’ – hetCe& mes ner hetCe& efueÙee DeLee&le he=Lekedâ efkeâÙee lees Yeer hetCe& ner DeJeefMe° jn peelee nw, Gmeer Øekeâej ieerlee keâe Yeer Skeâ ner Mueeskeâ ueskeâj Gmekeâe DevegOÙeeve efkeâÙee lees hejcekeâuÙeeCe nesiee, Gmeer kesâ Éeje YeieJeeve ßeerke=â<Ce keâes ner «enCe keâjvee nes peelee nQ~ ieerlee Ùen kesâJeue «evLe veneR nw, kesâJeue MeeŒe veneR nw, ieerlee ßeerke=â<Ce keâer ner Øeefleke=âefle nw – mJeÙeb ßeerke=â<Ce YeieJeeve nw~
ØØØ
ceveg<Ùes<eg (ceveg<ÙeeW ceW) lemceeled Ûe (ieerlee kesâ JÙeeKÙeelee keâer Dehes#ee) YegefJe (mebmeej ceW) keâef§eled (keâesF&) ces (cesjs) efØeÙeke=âòece: (DeefOekeâ efØeÙe keâjves Jeeuee) ve (veneR nw) lemceeled (FmeefueS Gme Yeòeâ keâer Dehes#ee) DevÙe: (DevÙe keâesF&) ces (cesje) efØeÙelej: Ûe (Deewj efØeÙelej) ve YeefJelee (veneR nesiee)~~69~~
ceveg<ÙeeW ceW ieerlee-JÙeeKÙeelee keâer Dehes#ee cesje DeefOekeâ efØeÙekeâejer Deewj keâesF& veneR nw Deewj Fme mebmeej ceW Gme ieerleeJÙeeKÙeelee keâer Dehes#ee cesje DeefOekeâ efØeÙe Deewj keâesF& veneR nesiee~69~
Ùe: Ûe (Deewj pees) DeeJeÙees: (nce oesveeW kesâ) Fceced (Ùen) OecÙeË (Oece& pevekeâ) mebJeeob (Jeelee&ueehe) DeOÙes<Ùeles (DeOÙeÙeve keâjsiee) lesve (Gmekesâ Éeje) Denb (ceQ) %eeve-Ùe%esve (%eeve ¤he Ùe%e kesâ Éeje) F°: (hetefpele) mÙeeced (ntBiee) Fefle (Ssmeer) ces (cesjer) ceefle: (mecceefle nw)~~70~~
Deewj pees nce oesveeW kesâ Fme Oece&-pevekeâ Jeelee&ueehe ¤he ieerleeMeeŒe keâe DeOÙeÙeve keâjsiee, Gme %eeve¤he Ùe%e kesâ Éeje ceQ ner hetefpele ntBiee, Ssmee efve§eÙe peeve uesvee~70~
ÓÓÓ
ØØØ
ßeæeJeeved (ßeæeueg) ve DemetÙe: Ûe (DemetÙeeMetvÙe) Ùe: (pees) vej: (JÙeefòeâ) ëe=CegÙeeled Deefhe (kesâJeue ßeJeCecee$e ner keâjlee nw) me: Deefhe (Jen Yeer) cegòeâ: (heehe mes cegòeâ neskeâj) hegCÙekeâce&Ceeb (hegCÙekeâce& keâjves JeeueeW kesâ) MegYeeved (heefJe$e) ueeskeâeved (ueeskeâeW keâes) ØeehvegÙeeled (Øeehle keâjlee nw)~~71~~
pees ßeæeJeeve Deewj DemetÙee-MetvÙe neskeâj Fme ieerlee MeeŒe keâe (DeLe&yeesOe ve nesves hej Yeer) kesâJeue ßeJeCe keâjlee nw, Jen Yeer heehe mes cegòeâ neskeâj Deeqivenes$eeefo hegCÙekeâce& keâjves JeeueeW kesâ ÙeesiÙe MegYe ueeskeâ Øeehle keâjlee nw~71~
Î
heeLe& (ns Depeg&ve) lJeÙee (legcemes) Skeâe«esCe Ûeslemee (Skeâe«e efÛeòe mes) Sleled (Ùen ieerleemebueehe) keâeqÛÛeled (keäÙee) ßegleb (megvee ieÙee nw?) OeveÀeÙe (ns Depeg&ve) les (legcneje) De%eevemecceesn: (De%eeve¤he Yeejer ceesn) keâeqÛÛeled (keäÙee) ØeCe°: (efJeve° nes ieÙee nw?)~~72~~
ns Depeg&ve, keäÙee legceves Skeâe«eefÛeòe mes Fme ieerleeMeeŒe keâes megvee nw? ns Depeg&ve, keäÙee legcneje De%eevepeefvele Yeejer ceesn otj nes ieÙee nw?~72~
Ø
1
Depeg&ve: GJeeÛe (Depeg&ve ves keâne) DeÛÙegle (ns ke=â<Ce) lelØemeeoeled (legcnejs Deveg«en mes) ceesn: (cesje De%eeve) ve°: (ve° nes ieÙee nw) ceÙee (cesjs Éeje) mce=efle: (mJe¤heevegmevOeeve ¤he mce=efle) ueyOee (Øeehle ngF& nQ) iele-mevosn: (mevosn-MetvÙe) eqmLele: (DeJeeqmLele) Deeqmce (ntB) leJe (legcneje) JeÛeveb (GheosMe) keâefj<Ùes (heeuetbiee)~~73~~
Depeg&ve ves keâne – ns ke=â<Ce, legcnejs Deveg«en mes cesje De%eeve efJeve° nes ieÙee nw, ceQ DeelceleòJe mecyevOeer mce=efle Ùee keâle&JÙeekeâle&JÙe-%eeve hee ieÙee ntB~ cesje mevosn otj nes ieÙee nw Deewj cesje ceve Deye eqmLej ngDee nw, Deye ceQ legcneje ner GheosMe heeueve keâ¤Biee~
1 – ÙeneR ceneYeejle kesâ Yeer<ceheJee&vleie&le ke=â<Ceepeg&ve-mebJeeo Ùee ßeerceÆieJeûerlee keâer meceeeqhle ngF&~ Fmekesâ yeekeâer DebMe ceW meÀeÙe Deewj Oe=leje°^ keâe Jeelee&ueehe nw~
meÀeÙe: (mebpeÙe ves) GJeeÛe (keâne) Denb (ceQves) Fefle (Fme Øekeâej) cenelceve: (cenelcee) JeemegosJemÙe (JeemegosJe keâe) heeLe&mÙe Ûe (Deewj Depeg&ve keâe) Fceb (Ùen) jesce-n<e&Ceced (jesceebÛekeâejer) DeÆgleb (DehetJe&) mebJeeoced (Jeelee&ueehe) Deßeew<eced (ßeJeCe efkeâÙee nw)~~74~~
mebpeÙe ves keâne – ceQves Fme Øekeâej cenelcee JeemegosJe Deewj Depeg&ve keâe Ùen jesceebÛekeâejer DehetJe& Jeelee&ueehe megvee nw~74~
ÕÕÕÕÕ
Denb (ceQves) JÙeeme-Øemeeoeled (JesoJÙeemepeer keâer ke=âhee mes) [efoJÙeMeefòeâ kesâ ØeYeeJe mes] Sleled (Ùen) hejced (DelÙevle) ieg¢eced (ieesheveerÙe) Ùeesieced (ÙeesieMeeŒe) keâLeÙele: (keâjvesJeeues) mJeÙeb (mee#eele) ÙeesiesÕejele ke=â<Ceeled (ÙeesiesÕej ke=â<Ce kesâ ßeercegKe mes) mee#eeled (ØelÙe#e ¤he mes) ßegleJeeved (megvee nw)~~75~~
[mebpeÙe kesâ efueS megvevee kewâmes mecYeJe ngDee Lee, Gmes yeleeles nQ ] JÙeemeosJe kesâ Deveg«en mes ceQves efoJÙe Ûe#eg Deewj efoJÙe ßeJeCe heekeâj Ùegæ-#es$e ceW GheeqmLele ve jn keâj Yeer mJeÙeb Jeòeâe ÙeesiesÕej ßeerke=â<Ce kesâ cegKe mes Ùen hejce ieg¢e ÙeesieleòJe mee#eeled megvee nw~75~
Æ
jepeved (ns cenejepe Oe=leje°^) kesâMeJe-Depeg&veÙees: (ßeerke=â<Ce Deewj Depeg&ve keâe) Fceced (Ùen) hegCÙeb (heefJe$e) DeÆgleb (efJemceÙekeâejer) mebJeeob (Jeelee&ueehe) mebmce=lÙe mebmce=lÙe (yeejyeej mcejCe keâjkesâ) cegng: cegng: (yeej-yeej) ù<Ùeeefce (ØemeVe nes jne ntB)~~76~~
ns cenejepe Oe=leje°^, ßeerke=â<Ce Deewj Depeg&ve keâe hejce heefJe$e DeLee&led ßeJeCecee$e mes ner heeheveeMekeâ Ùen Jeelee&ueehe mcejCe keâjkesâ ceQ yeej-yeej hegueefkeâle nes jne ntB~76~
jepeved (ns cenejepe Oe=leje°^) njs: (ßeernefj keâe) leled (Jen) DelÙeÆgleb (Deefle DehetJe&) ¤heced (efJeÕe¤he Ùee ceveesnj ¤he) mebmce=lÙe mebmce=lÙe Ûe (yeej yeej mcejCe keâjkesâ) ces (cesje) ceneved (DelÙevle) efJemceÙe: (Dee§eÙe& nes jne nw) hegve: hegve: Ûe (Deewj yeej-yeej) ù<Ùeeefce (n<e& keâe DevegYeJe keâj jne ntB)~~77~~
ns cenejepe Oe=leje°^, ßeernefj keâe Jen Deefle DehetJe& efJeÕe¤he yeej-yeej mcejCe keâjkesâ cegPes DelÙevle Dee§eÙe& nes jne nw, Deewj ceQ yeej-yeej n<e& keâe DevegYeJe keâj jne ntB~77~
Ç
Fefle ßeerceneYeejles MelemeenœÙeeb mebefnleeÙeeb JewÙeeefmekeäÙeeb Yeer<ceheJe&efCe ßeerceÆieJeûerleemetheefve<elmeg yeÇÿeefJeÅeeÙeeb ÙeesieMeeŒes ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeos cees#eÙeesiees veece De°eoMeesÓOÙeeÙe: meceehle:~ nefj: Ô lelmeled~
Ùe$e (peneB DeLee&led efpeme he#e ceW) Ùeesie-F&Õej: (mecemle ÙeesieeW kesâ œe°e Ùee Ùeesieerßes‰) ke=â<Ce: (YeieJeeve ßeerke=â<Ce) Ùe$e (peneB) OevegOe&j: (ieeb[erJe OevegOee&jer) heeLe&: (Depeg&ve nQ) le$e (Gme he#e ceW) OeÇgJee (meJe&efveef§ele) ßeer: (jepeue#ceer) efJepeÙe: (mechetCe& peÙe-Øeeeqhle) Yetefle: (SsÕeÙe& Ùee ›eâceMe: Je=efæ) veerefle: (vÙeeÙe) Fefle (Ùen) ces (cesjer) ceefle: (efveef§ele OeejCee nw)~~78~~
[Gme meceÙe Yeer Ùegæ-efJejefle keâer DeeMee mes mebpeÙe ves keâne] efpeme he#e ceW ÙeesiesÕej ßeerke=â<Ce Deewj ieeb[erJeOeejer Depeg&ve nQ, Gme he#e ceW ner eqmLej jepeue#ceer mechetCe& peÙe-Øeeeqhle SsÕeÙe& Ùee DeYÙegoÙe Deewj efveef§ele veerefle nw, Ùener cesjer OeejCee nw~ [Fme Deeqvlece yeele keâe DeeMeÙe Ùen nw efkeâ DeYeer Deheves heg$eeW keâer ØeeCej#ee keâe meceÙe nw~ Deehe ßeerke=â<Ce kesâ MejCeeheVe neskeâj Ùegæ yevo keâerefpeS – Ùener mebpeÙe keâe DeefYeØeeÙe nw]~78~
1 – ßeerOej mJeeceer kesâ cele ceW ‘OeÇgJee’ Meyo keâe DevÙe meYeer MeyoeW kesâ meeLe DevJeÙe nw, pewmes – OeÇgJee ßeer, OeÇgJee efJepeÙe, OeÇgJee Yetefle, OeÇgJee veerefle~ efkeâvleg DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves OeÇgJee Meyo keâe DevJeÙe kesâJeue veerefle Meyo kesâ meeLe ner efkeâÙee nw~
YeieJeeved ßeerJesoJÙeeme jefÛele ue#e Mueeskeâelcekeâ ßeerceneYeejle kesâ Yeer<ceheJe& kesâ Devleie&le ßeerceÆieJeodieerlee ¤he Gheefve<eod kesâ yeÇÿeefJeÅee efJe<eÙekeâ ÙeesieMeeŒe kesâ ßeerke=â<Ceepe&gve-mebJeeo keâe cees#eÙeesie veecekeâ De°eoMe DeOÙeeÙe meceehle~
Ùen DeOÙeeÙe 78 MueeskeâeW ceW jefÛele nw~ mecemle ieerlee ceW Mueeskeâ-mebKÙee keâer DeefOekeâlee mes Ùen DeOÙeeÙe meyemes yeÌ[e nw~ Fmekesâ 73 Mueeskeâ lekeâ ßeerceÆieJeûerlee Ùee ßeerke=â<Ceepeg&vemebJeeo nw~ yeekeâer 5 Mueeskeâ mebpeÙe kesâ JeekeäÙe nQ~ Ùen DeOÙeeÙe Mueeskeâ-mebKÙee ceW efpeme Øekeâej ieefj‰ nw, Gmeer Øekeâej DeeueesefÛele efJe<eÙe-Jemleg keâer Deewj mes Yeer ßes‰ nw~ ÙeneB mecemle ieerleeMeeŒe keâer DeeueesÛevee keâe Ghemebnej keâjkesâ ceeveJe-peerJeve keâe Ûejce DeeoMe& Deewj hejce Øeeeqhle ¤he cees#e ueeYe kewâmes neslee nw, ßeerYeieJeeve ves Jener keâne nw~ Fme keâejCe Fme DeOÙeeÙe keâe veece ‘cees#eÙeesie’ nw~
henues Depeg&ve kesâ ØeMve kesâ Gòej ceW ßeerYeieJeeve ves mebvÙeeme Deewj lÙeeie leLee meòJeeefo iegCeYeso mes ef$eefJeOe lÙeeie keâer JÙeeKÙee keâer nw~ keâecÙe keâce& keâe lÙeeie ner mebvÙeeme nw Deewj meejs keâceeX kesâ Heâue cee$e keâe lÙeeie ner ÙeLeeLe& lÙeeie nw~ pees keâce&Heâue-lÙeeieer nQ Jener ÙeLeeLe& mebvÙeemeer nQ~ osnOeejer peerJe osn ceW Jele&ceeve jnles meYeer keâceeX keâe lÙeeie veneR keâj mekeâlee, keäÙeeWefkeâ ÙeneB lekeâ efkeâ Õeeme-ØeÕeeme keâer mJeeYeeefJekeâ Je=efòe Yeer keâce& nw, hetpee-DeÛe&vee YeieJeeve keâe mcejCe-ceveve Yeer keâce& nw~ mJeOece& Yeer keâce& nw, Fme keâejCe keâce&Ùeesieer Ùee Deeßeceer kesâ efueS keâce&lÙeeie keâjvee ieerlee keâe GheosMe veneR nw~ keâce&Heâue lÙeeie keâjkesâ mJeOece& keâe Deveg‰eve ner YeieJeeve keâe efveoxMe nw Deewj Jen GheosMe ÛeejeW DeeßeefceÙeeW kesâ efueS ner heeueveerÙe nw~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves Skeâ mLeeve ceW ie=nmLeeßeceer YeòeâeW kesâ efueS keâne nw – ‘‘keâce& ÛeeefnS, leYeer oMe&ve nesiee~ ... OÙeeve, pehe Deeefo keâce& nQ, Gvekeâe veece-iegCe-keâerle&ve Yeer keâce& nw~ efHeâj oeve, Ùe%e, nesceeefo Yeer keâce& nQ Deewj keâesF& Yeer keâce& keäÙeeW ve keâjes, Heâueekeâeb#ee ÚesÌ[keâj keâecevee-MetvÙe neskeâj keâj mekeâves mes Gvekesâ meeLe mebÙeesie neslee nw~ ... ieerlee keâe meej nw – ns peerJe, meye kegâÚ ÚesÌ[keâj YeieJeeve keâes heeves kesâ efueS meeOevee keâjes~ ieerlee keâe meej nw – ome yeej ieerlee ieerlee keânves mes leeieer leeieer, lÙeeieer lÙeeieer nes peelee nw’’μ
... F&Õej-ueeYe kesâ efueS ner ceveg<Ùepevce nw~ Fmeer keâejCe ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw
μ lÙeped Oeeleg kesâ Gòej Ie*d ØelÙeÙe keâjves mes ‘lÙeeie’ neslee nw~ Gmekesâ meeLe Fved ØelÙeÙe keâe Ùeesie nesves mes ‘lÙeeieer’ Meyo yevelee nw~
– ‘‘F&Õej-ueeYe kesâ efueS mebmeej ceW jn keâj Skeâ neLe mes F&Õej kesâ ÛejCe keâceue hekeâÌ[s jnvee Deewj otmejs neLe mes Deveemeòeâ jnkeâj keâece keâjvee~ peye keâece mes DeJemej efceuesiee, leye oesveeW neLeeW mes F&Õej kesâ ÛejCe-keâceue hekeâÌ[s jnesies, Skeâevle ceW efveJeeme keâjesies Deewj Gvekeâer efÛevlee Deewj mesJee keâjesies~ ... pevekeâ, JÙeeme, Jeefme‰ Deeefo %eeveueeYe keâjkesâ mebmeej ceW ner Les~ Ùes oes leueJeejW Iegceeles Les – Skeâ %eeve keâer Deewj otmejer keâce& keâer~’’
meòJeeefo iegCe-Yeso mes %eeve, keâce& Deewj keâlee& ef$eefJeOe nQ Deewj keâlee& keâer yegefæ, Ie=efle leLee megKe Yeer ef$eefJeOe nQ~ meJe&$e ner meeeqòJekeâ YeeJe cees#eØeo nw~ meeeqòJekeâ %eeve (meJe&$e meceoMe&ve), meeeqòJekeâ keâlee& Deewj meeeqòJekeâ keâce& (efve<keâece keâce&) mes meeeqòJekeâ yegefæ, meeeqòJekeâ Ie=efle Deewj meeeqòJekeâ megKe Øeehle nesles nQ~
mJeOece& Ùee efvepe JeCee&ßece kesâ GheÙeesieer keâce& keâjvee ner ßeerYeieJeeve keâer DeejeOevee nw Deewj Gmeermes hejce efmeefæ Øeehle nesleer nw~ mJeOece& oes<e-Ùegòeâ nesves hej Yeer Deveg‰eve keâjves ÙeesiÙe nw~ F&Õejehe&Ce-yegefæ mes keâce& keâjves hej vew<keâcÙe&-ueeYe neslee nw~ Deveemeòeâ efÛeòe mes F&Õejehe&Ceyegefæ kesâ Éeje keâce& keâjvee ner vew<keâcÙe& keâer DeJemLee nw, kesâJeue keâce&-lÙeeie veneR~
efve<keâece keâce&Ùeesieer, efve<keâece %eeveÙeesieer Ùee efve<keâece Yeòeâ keâer Ûejce eqmLeefle Skeâ ner Øekeâej keâer nw~ %eeveer, Ùeesieer Deewj Yeòeâ keâe efJeMues<eCe keâj ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nQ – ‘‘%eeveer efpevnW yeÇÿe keânles nQ’’ Ùeesieer GvneR keâes Deelcee kesâ veece mes hegkeâejles nQ Deewj Yeòeâ GvnW YeieJeeve keânles nQ~ %eeveer %eeveÙeesie keâe DeJeuecyeve keâjles nQ~ Gvekesâ vesefle-vesefle efJeÛeej mes peye ceve eqmLej nes peelee nw, ceve keâe #eÙe neslee nw Deewj meceeefOe nesleer nw leYeer yeÇÿe%eeve neslee nw~ yeÇÿe%eeveer keâer OeejCee nw – yeÇÿe melÙe Deewj peieled efceLÙee nw, veece Deewj ¤he mJehve kesâ meceeve Deueerkeâ nQ~ yeÇÿe keäÙee nw, Gmes cegKe mes keâne veneR pee mekeâlee, Jen JÙeefòeâ (Personal God) nQ, Jen Yeer keâne veneR pee mekeâlee~ %eeveer JesoevleJeeoer Ssmee ner keânles nQ~
‘‘efkeâvleg Yeòeâueesie meYeer DeJemLeeDeeW keâes melÙe ceeveles nQ, pee«ele DeJemLee Yeer melÙe nw, Jes peieled keâes mJehve kesâ meceeve veneR keânles~ Gòece Yeòeâ keânles nQ, Jen mJeÙeb 24 leòJe
– peerJe peieled yeve ieÙes nQ~ Yeòeâ keâe YeeJe kewâmee nw peeveles nes? ns YeieJeeve, legce ØeYeg nes Deewj ceQ legcneje oeme ntB, legce ceeB nes Deewj ceQ legcneje heg$e ntB, legce hetCe& nes Deewj ceQ legcneje DebMe ntB~ ‘ceQ yeÇÿe ntB’ Ssmeer yeele Yeòeâ veneR keânvee Ûeenles~
‘‘Deewj nw keâce&Ùeesie, keâce& kesâ Éeje F&Õej ceW ceve keâes ueieeÙes jKevee~ ... Deveemeòeâ neskeâj ØeeCeeÙeece, OÙeeve, OeejCee Deeefo keâce&Ùeesie nQ~ ie=nmLe Ùeefo Deveemeòeâ neskeâj F&Õej ceW Heâue Dehe&Ce keâjkesâ Gvekesâ Øeefle Yeefòeâ jKekeâj ie=nmLeer kesâ keâecekeâepe keâjlee nw, lees Jen Yeer keâce&Ùeesieer nw~ F&Õej-ueeYe ner keâce&Ùeesie keâe GösMÙe nw~
‘‘YeefòeâÙeesie nw – F&Õej kesâ veece iegCe keâerle&ve Deeefo keâjles ngS GveceW ceve jKevee~ keâefueÙegie kesâ efueS YeefòeâÙeesie menpe ceeie& nw~ YeefòeâÙeesie ner ÙegieOece& nw~ Gmekeâe DeLe& Ùen veneR nw efkeâ Yeòeâ Skeâ mLeeve ceW peeÙeiee Deewj %eeveer Ùee keâceea otmejs mLeeve ceW peeÙeiee~ Fmekeâe DeLe& nw pees yeÇÿe%eeve Ûeenles nQ Ùeefo Jen Yeefòeâ ceeie& mes peeles nQ lees Yeer Jener %eeve Øeehle keâj mekeâles nQ~ YeòeâJelmeue FÛÚe keâjles ner yeÇÿe%eeve os mekeâles nQ~’’ ßeerjeceke=â<CeosJe ves DevÙe mLeeve ceW keâne nw – ‘‘%eeve keânes, Yeefòeâ keânes Ùee oMe&ve keânes, kegâÚ Yeer F&Õej keâer ke=âhee efyevee veneR nes mekeâlee~ ceveg<Ùe ceW efkeâleveer Meefòeâ nw? Gme Deuhe Meefòeâ mes Jen efkeâlevee ØeÙelve keâj mekeâlee nw? ... F&Õej kesâ MejCeeiele nes peeDees, leye efceuesiee~’’
ßeerYeieJeeve Dehevee Deeqvlece GheosMe osles ngS keânles nQ – ‘‘ceve mes mecemle Oece& keâce& cegPeceW meeQhe keâj meJe&oe cegPeceW ceve jKees Deewj Deheves DeefOekeâej kesâ Devegmeej mJeOece& keâe heeueve keâjes, Gmeer mes cesjer ØemeVelee heekeâj cegòeâ nes mekeâesies~ YeieJeeve keâer ke=âhee efyevee ceveg<Ùe ceeÙeecegòeâ veneR nes mekeâlee~ Denbkeâej ner Jen ceeÙee nw~’’
ßeerjeceke=â<CeosJe keâe GheosMe nw – ‘‘ceQ keâlee& ntB, Ùen De%eeve mes neslee nw~ ns F&Õej legce keâjles nes, Ùen %eeve nw~ F&Õej ner keâlee& Deewj DevÙe meye Dekeâlee& nQ~ peye ceveg<Ùe keânlee nw – ‘ns F&Õej, ceQ keâlee& veneR ntB, legcneR keâlee& nes – ceQ Ùev$e ntB Deewj legce Ùev$eer nes~’ leYeer Gmekeâer mebmeej-Ùeelevee keâe Devle nes peelee nw Deewj leYeer Gmekeâer cegefòeâ Yeer nesleer nw~ efHeâj Gmes Fme keâce&-#es$e ceW veneR Deevee heÌ[lee~ ... lees Yeer keâce& Skeâoce ÚesÌ[e veneR pee mekeâlee~ legcnejer Øeke=âefle legcemes keâce& keâjeÙesieer – Ûeens legce FÛÚe keâjes Ùee ve keâjes~ Gmeer keâejCe ieerlee ceW keâne ieÙee nw – Deveemeòeâ neskeâj keâce& keâjes~ Deveemeòeâ neskeâj keâce& keâjves keâe DeLe& nw – keâce& kesâ Heâue keâer Deekeâeb#ee ve keâjvee~’’
Yeòeâ Depeg&ve keâes ßeerYeieJeeve, ieerlee keâe ieg¢elece GheosMe oskeâj keânles nQ – ‘‘legce Skeâcee$e cesjer ner efÛevlee keâjes, cesjer ner Yeefòeâ keâjes, hetpee keâjes, cegPes ner vecemkeâej keâjes~ ceQ Øeefle%ee keâjkesâ keânlee ntB, efkeâ legce cegPes ner heeDeesies~ meye OeceeX keâe heefjlÙeeie keâj legce cesjer ner MejCe uees, ceQ ceeÙee-yevOeve mes legcnW efÛejkeâeue kesâ efueS cegòeâ keâ¤Biee~’’
ßeerYeieJeeve keâer Ùen DeYeÙe-JeeCeer mecemle efJeÕeJeeefmeÙeeW kesâ efueS nw~ mecemle meeOeveeDeeW kesâ Devle ceW ßeerYeieJeeve ceW DevevÙe MejCeeieefle Deeleer nw~ leYeer ceveg<Ùe meejs mevosneW keâe Deefle›eâceCe keâj meYeer yevOeveeW mes cegòeâ neskeâj ßeerYeieJeeve kesâ DeYeÙe-heo Øeehle keâjlee nw~ ßeerYeieJeeve kesâ Thej hetCe& efveYe&j nesves mes – ‘‘ve og:Kesved ieg®Ceeefhe efJeÛeeuÙeles’’ – Gme DeJemLee ceW eqmLele nes peelee nw DeLee&led (ßeerYeieJeeve kesâ hejce heo Øeeeqhle ¤he DeJemLee ceW DeJeeqmLele neskeâj) peerJe MeŒeefveheele Deeefo ¤he ceneve og:KeeW ceW Yeer efJeÛeefuele veneR neslee~
ßeerjeceke=â<CeosJe ves keâne nw – ‘‘GvnW DeececeesJeleejveecee os oes, DeÛÚs ceveg<Ùe kesâ Thej Ùeefo keâesF& Yeej oslee nw, lees Jen ceveg<Ùe keäÙee Gmekeâer neefve keâj mekeâlee nw? Gvekesâ Thej ùoÙe mes meye Yeej meeQhe keâj legce efveef§evle neskeâj yew"s jnes~ ... efyeuueer kesâ yeÛÛes ceW og° yegefæ veneR nesleer, Jen kesâJeue ceeB-ceeB keâjlee nw~’’
ßeerYeieJeeve keâer Fme DeYeÙe JeeCeer keâe efJehegue Heâue ngDee Lee~ Depeg&ve keâe Devlej %eeveeueeskeâ mes GÆeefmele nes G"e~ Jen ieodieod mJej mes yeesues – ‘‘legcnejer ke=âhee mes cesje ceesn otj nes ieÙee nw, ceve mebMeÙe-cegòeâ ngDee nw, Deye ceQ efyevee efÉefJeOee kesâ legcnejer Dee%ee keâe heeueve keâ¤Biee~’’
ßeerYeieJeeve ves Skeâ Úesšer yeele mes meejs GheosMeeW keâe Ghemebnej keâj efoÙee – ‘‘legce kesâJeue cesjer MejCe uees, ceQ legcnW meYeer heeheeW mes cegòeâ keâ¤Biee~’’ Ùener MejCeeieefle-Ùeesie nw~ FmeceW keâesF& oeMe&efvekeâ peefšuelee veneR nw – Skeâoce menpe mejue yeele nw~
henues ßeerYeieJeeve ves veevee Øekeâej mes Deveskeâ GheosMe oskeâj Devle ceW Depeg&ve mes keâne
– ‘‘legce meye Øekeâej keâer keâce&-ØeÛes°eDeeW keâe lÙeeie keâjkesâ kesâJeue cesje DeeßeÙe uees, ceQ mecemle ØeeefCeÙeeW keâe Deelcee ntB, meJe&$e meceeve F&Õej, DeÛÙegle Deewj ieYe&-pevce-peje-ce=lÙeg-Jee|pele ntB, cegPemes Deefleefjòeâ keâesF& Jemleg veneR nw~ legce Fme Øekeâej cegPe F&Õej keâe DeeßeÙe uees~’’
DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves ieerlee-Yee<Ùe kesâ Ghemebnej ceW efueKee nw – ‘‘De%eeve mes GlheVe ceesn keâe veeMe Deewj Deelcemce=efle-ueeYe – Ùes oesveeW meye MeeŒe-%eeveeW keâe heefjCeece nw~ Gmeer Øekeâej ßegefle ceW Yeer efceuelee nw – ‘‘ceQ Deelcee keâes ve peevekeâj Meeskeâ keâj jne ntB’’ Deewj Devle ceW Yeer keâne ieÙee nw efkeâ Deelce%eeve nesves mes ‘‘ùoÙe keâer De%eeve-«eeqvLe efÚVe nes peeleer nw~’’ ßeerke=â<Ce ves Deheveer keâ®CeeceÙe cete|le GodIeeefšle keâjles ner Depeg&ve keâe mevosn efvejmeve nes ieÙee Deewj GvneWves efJeveerle YeeJe mes ke=âle%elee kesâ meeLe keâne – ‘‘cesjs Devlej kesâ meejs mevosn otj nes ieÙes nQ, ceQ legcnejs DeeosMe keâe heeueve keâ¤Biee, legcnejer ke=âhee mes ceQ OevÙe nes ieÙee ntB~’’ yeÇÿe%eeve nesves hej pees DeJemLee nesleer nw, Depeg&ve Jen DeJemLee hee ieÙes~
ieerlee keäÙee Jemleg nw Gmes ßeerYeieJeeve mJeÙeb ner yelee jns nQ – ‘‘pees ceveg<Ùe ieerlee keâe DeOÙeÙeve keâjsiee, Jen (ieerlee hee" ¤he) %eeveÙe%e kesâ Éeje cesjer ner hetpee keâjsiee, keäÙeeWefkeâ Gme DeOÙeÙeve kesâ Éeje ceQ ner hetefpele neslee ntB~ pees Ùen «evLe kesâJeue ßeJeCe keâjsiee, Jen Yeer heehe mes cegòeâ neskeâj Deeqivenes$eeefo hegCÙe keâce& keâjves JeeueeW kesâ MegYe ueeskeâeW keâes Øeehle keâjsiee~’’ ieerlee ßeerke=â<Ce keâe Deueewefkeâkeâ %eeveceÙe ¤he nw~
F&Õej keâer ke=âhee efyevee kegâÚ Yeer veneR nes mekeâlee : ßeerke=â<Ce YeieJeeve kesâ ÛejCeeW ceW MejCeeieefle uesves keâer FÛÚe Yeer F&Õej keâer ke=âhee kesâ efyevee mecYeJe veneR nesleer~ Fmeer keâejCe DeÉwle%eeveer, yeÇÿeheg®<e DeeÛeeÙe& Mebkeâj ves Yeer Meejerefjkeâ Yee<Ùe ceW efueKee nw –
‘‘F&Õejeveg«ennslegkesâvewJe Ûe efJe%eevesve cees#e-efmeefæYe&Jesefle’’ – DeLee&led hejcesÕej Deveg«en keâjkesâ pees %eeve osles nQ, Gmeer mes cees#e-efmeefæ nesleer nw, Dele: cees#e ueeYe Yeer GvneR keâer ke=âhee hej ner efveYe&j nw~ efHeâj DeeÛeeÙe& kesâ yeele keâer ceevees ØeefleOJeefve keâjkesâ meeÙeCeeÛeeÙe& ves leweflejerÙe DeejCÙekeâ Gheefve<eo kesâ Yee<Ùe ceW efueKee nw –
‘‘F&Õejeveg«eneosJe hegbmeeced DeÉwleJeemevee~’’ DeLee&led kesâJeue hejcesÕej kesâ Deveg«en mes ner ceveg<ÙeeW kesâ ceve ceW DeÉwle %eeve ueeYe keâer Jeemevee Gefole nesleer nw~ %eeveueeYe keâer FÛÚe Yeer Gvekeâer ke=âhee efyevee Gefole veneR nes mekeâleer~
‘‘F&Õejke=âhee efn kesâJeueced’’ Ô leled meled ßeerke=â<Ceehe&Cecemleg
Ô vece: YeieJeles JeemegosJeeÙe
¢
ÇÇÇ
ÇÇ
Ç Ç
YeieJeeve ßeerke=â<Ce ves keâne nw – ns heeLe&, ieerlee cesje ùoÙe nw, ieerlee cesje meejmeJe&mJe nw, ieerlee ner cesje Deefle G«e %eeve leLee DeJÙeÙe mJe¤he nw~ ieerlee cesje Gòece mLeeve nw, ieerlee cesje hejce heo nw, ieerlee cesje hejce jnmÙe Deewj ieerlee ner cesje hejce ieg® nw~ ieerlee keâe DeeßeÙe ueskeâj ner ceQ DeJeefmLele ntB, ieerlee cesje Gòece ie=n nw Deewj ieerlee%eeve keâe DeeßeÙe ueskeâj ner ceQ ef$eueeskeâ keâe heeueve keâjlee ntB~~1-3~~
ieerlee cesjer yeÇÿe¤he hejcee efJeÅee nw, FmeceW mebosn veneR~ ieerlee cesjer DeOe&cee$ee¤efheCeer, efvelÙee, DeefveJe&ÛeveerÙeheomJe¤efheCeer nw~ ns heeC[Je, ceQ ieerlee kesâ ieg¢e veece yeleelee ntB, megvees~ Fve veeceeW keâe keâerle&ve keâjves mes Gmeer #eCe meejs heehe ve° nes peeles nQ~ iebiee, meerlee, meeefJe$eer, melÙee, heefleJeÇlee, yeÇÿeeJeueer, yeÇÿeefJeÅee, ef$emebOÙee, cegefòeâiesefnveer~~46~~
Ç
ieerlee DeOe&cee$ee, efÛeoevevo-mJe¤efheCeer, YeJejesieveeefMeveer, Yeüeefvle keâe veeMe keâjves Jeeueer, ef$eJesoceÙeer, hejceevevo-mJe¤efheCeer leòJeeLe&-%eeve osves Jeeueer nw~ pees ceveg<Ùe Øeefleefove efmLej efÛeòe mes Fve veeceeW keâe pehe keâjlee nw, Gmes Fme ueeskeâ ceW efvelÙe %eeve keâer efmeefæ leLee peerJeve keâe Devle nesves hej hejce heo keâer Øeeeqhle nesleer nw~~7-8~~ mechetCe& ieerlee keâe hee" keâjves ceW DemeceLe& nesves hej DeOeeËMe keâe hee" keâjvee ÛeeefnÙes, Gmes ieesoeve keâe hegCÙe-Heâue efceuelee nw, FmeceW mebosn veneR nw~~9~~ le=leerÙeebMe keâe hee" keâjves mes meesceÙeeie keâe leLee Ú"s DebMe keâe hee" keâjves kesâ iebieemveeve keâe Heâue efceuelee nw~~10~~ pees JÙeefòeâ jespe ieerlee kesâ oes DeOÙeeÙeeW keâe hee" keâjlee nw Jen Fvõueeskeâ peelee nw Deewj JeneB Skeâ yeÇÿee kesâ keâuhe lekeâ efveJeeme keâjlee nw~~11~~ pees Yeefòeâ-YeeJe mes jespe Skeâ DeOÙeeÙe keâe hee" keâjlee nw Jen ®õueeskeâ keâes Øeehle neslee nw Deewj JeneB ®õ-osJe keâe ieCe neskeâj meoe efveJeeme keâjlee nw~~12~~
Ø
ÓÓ
Ó
Ø
Ø
pees ceveg<Ùe ieerlee kesâ Skeâ DeOÙeeÙe kesâ DeOeeËMe Ùee ÛelegLeeËMe keâe efvelÙe hee" keâjlee nw, Jen metÙe&ueeskeâ keâes Øeehle neskeâj Mele cevJevlej lekeâ JeneB efveJeeme keâjlee nw~~13~~ pees JÙeefòeâ ieerlee kesâ ome, meele, heeBÛe, Ûeej, leerve, oes, Skeâ Ùee DeeOes Mueeskeâ keâe Yeer hee" keâjlee nw Jen ome npeej Je<eeX lekeâ Ûevõueeskeâ ceW efveJeeme keâjlee nw~~14~~ pees ieerlee kesâ Skeâ DeOÙeeÙe, Skeâ Mueeskeâ, Ùee Skeâ ÛejCe (ÛelegLeeËMe) kesâ DeLe& keâe mcejCe keâjles ngS Mejerj ÚesÌ[lee nw, Jen hejce heo keâes Øeehle neslee nw~~15~~ Deefvlece meceÙe ceW ieerleeLe& keâe hee" Ùee ßeJeCe keâjves mes ceneheeheer Yeer cegefòeâYeeieer nes peelee nw~~16~~ pees JÙeefòeâ-ieerlee hegmlekeâ efueS ngS ØeeCelÙeeie keâjlee nw, Jen JewkegâC"Oeece peekeâj efJe<Ceg kesâ meeLe Deevevo Yeesie keâjlee nw~~17~~
ÇÇÇÇÇ
ØØ
Ø
¸
ØØØ
Ø
ieerlee keâe Skeâ DeOÙeeÙe hee" keâjles ngS ce=lÙeg nesves hej ceveg<Ùepevce Øeehle neslee nw Deewj leye hegve: ieerlee keâe DeYÙeeme keâjkesâ Gòece cegefòeâ Øeehle keâj ues mekeâlee nw~~18~~
`ieerlee' Fme Meyo keâe GÛÛeejCe keâjles ngS ce=lÙeg nesves hej MegYeieefle efceueleer nw~ keâce& kesâ Deveg‰eve kesâ meceÙe ieerleehee" keâjves mes Jen keâce& efveoex<e neskeâj mechetCe& Heâue kesâ oeve ceW meceLe& neslee nw~~19~~
pees ceveg<Ùe efhele=ueeskeâ kesâ GösMÙe mes ßeeæ kesâ meceÙe ieerleehee" keâjlee nw, Gmekesâ efhelej ueeskeâ vejkeâ ceW jnves hej Yeer mevleg° neskeâj mJeie& ceW ieceve keâjles nQ~~20~~ ieerleehee" mes mevleg° neskeâj efhelej ueeskeâ ßeeæ ceW le=efhleueeYe keâjkesâ efhele=ueeskeâ ceW ieceve keâjles nQ Deewj heg$e keâes DeeMeerJee&o osles nQ~~21~~ metle ves keâne – pees JÙeefòeâ ieerleehee" kesâ Devle ceW ßeerke=â<Ce kesâ Éeje keâefLele Fme hegjeleve ieerleeceenelcÙe keâe hee" keâjlee nw, Jen GheÙeg&òeâ Heâue keâe Yeeieer neslee nw~~22~~
ieerlee keâe hee" keâjkesâ pees ieerleeceenelcÙe keâe hee" veneR keâjlee, Gmekesâ ieerleehee" keâe Heâue veneR neslee Deewj Gmekeâe heefjßece JÙeLe& nes peelee nw~~23~~
pees JÙeefòeâ Fme ceenelcÙe kesâ meeLe ieerlee keâe hee" keâjlee nw Deewj pees Gmekeâe ßeæe mes ßeJeCe keâjlee nw Jes oesveeW ner hejce ieefle keâes Øeehle nesles nQ~~24~~
DeLe& kesâ meeLe ieerlee keâe ßeJeCe keâjkesâ pees ceenelcÙe keâe Yeer ßeJeCe keâjlee nw, mebmeej ceW Gmekeâe hegCÙeHeâue meJe&megKeØeo neslee nw~~25~~
| ßeerceodYeieJeodieerlee | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Dekeâejeefo›eâce mes Mueeskeâ-metÛeer | |||||
| DeOÙeeÙe Mueeskeâ | DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | |||
| Dekeâere|leÃeeefhe | 2 | 34 | DeOÙes<Ùeles Ûe Ùe Fceb | 18 | 70 |
| De#ejb yeÇÿe hejceced | 8 | 3 | DevevleefJepeÙeb jepee | 1 | 16 |
| De#ejeCeecekeâejesÓefmce | 10 | 33 | Devevle§eeefmce veeieeveeced | 10 | 29 |
| DeefivepÙeexeflejn: Megkeäue: | 8 | 24 | DevevÙeÛeslee: meleleced | 8 | 14 |
| DeÛÚsÅeesÓÙeceoe¢eesÓÙeced | 2 | 24 | DevevÙeeef§evleÙevlees ceeced | 9 | 22 |
| DepeesÓefhe meVeJÙeÙeelcee | 4 | 6 | Devehes#e: MegefÛeo&#e | 12 | 16 |
| De%e§eeßeæOeeve§e | 4 | 40 | DeveeefolJeeefVeieg&CelJeeled | 13 | 32 |
| De$e Metje cens<Jeemee: | 1 | 4 | DeveeefoceOÙeevlecevevle | 11 | 19 |
| DeLe kesâve ØeÙegòeâesÓÙeced | 3 | 36 | Deveeefßele: keâce&Heâueced | 6 | 1 |
| DeLe efÛeòeb meceeOeelegced | 12 | 9 | Deefve°efce°b efceßeÃe | 18 | 12 |
| DeLe ÛesòJeefceceb OecÙe&ced | 2 | 33 | DevegÉsiekeâjb JeekeäÙeced | 17 | 15 |
| DeLe Ûewveb efvelÙepeeleced | 2 | 26 | DevegyevOeb #eÙeb eEnmeeced | 18 | 25 |
| DeLeJee yengvewlesve | 10 | 42 | DeveskeâefÛeòeefJeYeüevlee | 16 | 16 |
| DeLeJee ÙeesefieveecesJe | 6 | 42 | DeveskeâyeentojJekeä$eves$eced | 11 | 16 |
| DeLe JÙeJeefmLeleeved °dJee | 1 | 20 | DeveskeâJekeä$eveÙeveced | 11 | 10 |
| DeLewleohÙeMeòeâesÓefme | 12 | 11 | Devlekeâeues Ûe ceecesJe | 8 | 5 |
| De°hetJeË ùef<eleesÓefmce | 11 | 45 | DevleJeòeg Heâueb les<eeced | 7 | 23 |
| DeosMekeâeues Ùeöeveb | 17 | 22 | DevleJevle Fces osne: | 2 | 18 |
| DeÉs°e meJe&Yetleeveeced | 12 | 13 | DeVeeÆJeefvle Yetleeefve | 3 | 14 |
| DeOeceË Oece&efceefle Ùee | 18 | 32 | DevÙes Ûe yenJe: Metje | 1 | 9 |
| DeOecee&efYeYeJeeled ke=â<Ce | 1 | 41 | DevÙes lJesJecepeevevle: | 13 | 26 |
| DeOe§eewOJeË Øeme=lee: | 15 | 2 | Dehejb YeJelees pevce | 4 | 4 |
| DeefOeYetleb #ejes YeeJe: | 8 | 4 | Dehejs efveÙeleeneje: | 4 | 30 |
| DeefOeÙe%e: keâLeb keâesÓ$e | 8 | 2 | DehejsÙeefcelemlJevÙeeb | 7 | 5 |
| DeefOe‰eveb leLee keâlee& | 18 | 14 | DeheÙee&hleb leomceekebâ | 1 | 10 |
| DeOÙeelce%eeveefvelÙelJeb | 13 | 12 | Deheeves peg£efle ØeeCeb | 4 | 29 |
Deefhe Ûesled megogjeÛeejes Deefhe Ûesoefme heehesYÙe: DeØekeâeMeesÓØeJe=efòe§e DeHeâueekeâebef#eefYeÙe&%e: DeYeÙeb meòJemebMegefæ: DeefYemevOeeÙe leg Heâueced DeYÙeemeÙeesieÙegòesâve DeYÙeemesÓhÙemeceLeexÓefme DeceeefvelJeceoefcYelJeced Deceer Ûe lJeeb Oe=leje°^mÙe Deceer efn lJeeb megjmebIee: DeÙeefle: ßeæÙeesheslees DeÙeves<eg Ûe meJex<eg DeÙegòeâ: Øeeke=âle: mleyOe: DeJepeeveefvle ceeb cet{e DeJeeÛÙeJeeoeb§e yentved DeefJeveeefMe leg leefÉefæ DeefJeYekeäleÃe Yetles<eg DeJÙeòeâeoerefve Yetleeefve DeJÙeòeâeodÙeJÙeòeâÙe: meJee&: DeJÙeòeâesÓ#ej FlÙegòeâ: DeJÙeòeâesÓÙeceefÛevlÙeesÓÙeced DeJÙeòebâ JÙeefòeâceeheVeb DeMeeŒeefJeefnleb Ieesjb DeMeesÛÙeevevJeMeesÛemlJeb DeßeæOeevee: heg®<ee: DeßeæÙee ngleb oòeb DeÕelLe: meJe&Je=#eeCeeb Demeòeâyegefæ: meJe&$e DemeefòeâjveefYe<Jebie: DemelÙeceØeefle‰b les Demeew ceÙee nle: Me$eg:
DeOÙeeÙe Mueeskeâ
| 9 | 30 |
| 4 | 36 |
| 14 | 13 |
| 17 | 11 |
| 16 | 1 |
| 17 | 12 |
| 8 | 8 |
| 12 | 10 |
| 13 | 8 |
| 11 | 26 |
| 11 | 21 |
| 6 | 37 |
| 1 | 11 |
| 18 | 28 |
| 9 | 11 |
| 2 | 36 |
| 2 | 17 |
| 13 | 17 |
| 2 | 28 |
| 8 | 18 |
| 8 | 21 |
| 2 | 25 |
| 7 | 24 |
| 17 | 5 |
| 2 | 11 |
| 9 | 3 |
| 17 | 28 |
| 10 | 26 |
| 18 | 49 |
| 13 | 10 |
| 16 | 8 |
| 16 | 14 |
DeOÙeeÙe Mueeskeâ DemebÙeleelcevee Ùeesie: 6 36 DemebMeÙeb ceneyeenes 6 35 Demceekebâ leg efJeefMe°e Ùes 1 7 Denbkeâejb yeueb oheË 16 18 Denbkeâejb yeueb ... heefj«enced 18 53 Denb ›eâlegjnb Ùe%e: 9 16 Denceelcee iegÌ[ekesâMe 10 20 Denb JewÕeevejes YetlJee 15 14 Denb meJe&mÙe ØeYeJees 10 8 Denb efn meJe&Ùe%eeveeb 9 24 DeeEnmee melÙece›eâesOe: 16 2 DeeEnmee mecelee legef°: 10 5 Denes yele cenled heeheb 1 45 DeeKÙeeefn ces keâes 11 31 Dee{ŸeesÓefYepeveJeeveefmce 16 15 DeelcemecYeeefJelee: mleyOee: 16 17 DeelceewhecÙesve meJe&$e 6 32 DeeefolÙeeveecenb efJe<Ceg: 10 21 DeehetÙe&ceeCeceÛeueØeefle‰ced 2 70 DeeyeÇÿeYegJeveeuueeskeâe: 8 16 DeeÙegOeeveecenb Je»eb 10 28 DeeÙeg:meòJeyeueejesiÙe 17 8 Dee®®#eesceg&vesÙeexieb 6 3 DeeJe=leb %eeveceslesve 3 39 DeeMeeheeMeMelewye&æe&: 16 12 Dee§eÙe&Jeled heMÙeefle 2 29 DeemegjeR ÙeesefveceeheVee 16 20 DeenejmlJeefhe meJe&mÙe 17 7 DeengmlJeece=<eÙe: meJex 10 13 FÛÚeÉs<emeceglLesve 7 27 FÛÚe És<e: megKeb og:Keb 13 7 Fefle #es$eb leLee %eeveb 13 19 Fefle ieg¢eleceb MeeŒeb Fefle les %eeveceeKÙeeleb FlÙepeg&veb JeemegosJe: FlÙenb JeemegosJemÙe FoceÅe ceÙee ueyOeb Fob %eevecegheeefßelÙe Fob leg les ieg¢eleceb Fob les veelehemkeâeÙe Fob Mejerjb keâewvlesÙe FefvõÙemÙesefvõÙemÙeeLex FefvõÙeeCeeb efn Ûejleeb FbefõÙeeefCe hejeCÙeeng: FefvõÙeeefCe cevees yegefæ: FefvõÙeeLex<eg JewjeiÙeb Fceb efJeJemJeles Ùeesieb F°eved Yeesieeved efn FnwkeâmLeb peieled ke=âlmveb FnwJe lewe|pele: meieex F&Õej: meJe&Yetleeveeb GÛÛew:ßeJemeceÕeeveeb Gl›eâecevleb efmLeleb Jeeefhe Gòece: heg®<emlJevÙe: GlmeVekegâueOecee&Ceeb GlmeerosÙegefjces ueeskeâe Goeje: meJe& SJewles GoemeerveJeoemeervees Gæjsoelceveelceeveb Gheõ°evegcevlee Ûe TOJeË ieÛÚefvle meòJemLee: TOJe&cetueceOe: MeeKeced $e+ef<eefYeye&ngOee ieerleced SleÛÚÎlJee JeÛeveb
DeOÙeeÙe Mueeskeâ
| 15 | 20 |
| 18 | 63 |
| 11 | 50 |
| 18 | 74 |
| 16 | 13 |
| 14 | 2 |
| 9 | 1 |
| 18 | 67 |
| 13 | 2 |
| 3 | 34 |
| 2 | 67 |
| 3 | 42 |
| 3 | 40 |
| 13 | 9 |
| 4 | 1 |
| 3 | 12 |
| 11 | 7 |
| 5 | 19 |
| 18 | 61 |
| 10 | 27 |
| 15 | 10 |
| 15 | 17 |
| 1 | 44 |
| 3 | 24 |
| 7 | 18 |
| 14 | 23 |
| 6 | 5 |
| 13 | 23 |
| 14 | 18 |
| 15 | 1 |
| 13 | 5 |
| 11 | 35 |
DeOÙeeÙe Mueeskeâ SleodÙeesveerefve Yetleeefve 7 6 Slevces mebMeÙeb ke=â<Ce 6 39 SleeVe nvlegefceÛÚeefce 1 35 SleevÙeefhe leg keâcee&efCe 18 6 Sleeb Âef°ceJe°YÙe 16 9 Sleeb efJeYeteEle ÙeesieÃe 10 7 Slewe|Jecegòeâ: keâewvlesÙe 16 22 SJecegòeâes ù<eerkesâMees 1 24 SJecegkeälJeepeg&ve: mebKÙes 1 47 SJecegkeälJee lelees jepeved 11 9 SJecegkeälJee ù<eerkesâMeb 2 9 SJecesleod ÙeLeelLelJeced 11 3 SJeb %eelJee ke=âleb keâce& 4 15 SJeb hejchejeØeehleced 4 2 SJeb ØeJee|leleb Ûe›ebâ 3 16 SJeb yengefJeOee Ùe%ee 4 32 SJeb yegæs: hejb yegodOJee 3 43 SJeb meleleÙegòeâe Ùes 12 1 S<ee lesÓefYeefnlee meebKÙes 2 39 S<ee yeÇeÿeer efmLeefle: heeLe& 2 72 DeesefcelÙeskeâe#ejb yeÇÿe 8 13 DeeW leled meefoefle efveoxMees 17 23 keâefÛÛeosleled ßegleb heeLe& 18 72 keâefÛÛeVeesYeÙeefJeYeü°: 6 38 keâšdJecueueJeCeelÙeg<Ce-17 9 keâLeb ve %esÙecemceeefYe: 1 39 keâLeb Yeer<cecenb mebKÙes 2 4 keâLeb efJeÅeecenb Ùeesefieved 10 17 keâce&peb yegefæÙegòeâe efn 2 51 keâce&Ce: megke=âlemÙeeng: 14 16 keâce&CewJe efn mebefmeefæced 3 20 keâce&Cees ¢eefhe yeesæJÙeced 4 17
| 374 | ßeerceodYeieJeodieerlee | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| DeOÙeeÙe Mueeskeâ | DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | |||
| keâce&CÙe keâce& Ùe: heMÙesled | 4 | 18 | keäuewyÙeb ceemce iece: heeLe& | 2 | 3 |
| keâce&CÙeJeeefOekeâejmles | 2 | 47 | ef#eØeb YeJeefle Oecee&lcee | 9 | 31 |
| keâce& yeÇÿeesÆJeb efJeefæ | 3 | 15 | #es$e#es$e%eÙeesjsJeced | 13 | 35 |
| keâcexefvõÙeeefCe mebÙecÙe | 3 | 6 | #es$e%eÃeeefhe ceeb | 13 | 3 |
| keâMe&Ùevle: MejerjmLeb | 17 | 6 | ielemebiemÙe cegòeâmÙe | 4 | 23 |
| keâeEJe hegjeCeced | 8 | 9 | ieefleYe&lee& ØeYeg: mee#eer | 9 | 18 |
| keâmceeÛÛe les ve vecesjved | 11 | 37 | ieeC[erJeb œebmeles nmleeled | 1 | 30 |
| keâeb#evle: keâce&Ceeb efmeeEæ | 4 | 12 | ieeceeefJeMÙe Ûe Yetleeefve | 15 | 13 |
| keâece S<e ›eâesOe S<e | 3 | 37 | iegCeevesleeveleerlÙe $eerved | 14 | 20 |
| keâece›eâesOeefJeÙegòeâeveeb | 5 | 26 | ieg®venlJee efn | 2 | 5 |
| keâececeeefßelÙe og<hetjb | 16 | 10 | ÛeÃeueb efn ceve: ke=â<Ce | 6 | 34 |
| keâeceelceeve: mJeie&heje | 2 | 43 | Ûelege|JeOee Yepevles ceeb | 7 | 16 |
| keâecewmlewmlewù&le%eevee: | 7 | 20 | ÛeelegJe&CÙeË ceÙee me=°b | 4 | 13 |
| keâecÙeeveeb keâce&Ceeb vÙeemeb | 18 | 2 | efÛevleeceheefjcesÙeeÃe | 16 | 11 |
| keâeÙesve cevemee yegodOÙee | 5 | 11 | Ûeslemee meJe&keâcee&efCe | 18 | 57 |
| keâehe&CÙeoes<eeshenlemJeYeeJe: | 2 | 7 | pevce keâce& Ûe ces | 4 | 9 |
| keâeÙe&keâjCekeâle=&lJes | 13 | 21 | pejecejCecees#eeÙe | 7 | 29 |
| keâeÙe&efcelÙesJe Ùeled keâce& | 18 | 9 | peelemÙe efn OeÇgJees ce=lÙeg: | 2 | 27 |
| keâeueesÓefmce ueeskeâ#eÙeke=âled | 11 | 32 | efpeleelceve: ØeMeevlemÙe | 6 | 7 |
| keâeMÙe§e hejces<Jeeme: | 1 | 17 | %eeveÙe%esve ÛeehÙevÙes | 9 | 15 |
| eEkeâ keâce& efkeâcekeâcexefle | 4 | 16 | %eeveefJe%eevele=hleelcee | 6 | 8 |
| eEkeâ leod yeÇÿe efkeâceOÙeelceb | 8 | 1 | %eeveb keâce& Ûe keâlee& Ûe | 18 | 19 |
| eEkeâ hegveyeÇe&ÿeCee: hegCÙee | 9 | 33 | %eeveb %esÙeb | 18 | 18 |
| efkeâjerefšveb ieefoveb Ûe›eâ | 11 | 46 | %eeveb lesÓnb | 7 | 2 |
| efkeâjerefšveb ieefoveb Ûeef›eâCeb | 11 | 17 | %eevesve leg leo%eeveb | 5 | 16 |
| ke=âlemlJee keâMceueefceob | 2 | 2 | %esÙeb Ùeòeled | 13 | 13 |
| kegâue#eÙes ØeCeMÙeefvle | 1 | 40 | %esÙe: me efvelÙemebvÙeemeer | 5 | 3 |
| ke=âheÙee hejÙeeefJe°es | 1 | 28 | pÙeeÙemeer Ûesled keâce&Cemles | 3 | 1 |
| ke=âef<eieewj#ÙeJeeefCepÙeb | 18 | 44 | pÙeesefle<eeceefhe | 13 | 18 |
| kewâe\ueiewŒeerved iegCeeved | 14 | 21 | leÛÛe mebmce=lÙe | 18 | 77 |
| ›eâesOeeÆJeefle mecceesn: | 2 | 63 | lele: heob leled | 15 | 4 |
| keäuesMeesÓefOekeâlejmles<eeced | 12 | 5 | lele: MebKee§e YesÙe&§e | 1 | 13 |
| Mueeskeâ-metÛeer | 375 | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| DeOÙeeÙe Mueeskeâ | DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | ||||
| lele: Õeslewn&ÙewÙeg&òesâ | 1 | 14 | leeefve meJee&efCe mebÙecÙe | 2 | 61 | |
| lele: me efJemceÙeeefJe°es | 11 | 14 | leguÙeefvevoemlegefleceezveer | 12 | 19 | |
| leled #es$eb ÙeÛÛe ÙeeÂkeâd | 13 | 4 | lespe: #ecee Oe=efle: MeewÛeced | 16 | 3 | |
| leòJeefJeòeg ceneyeenes | 3 | 28 | les leb YegkeälJee mJeie&ueeskebâ | 9 | 21 | |
| le$e leb yegefæmebÙeesieb | 6 | 43 | les<eecenb mecegælee& | 12 | 7 | |
| le$e meòJeb efvece&uelJeeled | 14 | 6 | les<eecesJeevegkeâcheeLeË | 10 | 11 | |
| le$eeheMÙeled efmLeleeved | 1 | 26 | les<eeb %eeveer efvelÙeÙegòeâ | 7 | 17 | |
| le$ewkeâmLeb peieled | 11 | 13 | les<eeb meleleÙegòeâeveeb | 10 | 10 | |
| le$ewkeâe«eb ceve: ke=âlJee | 6 | 12 | lÙekeälJee keâce&Heâueemebieb | 4 | 20 | |
| le$ewJeb meefle keâlee&jb | 18 | 16 | lÙeepÙeb oes<eJeefolÙeskesâ | 18 | 3 | |
| leolÙeveefYemebOeeÙe | 17 | 25 | ef$eefYeieg&CeceÙewYee&Jew: | 7 | 13 | |
| leodyegæÙemleoelceeve: | 5 | 17 | ef$eefJeOeb vejkeâmÙesob | 16 | 21 | |
| leefÉefæ ØeefCeheelesve | 4 | 34 | ef$eefJeOee YeJeefle ßeæe | 17 | 2 | |
| leheefmJeYÙeesÓefOekeâes | 6 | 46 | $ewiegCÙeefJe<eÙee Jesoe | 2 | 45 | |
| leheecÙencenb Je<eË | 9 | 19 | $ewefJeÅee ceeb meescehee: | 9 | 20 | |
| lecemlJe%eevepeb efJeefæ | 14 | 8 | lJece#ejb hejceb | 11 | 18 | |
| lecegJeeÛe ù<eerkesâMe: | 2 | 10 | lJeceeefoosJe: heg®<e: | 11 | 38 | |
| lecesJe MejCeb ieÛÚ | 18 | 62 | oC[es oceÙeleeceefmce | 10 | 38 | |
| lemceeÛÚeŒeb ØeceeCeb les | 16 | 24 | ocYees oheexÓefYeceeve§e | 16 | 4 | |
| lemceeled ØeCecÙe ØeefCeOeeÙe | 11 | 44 | ob°^ekeâjeueeefve Ûe les | 11 | 25 | |
| lemceeled lJeefceefvõÙeeCÙeeoew | 3 | 41 | oeleJÙeefceefle Ùeodoeveb | 17 | 20 | |
| lemceeòJecegefòe‰ ÙeMees | 11 | 33 | efoefJe metÙe&menœemÙe | 11 | 12 | |
| lemceeled meJex<eg keâeues<eg | 8 | 7 | efoJÙeceeuÙeecyejOejb | 11 | 11 | |
| lemceeo%eevemecYetleb | 4 | 42 | og:KeefcelÙesJe Ùeled keâce& | 18 | 8 | |
| lemceeomeòeâ: meleleb | 3 | 19 | og:Kes<JevegefÉivecevee: | 2 | 56 | |
| lemceeoesefcelÙegoeùlÙe | 17 | 24 | otjsCe ¢eJejb keâce& | 2 | 49 | |
| lemceeod ÙemÙe ceneyeenes | 2 | 68 | Â<šdJee leg heeC[Jeeveerkeâced | 1 | 2 | |
| lemceeVeene& JeÙeb nvlegced | 1 | 37 | Â<šdJesob ceeveg<eb ¤heb | 11 | 51 | |
| lemÙe mebpeveÙeved n<eË | 1 | 12 | osJeefÉpeieg®Øee%e | 17 | 14 | |
| leb leLee ke=âheÙeeefJe°ced | 2 | 1 | osJeeved YeeJeÙeleevesve | 3 | 11 | |
| leb efJeÅeeodog:KemebÙeesie | 6 | 23 | osefnveesÓmceved ÙeLee osns | 2 | 13 | |
| leevenb efÉ<ele: ›etâjeved | 16 | 19 | osner efvelÙeceJeOÙeesÓÙeb | 2 | 30 | |
| 376 | ßeerceodYeieJeodieerlee | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| DeOÙeeÙe Mueeskeâ | DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | ||||
| owJecesJeehejs Ùe%eb | 4 | 25 | ve yegefæYesob peveÙesled | 3 | 26 | |
| owJeer mecheod efJecees#eeÙe | 16 | 5 | veYe:mhe=Meb oerhleceveskeâ | 11 | 24 | |
| owJeer ¢es<ee iegCeceÙeer | 7 | 14 | vece: hegjmleeoLe he=‰lemles | 11 | 40 | |
| oes<ewjslew: kegâueIveeveeb | 1 | 43 | ve ceeb keâcee&efCe efuecheefvle | 4 | 14 | |
| ÅeeJeehe=efLeJÙeesefjocevlejb | 11 | 20 | ve ceeb og<ke=âeflevees cetÌ{e: | 7 | 15 | |
| Åetleb ÚueÙeleeceefmce | 10 | 36 | ve ces heeLee&efmle keâle&JÙeced | 3 | 22 | |
| õJÙeÙe%eemleheesÙe%ee | 4 | 28 | ve ces efJeog: megjieCee: | 10 | 2 | |
| õgheoes õewheosÙee§e | 1 | 18 | ve ¤hecemÙesn leLeeshe | 15 | 3 | |
| õesCeÃe Yeer<ceÃe | 11 | 34 | ve JesoÙe%eeOÙeÙevew: | 11 | 48 | |
| ÉeefJeceew heg®<eew ueeskesâ | 15 | 16 | ve°es ceesn: mce=efleue&yOee | 18 | 73 | |
| Éew Yetlemeieez ueeskesâ | 16 | 6 | ve efn keâef§eled #eCeceefhe | 3 | 5 | |
| Oece&#es$es kegâ®#es$es | 1 | 1 | ve efn %eevesve meÂMeb | 4 | 38 | |
| OetcesveeefJeÇÙeles JeefÖ: | 3 | 38 | ve efn osnYe=lee MekeäÙeb | 18 | 11 | |
| Oetcees jeef$emleLee ke=â<Ce: | 8 | 25 | ve efn ØeheMÙeeefce ceceehe | 2 | 8 | |
| Oe=lÙee ÙeÙee OeejÙeles | 18 | 33 | veelÙeMvelemleg ÙeesieesÓefmle | 6 | 16 | |
| Oe=°kesâleg§esefkeâleeve: | 1 | 5 | veeoòes keâmÙeefÛeled heeheb | 5 | 15 | |
| OÙeevesveelceefve heMÙeefvle | 13 | 25 | veevleesÓefmce cece efoJÙeeveeb | 10 | 40 | |
| OÙeeÙelees efJe<eÙeeved hegbme: | 2 | 62 | veevÙeb iegCesYÙe: | 14 | 19 | |
| ve keâle=&lJeb ve keâcee&efCe | 5 | 14 | veemelees efJeÅeles YeeJees: | 2 | 16 | |
| ve keâce&CeeceveejcYeeled | 3 | 4 | veeefmle yegefæjÙegòeâmÙe | 2 | 66 | |
| ve keâe*d#es efJepeÙeb ke=â<Ce | 1 | 32 | veenb ØekeâeMe: meJe&mÙe | 7 | 25 | |
| ve Ûe lemceevceveg<Ùes<eg | 18 | 69 | veenb Jesowve& lehemee | 11 | 53 | |
| ve Ûe celmLeeefve Yetleeefve | 9 | 5 | efveefceòeeefve Ûe heMÙeeefce | 1 | 31 | |
| ve Ûe ceeb leeefve keâcee&efCe | 9 | 9 | efveÙelemÙe leg mebvÙeeme: | 18 | 7 | |
| ve ÛewleefÉ©e: keâlejVees | 2 | 6 | efveÙeleb kegâ® keâce& lJeb | 3 | 8 | |
| ve peeÙeles efceüÙeles Jee | 2 | 20 | efveÙeleb mebiejefnleb | 18 | 23 | |
| ve leoefmle he=efLeJÙeeb Jee | 18 | 40 | efvejeMeerÙe&leefÛeòeelcee | 4 | 21 | |
| ve leodYeemeÙeles metÙeex | 15 | 6 | efvecee&veceesne efpelemebie | 15 | 5 | |
| ve leg ceeb MekeäÙemes | 11 | 8 | efve§eÙeb Me=Ceg ces le$e | 18 | 4 | |
| ve lJesJeenb peeleg veemeb | 2 | 12 | efvenlÙe Oeele&je°^eVe: | 1 | 36 | |
| ve És<šŸekegâMeueb keâce& | 18 | 10 | vesneefYe›eâceveeMeesÓefmle | 2 | 40 | |
| ve Øeù<Ùesled efØeÙeb | 5 | 20 | vewles me=leer heeLe& peeveved | 8 | 27 | |
| Mueeskeâ-metÛeer | 377 | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| DeOÙeeÙe Mueeskeâ | DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | |||||
| vewveb efÚvoefvle MeŒeeefCe | 2 | 23 | ØeÙelveeod Ùeleceevemleg | 6 | 45 | ||
| vewJe eEkeâefÛeled keâjesceerefle | 5 | 8 | ØeÙeeCekeâeues cevemeeÛeuesve | 8 | 10 | ||
| vewJe lemÙe ke=âlesveeLe&: | 3 | 18 | Øeueheved efJeme=peved ie=åCeved | 5 | 9 | ||
| heÃewleeefve ceneyeenes | 18 | 13 | ØeJe=efòeÃe efveJe=efòeÃe pevee... 16 | 7 | |||
| he$eb heg<heb Heâueb | 9 | 26 | ØeJe=efòeÃe efveJe=efòeÃe keâeÙe&... 18 | 30 | |||
| hejmlemceeòeg YeeJeesÓvÙees | 8 | 20 | ØeMeevlecevemeb ¢esveb | 6 | 27 | ||
| hejb yeÇÿe hejb Oeece | 10 | 12 | ØeMeevleelcee efJeieleYeer: | 6 | 14 | ||
| hejb YetÙe: ØeJe#Ùeeefce | 14 | 1 | Øemeeos meJe&og:Keeveeb | 2 | 65 | ||
| heefj$eeCeeÙe meeOetveeb | 4 | 8 | Øe¥eo§eeefmce owlÙeeveeced | 10 | 30 | ||
| heJeve: heJeleeceefmce | 10 | 31 | ØeehÙe hegCÙeke=âleeb | 6 | 41 | ||
| heMÙe ces heeLe& ¤heeefCe | 11 | 5 | yevOegjelceelcevemlemÙe | 6 | 6 | ||
| heMÙeeefolÙeeved Jemetved | 11 | 6 | yeueb yeueJeleeb Ûeenb | 7 | 11 | ||
| heMÙeeefce osJeebmleJe osJe | 11 | 15 | yeefnjvle§e Yetleeveeb | 13 | 16 | ||
| heMÙewleeb heeb[gheg$eeCeeced | 1 | 3 | yentveeb pevceveecevles | 7 | 19 | ||
| heeÃepevÙeb ù<eerkesâMees: | 1 | 15 | yentefve ces JÙeleerleeefve | 4 | 5 | ||
| heeLe& vewJesn veeceg$e | 6 | 40 | yee¢emheMex<Jemeòeâelcee | 5 | 21 | ||
| efheleeefme ueeskeâmÙe | 11 | 43 | yeerpeb ceeb meJe&Yetleeveeb | 7 | 10 | ||
| efheleencemÙe peielees | 9 | 17 | yegefæÙegòeâes peneleern | 2 | 50 | ||
| hegCÙees ievOe: he=efLeJÙeeÃe | 7 | 9 | yegefæ%ee&vecemebceesn: | 10 | 4 | ||
| heg®<e: Øeke=âeflemLees efn heg®<e: me hej: heeLe& hegjesOemeeÃe cegKÙeb ceeb hetJee&YÙeemesve lesvewJe | 13 8 10 6 | 22 22 24 44 | yegæsYexob Oe=les§ewJe yegæŸee efJeMegæÙee Ùegòeâ: ye=nled meece leLee meecveeb yeÇÿeCees efn Øeefle‰e | 18 18 10 14 | 29 51 35 27 | ||
| he=LekeälJesve leg Ùep%eeveb ØekeâeMeÃe ØeJe=efòeÃe | 18 14 | 21 22 | yeÇÿeCÙeeOeeÙe keâcee&efCe yeÇÿeYetle: ØemeVeelcee | 5 18 | 10 54 | ||
| Øeke=âeEle heg®<eÃewJe #es$eb Øeke=âeEle heg®<eÃewJe efJeæÙeØeke=âeEle mJeeceJe°YÙe | 13 13 9 | 1 20 8 | yeÇÿeehe&Ceb yeÇÿe nefJe: yeÇeÿeCe#eef$eÙeefJeMeeb YekeälÙee lJevevÙeÙee | 4 18 11 | 24 41 54 | ||
| Øeke=âlesieg&Cemebcet{e: Øeke=âles: efØeÙeceeCeeefve | 3 3 | 29 27 | YekeälÙee ceeceefYepeeveeefle YeÙeeõCeeoghejleb | 18 2 | 55 35 | ||
| Øeke=âlÙewJe Ûe keâcee&efCe | 13 | 30 | YeJeevYeer<ce§e keâCe&§e | 1 | 8 | ||
| Øepeneefle Ùeoe keâeceeved | 2 | 55 | YeJeehÙeÙeew efn Yetleeveeb | 11 | 2 | ||
DeOÙeeÙe Mueeskeâ
| Yeer<ceõesCeØecegKele: | 1 | 25 |
|---|---|---|
| Yetle«eece: me SJeeÙeb | 8 | 19 |
| YetefcejeheesÓveuees JeeÙeg: | 7 | 4 |
| YetÙe SJe ceneyeenes | 10 | 1 |
| Yeesòeâejb Ùe%elehemeeb | 5 | 29 |
| YeesiewÕeÙe&Øemeòeâeveeb | 2 | 44 |
| ceeqÛÛele: meJe&ogiee&efCe | 18 | 58 |
| ceeqÛÛelee ceodieleØeeCee | 10 | 9 |
| celkeâce&ke=âvcelhejcees | 11 | 55 |
| ceòe: hejlejb veevÙeled | 7 | 7 |
| ceoveg«eneÙe hejceb | 11 | 1 |
| ceve:Øemeeo: meewcÙelJeb | 17 | 16 |
| ceveg<ÙeeCeeb menœes<eg | 7 | 3 |
| cevcevee YeJe ceÆòeâes | 9 | 34 |
| cevcevee YeJe ... efØeÙeesÓefme 18 | 65 | |
| cevÙemes Ùeefo leÛÚkeäÙeb | 11 | 4 |
| cece Ùeesefvece&nodyeÇÿe | 14 | 3 |
| cecewJeebMeespeerJeueeskesâ | 15 | 7 |
| ceÙee leleefceob meJeË | 9 | 4 |
| ceÙeeOÙe#esCe Øeke=âefle: | 9 | 10 |
| ceÙee ØemeVesve leJe | 11 | 47 |
| ceefÙe ÛeevevÙeÙeesiesve | 13 | 11 |
| ceefÙe meJee&efCe keâcee&efCe | 3 | 30 |
| ceÙÙeeJesMÙe cevees Ùes | 12 | 2 |
| ceÙÙeemeòeâcevee: heeLe& | 7 | 1 |
| ceÙÙesJe ceve DeeOelmJe | 12 | 8 |
| cen<e&Ùe: mehle hetJex | 10 | 6 |
| cen<eeaCeeb Ye=iegjnb | 10 | 25 |
| cenelcevemleg ceeb heeLe& | 9 | 13 |
| ceneYetleevÙenbkeâejes | 13 | 6 |
| ceeleguee: ÕeMegje: heew$ee: ... | 1 | 34 |
| ceeÃe ÙeesÓJÙeefYeÛeejsCe | 14 | 26 |
| cee les JÙeLee cee Ûe | 11 | 49 |
| DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | |
|---|---|---|
| cee$eemheMee&mleg keâewvlesÙe | 2 | 14 |
| ceeveeheceeveÙeesmleguÙe: | 14 | 25 |
| ceecegheslÙe hegvepe&vce | 8 | 15 |
| ceeb efn heeLe& JÙeheeefßelÙe | 9 | 32 |
| cegòeâmebieesÓvenbJeeoer | 18 | 26 |
| cetÌ{«eensCeelcevees Ùeled | 17 | 19 |
| ce=lÙeg: meJe&nj§eenced | 10 | 34 |
| ceesIeeMee ceesIe keâcee&Cees | 9 | 12 |
| Ùe Fob hejceb ieg¢eb | 18 | 68 |
| Ùe Sveb Jesefòe nvleejb | 2 | 19 |
| Ùe SJeb Jesefòe heg®<eb | 13 | 24 |
| ÙeÛÛeeefhe meJe&Yetleeveeb | 10 | 39 |
| ÙeÛÛeeJenemeeLe&cemeled | 11 | 42 |
| Ùepevles meeefòJekeâe: | 17 | 4 |
| Ùep%eelJee ve hegveceexnced | 4 | 35 |
| Ùe%eoevelehe: keâce& | 18 | 5 |
| Ùe%eefMe°eefMeve: mevlees | 3 | 13 |
| Ùe%eefMe°ece=leYegpe: | 4 | 31 |
| Ùe%eeLee&led keâce&CeesÓvÙe$e | 3 | 9 |
| Ùe%es leheefme oeves Ûe | 17 | 27 |
| Ùelelees ¢eefhe keâewvlesÙe | 2 | 60 |
| Ùelevlees Ùeesefieve§ewveb | 15 | 11 |
| Ùele: ØeJe=efòeYet&leeveeced | 18 | 46 |
| ÙelesefvõÙeceveesyegefæ: | 5 | 28 |
| Ùelees Ùelees efve§ejefle | 6 | 26 |
| Ùeled keâjesef<e ÙeoMveeefme | 9 | 27 |
| Ùeòeo«es efJe<eefceJe | 18 | 37 |
| Ùeòeg keâeceshmegvee | 18 | 24 |
| Ùeòeg ke=âlmveJeoskeâeqmceved | 18 | 22 |
| Ùeòeg ØelÙeghekeâejeLeË | 17 | 21 |
| Ùe$e keâeues lJeveeJe=efòeced | 8 | 23 |
| Ùe$e ÙeesiesÕej: ke=â<Ce: | 18 | 78 |
| Ùe$eeshejceles efÛeòeb | 6 | 20 |
| Mueeskeâ-metÛeer | 379 | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| DeOÙeeÙe Mueeskeâ | DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | |||
| Ùeled meebKÙew: ØeehÙeles | 5 | 5 | Ùe: MeeŒeefJeefOeceglme=pÙe | 16 | 23 |
| ÙeLeekeâeMeefmLelees efvelÙeb | 9 | 6 | Ùe: meJe&$eeveefYemvesn: | 2 | 57 |
| ÙeLee oerhees efveJeelemLe: | 6 | 19 | ÙemlJeelcejeflejsJe mÙeeled | 3 | 17 |
| ÙeLee veoerveeb yenJeesÓcyeg | 11 | 28 | ÙeefmlJeefvõÙeeefCe cevemee | 3 | 7 |
| ÙeLee ØekeâeMeÙelÙeskeâ: | 13 | 34 | Ùemceeled #ejceleerleesÓnb | 15 | 18 |
| ÙeLee Øeoerhleb pJeueveb | 11 | 29 | ÙemceeVeesefÉpeles ueeskeâe: | 12 | 15 |
| ÙeLee meJe&ieleb meew#cÙeeled | 13 | 33 | ÙemÙe veenbke=âleesYeeJe: | 18 | 17 |
| ÙeLewOeebefme meeefceæesÓefive: | 4 | 37 | ÙemÙe meJex meceejcYee: | 4 | 19 |
| Ùeo#ejb JesoefJeo: | 8 | 11 | ÙeeleÙeeceb ielejmeb | 17 | 10 |
| Ùeo«es ÛeevegyevOes Ûe | 18 | 39 | Ùee efveMee meJe&Yetleeveeb | 2 | 69 |
| ÙeonbkeâejceeefßelÙe | 18 | 59 | Ùeeefvle osJeJeÇlee osJeeved | 9 | 25 |
| Ùeoe les ceesnkeâefueueb | 2 | 52 | Ùeeefceceeb hegef<heleeb JeeÛeb | 2 | 42 |
| ÙeoeefolÙeieleb lespe: | 15 | 12 | ÙeeJeled mebpeeÙeles | 13 | 27 |
| Ùeoe Yetlehe=LeiedYeeJeced | 13 | 31 | ÙeeJeosleeefVejer#esÓnb | 1 | 22 |
| Ùeoe Ùeoe efn Oece&mÙe | 4 | 7 | ÙeeJeeveLe& Goheeves | 2 | 46 |
| Ùeoe efJeefveÙeleb efÛeòeb | 6 | 18 | Ùegòeâ: keâce&Heâueb lÙekeälJee | 5 | 12 |
| Ùeoe meòes ØeJe=æs leg | 14 | 14 | ÙegòeâenejefJenejmÙe | 6 | 17 |
| Ùeoe mebnjles ÛeeÙeb | 2 | 58 | ÙegÀeVesJeb ... efveÙele | 6 | 15 |
| Ùeoe efn vesefvõÙeeLex<eg | 6 | 4 | ÙegÀeVesJeb ... efJeiele | 6 | 28 |
| Ùeefo ceeceØeleerkeâejced | 1 | 46 | ÙegOeecevÙeg§e efJe›eâevle: | 1 | 6 |
| Ùeefo ¢enb ve JelexÙeb | 3 | 23 | Ùes ÛewJe meeefòJekeâe: | 7 | 12 |
| ÙeÂÛÚÙee ÛeesheheVeb | 2 | 32 | Ùes leg Oecee&ce=leefceob | 12 | 20 |
| ÙeÂÛÚeueeYemevleg°: | 4 | 22 | Ùes leg meJee&efCe keâcee&efCe | 12 | 6 |
| Ùeod ÙeoeÛejefle ßes‰: | 3 | 21 | Ùes lJe#ejceefveoxMÙeb | 12 | 3 |
| Ùeod ÙeefÉYetefleceled meòJeced | 10 | 41 | Ùes lJesleoYÙemetÙevle: | 3 | 32 |
| ÙeÅehÙesles ve heMÙeefvle | 1 | 38 | ÙesÓhÙevÙeosJelee Yeòeâe: | 9 | 23 |
| ÙeÙee Oece&ceOece&Ãe | 18 | 31 | Ùes ces celeefceob | 3 | 31 |
| ÙeÙee mJehveb YeÙeb Meeskebâ | 18 | 35 | Ùes ÙeLee ceeb ØeheÅevles | 4 | 11 |
| ÙeÙee leg Oece&keâeceeLee&ved | 18 | 34 | Ùes MeeŒeefJeefOeceglme=pÙe | 17 | 1 |
| Ùeb Ùeb Jeeefhe mcejved YeeJeb | 8 | 6 | Ùes<eeceLex keâeeq*d#eleb vees | 2 | 33 |
| Ùeb ueyOJee Ûeehejb ueeYeb | 6 | 22 | Ùes<eeb lJevleieleb heeheb | 7 | 28 |
| Ùeb mebvÙeemeefceefle Øeeng: | 6 | 2 | Ùes efn mebmheMe&pee: | 5 | 22 |
| Ùeb efn ve JÙeLeÙevlÙesles | 2 | 15 | ÙeesieÙegòeâes efJeMegæelcee | 5 | 7 |
| 380 | ßeerceodYeieJeodieerlee | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| DeOÙeeÙe Mueeskeâ | DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | |||
| ÙeesiemebvÙemlekeâcee&Ceb | 4 | 41 | efJe<eÙee efJeefveefJele&vles | 2 | 59 |
| ÙeesiemLe: kegâ® keâcee&efCe Ùeesefieveeceefhe meJex<eeb | 2 6 | 48 47 | efJe<eÙesefvõÙemebÙeesieeled efJemlejsCeelcevees Ùeesieb | 18 10 | 38 18 |
| Ùeesieer ÙegÀeerle meleleb ÙeeslmÙeceeveeveJes#esÓnb | 6 1 | 10 23 | efJeneÙe keâeceeved Ùe: JeerlejeieYeÙe›eâesOee: | 2 4 | 71 10 |
| Ùees ve ù<Ùeefle ve Ésef° | 12 | 17 | Je=<Ceerveeb JeemegosJees | 10 | 37 |
| ÙeesÓvle:megKeesÓvleje Ùees ceecepeceveeefoÃe | 5 10 | 24 3 | Jesoeveeb meeceJesoesÓefmce JesoeefJeveeefMeveb efvelÙeb | 10 2 | 22 21 |
| Ùees ceecesJecemebcet{es Ùees ceeb heMÙeefle meJe&$e | 15 6 | 19 30 | Jesoenb meceleerleeefve Jesos<eg Ùe%es<eg lehe:meg | 7 8 | 26 28 |
| Ùees Ùees Ùeeb Ùeeb levegb ÙeesÓÙeb ÙeesiemlJeÙee | 7 6 | 21 33 | JÙeJemeeÙeeeflcekeâe yegefæ: JÙeeefceßesCesJe JeekeäÙesve | 2 3 | 41 2 |
| jpeefme ØeueÙeb ielJee jpemlece§eeefYeYetÙe | 14 14 | 15 10 | JÙeemeØemeeoeled ßegleJeeved MekeäveesleernwJe Ùe: | 18 5 | 75 23 |
| jpees jeieelcekebâ jmeesÓncehmeg keâewvlesÙe jeieÉs<eefJeÙegòewâmleg jeieer keâce&HeâueØeshmeg: | 14 7 2 18 | 7 8 64 27 | Mevew: Mevew®hejcesod Mecees ocemlehe: MeewÛeb MejerjJee*dceveesefYeÙe&led Mejerjb ÙeoJeehveesefle | 6 18 18 15 | 25 42 15 8 |
| jepeved mebmce=lÙe mebmce=lÙe jepeefJeÅee jepeieg¢eced | 18 9 | 76 2 | Megkeäueke=â<Ces ieleer ¢esles MegÛeew osMes Øeefle‰ehÙe | 8 6 | 26 11 |
| ®õeCeeb Mebkeâj§eeefmce ®õeefolÙee JemeJe: | 10 11 | 23 22 | MegYeeMegYeHeâuewjsJeb MeewÙeË lespees Oe=efle: | 9 18 | 28 43 |
| ¤heb cenòes yengJekeä$e ueYevles yeÇÿeefveJee&Ceb | 11 5 | 23 25 | ßeæÙee hejÙee lehleb ßeæeJeevevemetÙe§e | 17 18 | 17 71 |
| uesefue¢emes «emeceeve: | 11 | 30 | ßeæeJeeved ueYeles %eeveb | 4 | 39 |
| ueeskesâÓefmceved efÉefJeOee | 3 | 3 | ßegefleefJeØeefleheVee les | 2 | 53 |
| ueesYe: ØeJe=efòejejcYe: Jeòegâcen&mÙeMes<esCe Jekeä$eeefCe les lJejceeCee JeeÙegÙe&ceesÓef«eJe&®Ce: Jeemeebefme peerCee&efve | 14 10 11 11 2 | 12 16 27 39 22 | ßesÙeeved õJÙeceÙeeled ßesÙeeved...YeÙeeJen: ßesÙeeved...efkeâefuye<eced ßesÙees efn %eeveceYÙeeßees$eeoerveerefvõÙe | 4 3 18 12 4 | 33 35 47 12 26 |
| efJeÅeeefJeveÙemecheVes | 5 | 18 | ßees$eb Ûe#eg: mheMe&veÃe | 15 | 9 |
| efJeefOenerveceme=°eVeb | 17 | 13 | ÕeMegjevmegùo§ewJe | 1 | 27 |
| efJeefJeòeâmesJeer ueIJeeMeer | 18 | 52 | me SJeeÙeb ceÙee lesÓÅe | 4 | 3 |
| Mueeskeâ-metÛeer | 381 | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| DeOÙeeÙe Mueeskeâ | DeOÙeeÙe | Mueeskeâ | |||
| meòeâe: keâce&CÙeefJeÉebmees | 3 | 25 | meJe&YetleefmLeleb Ùees ceeb | 6 | 31 |
| meKesefle celJee | 11 | 41 | meJe&Yetleeefve keâewvlesÙe | 9 | 7 |
| me Iees<ees Oeele&je°^eCeeced mebkeâjes vejkeâeÙewJe mebkeâuheØeYeJeeved | 1 1 6 | 19 42 24 | meJe&Yetles<eg Ùesvewkebâ meJe&cesleÂleb cevÙes meJe&Ùeesefve<eg keâewvlesÙe | 18 10 14 | 20 14 4 |
| meleleb keâerle&Ùevlees ceeb | 9 | 14 | meJe&mÙe Ûeenb ùefo | 15 | 15 |
| me leÙee ßeæÙee Ùegòeâ: melkeâejceevehetpeeLeË meòJeb jpemlece Fefle meòJeb megKes mebpeÙeefle meòJeeled mebpeeÙeles %eeveb meòJeeveg¤hee meJe&mÙe meÂMeb Ûes°les mJemÙee: | 7 17 14 14 14 17 3 | 22 18 5 9 17 3 33 | meJee&CeerefvõÙekeâcee&efCe meJexefvõÙekeâcee&efCe meJexefvõÙeiegCeeYeemeb menpeb keâce& keâewvlesÙe menÙe%ee: Øepee: menœeÙegieheÙe&vleced mebefveÙecÙesefvõÙe«eeceb | 4 4 13 18 3 8 12 | 27 27 15 48 10 17 4 |
| meÆeJes meeOegYeeJes Ûe mevleg°: meleleb Ùeesieer mevvÙeememleg ceneyeenes | 17 12 5 | 26 14 6 | meeefOeYetleeefOeowJeb ceeb meebKÙeÙeesieew he=Leiedyeeuee: efmeeEæ Øeehlees ÙeLee | 7 5 18 | 30 4 50 |
| mevvÙeememÙe ceneyeenes mevvÙeemeb keâce&Ceeb ke=â<Ce | 18 5 | 1 1 | megKeog:Kes meces ke=âlJee megKeceelÙeefvlekebâ Ùeòeled | 2 6 | 38 21 |
| mebvÙeeme: keâce&Ùeesie§e | 5 | 2 | megKeb eflJeoeveeR | 18 | 36 |
| meceog:KemegKe: mJemLe: meceb keâeÙeefMejes«eerJeb | 14 6 | 24 13 | megogo&Me&efceob ¤heb megùefvce$eeÙeg&oemeerve | 11 6 | 52 9 |
| meceb heMÙeved efn meJe&$e | 13 | 29 | meeroeqvle cece iee$eeefCe | 1 | 29 |
| meceb meJex<eg Yetles<eg mece: Me$eew Ûe efce$es Ûe | 13 12 | 28 18 | mLeeves ù<eerkesâMe leJe efmLeleØe%emÙe keâe Yee<ee | 11 2 | 36 54 |
| meceesÓnb meJe&Yetles<eg meiee&Ceeceeefojvle§e meJe&keâcee&efCe cevemee | 9 10 5 | 29 32 13 | mheMee&ved ke=âlJee mJeOece&ceefhe ÛeeJes#Ùe mJeYeeJepesve keâewvlesÙe | 5 2 18 | 27 31 60 |
| meJe&keâcee&CÙeefhe meoe | 18 | 56 | mJeÙecesJeelceveelceeveb | 10 | 15 |
| meJe&ieg¢eleceb YetÙe: meJe&le: heeefCeheeob leled | 18 13 | 64 14 | mJes mJes keâce&CÙeefYejle: nlees Jee ØeehmÙeefme | 18 2 | 45 37 |
| meJe&ÉejeefCe mebÙecÙe | 8 | 12 | nvle les keâLeefÙe<Ùeeefce | 10 | 19 |
| meJe&Éejs<eg osnsÓefmceved | 14 | 11 | ù<eerkesâMeb leoe JeekeäÙeced | 1 | 21 |
| meJe&Oecee&ved heefjlÙepÙe | 18 | 66 | |||
| meJe&YetlemLeceelceeveb | 6 | 29 | |||